AN

Lúc được nhờ viết bình luận cho quyển sách này, tôi bắt đầu đọc lại nó lần nữa. Tôi nhớ lại cảm giác lần đầu đọc cảnh đầu tiên lúc nhân vật chính Sentaro và Yoshii Tokue gặp nhau trong khung cảnh hoa anh đào, nó khiến tim tôi ấm áp.

•

Nakajima Kyoko (1964): là một nhà văn đã xuất bản tiểu thuyết đầu tay Futon (Tấm nệm) vào năm 2003. Năm 2010, bà thắng giải Naoki với tiểu thuyết Chiisai ouchi (Ngôi nhà nhỏ).

Đây là câu chuyện về một người đàn ông trung niên chẳng mấy nổi bật và bà lão có ngón tay cong. Tôi không nói rằng sự xuất hiện của cô bé học sinh trung học Wakana không góp phần điểm phấn thêm hoa, nhưng nếu xét từ vai trò thúc đẩy câu chuyện, dường như em là một người khá mờ nhạt. Dù vậy, cuốn tiểu thuyết này thật diễm lệ. Đó là nhờ sự quyến rũ của mứt đậu đỏ được nấu rất cẩn thận, rất cẩn thận. Những hạt đậu đỏ “cứ lấp lánh trong lúc nấu”. Là “mùi hương nồng vương cả một góc phòng” dậy lên từ mứt đậu đỏ. Và khi được kẹp trong vỏ bánh đã nướng căng tròn, loại mứt đậu đỏ ấy lại biến thành bánh dorayaki mềm xốp. Không thể diễn tả được, chỉ có thể nói là ngon. Không, phải nói là, khi đọc cảm giác rất ngon.

Trước tiệm bánh dorayaki Doraharu “không bị phá sản nhưng tuyệt đối không phải là loại cửa tiệm luôn đông đúc khách” nằm trên khu phố mua sắm nổi bật với những cánh cửa cuốn, một bà lão đã xuất hiện. Nhìn tờ giấy dán tuyển người làm bán thời gian, bà đã hỏi có thể thuê bà được không. Bà đưa cho chủ tiệm làm công Sentaro loại mứt đậu đỏ tuyệt phẩm mình tự tay làm. Cảnh này khiến tôi nhớ đến bộ phim Tampopo*, và từ đây câu chuyện hồi sinh tiệm dorayaki bắt đầu. Nhờ có bà lão làm mứt đậu đỏ, doanh thu tiệm Doraharu khởi sắc. Bảng thông báo đã bán hết lần đầu tiên được treo lên.

•

Tampopo: một bộ phim điện ảnh được sản xuất năm 1985 của đạo diễn Itami Juzo. Phim kể về một người lái xe tải dừng qua tiệm mì nhỏ của một gia đình và quyết định giúp họ trong việc kinh doanh còn non nớt.

Việc kinh doanh của tiệm Doraharu nhìn từ bên ngoài thuận buồm xuôi gió là thế nhưng đến một ngày lượng khách bỗng giảm đi. Có tin đồn lan ra rằng Tokue - bà lão có những ngón tay cong, kích cỡ mắt phải trái to nhỏ khác nhau là người mắc bệnh Hansen. Quả thực, bà đang sống tại viện điều dưỡng bệnh Hansen. Bệnh của bà được chữa khỏi từ mấy chục năm trước, ngày nay bệnh Hansen vốn dĩ cũng đã có thể dễ dàng chữa khỏi bằng những liệu pháp y học, tất cả những người sống ở viện điều dưỡng đều là người đã khỏi bệnh, thế nhưng những cựu bệnh nhân đã sống qua giai đoạn cách ly lâu năm như Tokue vẫn không được tự do thoát khỏi định kiến đến tận bây giờ.

Bệnh Hansen. Trước đây gọi là “bệnh hủi,” là căn bệnh khi mắc phải thì không chỉ người bệnh mà cả gia đình của người đó cũng phải hứng chịu những ánh nhìn định kiến dữ dội. “Biện pháp phòng chống bệnh hủi” quy định việc cách ly người bệnh ra khỏi xã hội thông thường được bãi bỏ chỉ mới khoảng hai mươi năm về trước, vào năm 1996. Dù bản thân căn bệnh đã trở thành dĩ vãng, nhưng điều đó không có nghĩa là gánh nặng thời gian trôi qua với từng cựu bệnh nhân đã được xóa bỏ.

Trước đây từng có chuyện gì xảy ra ở đất nước ta, ta cần phải bỏ đi những định kiến nào. Đây là chuyện từng độc giả, hay tất cả mọi người đang sống trên đất nước này đều phải biết, đều phải suy nghĩ. Bản thân tôi, cho đến khi đọc cuốn tiểu thuyết này đã hoàn toàn không biết những chuyện như những cựu bệnh nhân sống tại viện điều dưỡng đã sinh hoạt thế nào trong khoảng thời gian dài ở đó, họ làm sao đối diện với những định kiến hướng về chính mình, họ đã sống như thế nào để bảo toàn sự phong phú cho tâm hồn và sự tôn nghiêm cho bản thân. Ở chương nói về “tổ chế biến bánh kẹo” tại viện điều dưỡng - nơi Tokue đã học làm mứt đậu đỏ - có đề cập đến việc những bệnh nhân đã gắn kết chặt chẽ để cùng dựa vào nhau mà sống.

Điểm thú vị của cuốn tiểu thuyết này là đã đặt bà lão cựu bệnh nhân Hansen có những ký ức đau buồn ở thế đối trọng với người đàn ông trung niên vô dụng, lúc nào cũng trầm mặc.

Nhân vật chính Sentaro, nếu như phải nói về anh ấy thì tôi cho rằng anh là nhân vật có vẻ như không thích nghi được với xã hội, anh cũng là người có tiền án từng ở tù vì dính líu đến vụ sở hữu một lượng cần sa nhỏ. Khi ra khỏi tù, mẹ anh đã mất, tiền nợ vẫn còn, anh đã làm ở Doraharu chỉ để trả lại khoản nợ cho người chủ tiệm bánh dorayaki. Lý do Sentaro thuê Tokue là vì mứt đậu đỏ bà làm rất ngon và điều kiện vô tiền khoáng hậu mà Tokue đề xuất về “mức lương theo giờ là hai trăm yên”. Sentaro muốn trả hết tiền nợ để được tự do sớm ngày nào hay ngày ấy, anh nghĩ rằng: “Bà làm cho anh loại mứt đậu đỏ thượng phẩm với tiền lương theo giờ như rác rưởi. Nếu đây không phải là cơ hội thì còn cái gì là cơ hội nữa,” anh là người đàn ông ích kỷ như thế. Tuy tôi nghĩ rằng bản thân mình từ đó đến giờ không phải là người vô dụng, thế nhưng càng đọc tôi càng có cảm giác là: “Hình như bản thân mình cũng là Sentaro”.

Dù biết rằng những trải nghiệm về bệnh Hansen vô cùng buồn bã, vẫn khá khó khăn để một người bình thường có thể đồng cảm với nỗi đau của những cựu bệnh nhân. Cho dù cố dùng đầu óc để lý giải, dường như trong thâm tâm ta vẫn còn cảm giác không thể tuân theo suy nghĩ của lý trí. Việc đối diện với thứ định kiến có lẽ cũng tồn tại trong bản thân mình khiến tôi thấy mệt mỏi. Thay vì vậy, bản thân tôi khi đứng từ góc nhìn của một người sống mà luôn mang theo sự yếu đuối, cảm giác vô vọng cứ tồn tại thường trực ở đâu đó, không biết từ lúc nào tôi lại thấy mình có thể hòa nhịp với tâm trạng của Sentaro.

Tuy Sentaro quả thực không phải là một nhân vật tài ba, nhưng chính vì bản thân anh là người ngoài lề xã hội nên anh có ưu điểm là không mang theo những định kiến vô căn cứ. Anh đã không thể lấy lý do Tokue là cựu bệnh nhân để đuổi việc bà - người đã làm cho anh loại mứt đậu đỏ tuyệt phẩm. Và anh cũng đã không có đủ dũng khí nam nhi để bảo vệ Tokue tận tụy hết mình vì công việc, rốt cuộc, Tokue đã xin thôi việc để rút lui.

Sentaro ấy đã cùng với Wakana đến thăm Tokue, bằng việc đặt chân bước vào cơ sở điều dưỡng có vẻ đáng sợ, tôi và anh đã có dịp tao ngộ với câu chuyện của Tokue.

Đó là nỗi buồn của người thiếu nữ mười bốn tuổi bị tách lìa khỏi gia đình, bị cách ly ở viện điều dưỡng, là nỗi sợ khi nhìn những người nhập viện với di chứng nặng nề và tự tưởng tượng liệu bản thân mình có trở thành như thế không, là cám dỗ về cái chết, và những tháng ngày bên chồng, cơ duyên không hẹn mà có với “tổ chế biến bánh kẹo,” là năm mươi năm miệt mài làm mứt đậu đỏ. Nỗi hoang mang, sự rụt rè, cảm giác xấu hổ mà Sentaro trải qua ở cơ sở điều dưỡng, tất cả những điều ấy tôi cũng cảm nhận được ở bản thân mình. Thông qua đôi tai của Sentaro, cuối cùng tôi đã có cảm giác hình như những tiếng nói từng lướt qua quá khứ sau lưng Tokue, hay tiếng nói của những cựu bệnh nhân phải sống cách ly một thời gian dài trong định kiến, tất cả đã đi vào lòng tôi.

Ở Tokue có một triết lý riêng, bà cho rằng ý nghĩa của việc con người được sinh ra là để nhìn ngắm, để lắng nghe thế giới này. Bất kể là người như thế nào, thậm chí dù là người tưởng chừng chẳng có ích cho ai, tất cả đều có ý nghĩa riêng khi chào đời. Con người được sinh ra với lý do “để bầu trời, gió, hay ngôn từ được thu nhận theo cảm giác của đứa bé ấy”. Và quan trọng hơn là “thế giới đứa bé cảm nhận cũng vì vậy mà được sinh ra”.

Nếu là như thế, cũng có thể nói rằng khi Sentaro lắng nghe câu chuyện của Tokue, khi anh đọc lá thư của bà, khi anh quyết định sẽ tiếp nối “phương pháp làm mứt đậu đỏ của bà,” đó cũng là lúc Yoshii Tokue được sinh ra. Sentaro nhờ gặp Tokue đã hiểu ra ý nghĩa của việc chào đời, Tokue nhờ được Sentaro biết đến đã có thể lưu lại bằng chứng tồn tại.

Ngay từ đầu, tôi đã viết rằng tôi có “cảm giác hạnh phúc” khi đọc cuốn tiểu thuyết này. Nguồn cơn của thứ cảm giác ấy, tôi nghĩ là do khi chúng ta đọc câu chuyện này, nắm bắt câu chuyện này, bản thân câu chuyện khiến ta có cảm giác mỗi người được kết nối với ý nghĩa sống của bản thân mình, và với cả ý nghĩa sống của một ai đó khác.

Sau khi cùng Sentaro tiếp xúc câu chuyện quá khứ của Tokue, độc giả có thể dễ dàng tin được sự thay đổi diễn ra trong con người anh, và chúng ta cũng dần tin rằng sự thay đổi ấy có thể diễn ra trong cả chính bản thân mình.

Cuốn tiểu thuyết bắt đầu vào mùa xuân khi hoa cỏ nở rộ và kết thúc cũng vào mùa xuân. Sau khi đọc xong, tôi bỗng muốn ăn đồ ngọt có chút vị mặn, muốn đắm mình trong làn gió xuân êm đềm.

Nakajima Kyoko*