Người anh dũng thật, nhưng Parixơ và Fêbuxơ -
Apôlông sẽ làm cho người phải chết ở cửa Xê (1)
Iiát, Chương XXII, câu 359 - 360
I
Lễ Mi-sa cuối cùng ở nhà thờ Thánh Rôsơ vừa xong, bác coi nhà thờ đi soát quanh để đóng cửa các nhà nguyện vắng vẻ. Bác sắp kéo tấm cửa sắt của một gian điện quý phái - ở đây một số bà sùng đạo bỏ tiền ra để mua cái quyền cầu nguyện Chúa một mình, không chung với các giáo dân khác - bỗng bác nhận thấy một người đàn bà còn ở lại trong đó, đầu gục xuống lưng ghế, hình như đang để hết tâm trí vào sự suy nghĩ. "Đây là bà Đơ Piên", bác vừa tự nhủ thầm vừa dừng lại ở cửa vào nhà nguyện. Bà Đơ Piên là một người rất quen thuộc đối với bác. Vào thời đó, một người đàn bà thuộc giới thượng lưu, trẻ, giàu, đẹp, cúng bánh thánh vào nhà thờ, tặng những khăn trải bàn thờ, cho nhiều của bố thí qua tay cha xứ, mà sùng đạo thì đáng được vị nể, khi chồng người ấy không phải là viên chức của chính phủ, khi bản thân không phải là người nhà của Bà Quận Chúa(2) và trong việc lui tới nhà thờ không được lợi lộc gì khác ngoài sự cứu rỗi linh hồn mình. Bà Đơ Piên là người như thế đấy.
Bác coi nhà thờ muốn đi ăn bữa trưa lắm, vì những người vào loại bác thường ăn vào lúc một giờ, nhưng bác không dám quấy rối sự trầm tư thành kính của một người được giáo phận thánh Rôsơ hết sức trọng vọng. Cho nên bác lảng xa, nện vang đôi giày đã mòn đế trên sàn đá, hy vọng sau khi đi vòng quanh nhà thờ, bác sẽ thấy nhà nguyện chẳng còn ai nữa.
Bác đã đi tới phía bên kia ca trường bỗng một thiếu phụ bước vào nhà thờ, vừa đi loanh quanh trong một gian bên của nhà thờ, vừa tò mò nhìn quanh. Những hậu bộ tất cả những cái đó đối với nàng cũng có vẻ lạ lùng như khi quý bà(3) nhìn thấy cái khám thờ(4) hoặc các bi-ký trong một ngôi đền Hồi giáo ở Lơ-Ke. Nàng trông độ hai mươi nhăm tuổi, nhưng phải ngắm nàng rất kỹ mới khỏi tưởng là nhiều tuổi hơn. Mặc dầu rất sáng, đôi mắt đen của nàng sâu hoắm và có quầng xanh xanh. Nước da trắng bệch và đôi môi tái nhợt biểu lộ sự đau khổ, tuy vậy trong khóe mắt có một vẻ gì vừa táo bạo, vừa tươi tỉnh tương phản với cái bề ngoài ốm yếu ấy. Trong phục sức của nàng, quý bà có thể nhận thấy một sự pha trộn kỳ dị giữa cẩu thả và cầu kỳ. Chiếc mũ mầu hồng, điểm những đóa hoa giả có lẽ thích hợp hơn với một chiếc áo dài trang nhã mặc vào buổi chiều. Một tấm khăn choàng dài bằng lụa Ca-sơ-mia, mà con mắt thông thạo của một phụ nữ thượng lưu có thể đoán ra rằng nàng không phải là người chủ đầu tiên, che phủ một chiếc áo dài bằng vải Ấn Độ giá hai mươi xu một ô-nơ (5) và hơi nhầu. Cuối cùng, có lẽ chỉ có đàn ông mới ca ngợi bàn chân của nàng, vì nó đi trong đôi bí tất tầm thường và đôi giày bằng len mỏng hình như đã bị vệ hè làm cho tang thương từ lâu lắm. Thưa bà, chắc bà nhớ rằng hồi đó người ta chưa phát minh ra nhựa đường.
Người phụ nữ ấy, mà chắc bà đã đoán ra địa vị xã hội, tiến lại gần nhà nguyện, nơi vẫn còn bà Đơ Piên; và sau khi ngắm nghía bà Đơ Piên một lúc với vẻ lo ngại lúng túng, nàng đến bên bà khi thấy bà đứng dậy sắp sửa đi ra.
- Thưa bà, nàng hỏi với một giọng nói dịu dàng và một nụ cười e lệ, bà làm ơn bảo cho em biết em có thể hỏi ai để nhờ cúng một cây sáp?
Ngôn ngữ đó đối với bà Đơ Piên lạ tai quá khiến bà thoạt nghe không hiểu. Bà bảo nàng nhắc lại câu hỏi.
- Vâng, em muốn cúng thánh Rôsơ một cây sáp, nhưng em không biết đưa tiền cho ai.
Lòng mộ đạo của bà Đơ Piên quá sáng suốt nên bà không thông hiểu những sự mê tín như thế của người bình dân. Song bà tôn trọng nó, vì có một cái gì đáng cảm động trong bất kỳ hình thức thờ phượng nào, dù thô kệch đến đâu chăng nữa. Bà tin chắc đây là một vấn đề cầu khẩn hoặc một cái gì tương tự, vả lại tính bà quá thương người nên qua y phục của người đàn bà trẻ tuổi đội mũ hồng kia, bà không thể rút ra những kết luận mà có lẽ độc giả đã không ngần ngại nêu lên; bà chỉ cho nàng bác coi nhà thờ đang tiến lại gần. Thiếu phụ lạ mặt cảm ơn bà và chạy đến bên người đó, bác này có vẻ đoán được ý nàng. Trong khi bà Đơ Piên cầm lấy cuốn kinh của mình và sửa lại tấm voan che mặt, bà thấy người phụ nữ cúng cây sáp rút trong túi ra một ví tiền nhỏ, nhặt trong đống tiền lẻ cất trong ví một đồng năm phơrăng đơn độc, rồi trao nó cho bác coi nhà thờ và thầm thì nói với bác những lời căn dặn dài khiến bác ta vừa nghe vừa mỉm cười.
Cả hai người phụ nữ bước ra khỏi nhà thờ cùng một lúc; nhưng người cúng cây sáp bước rất nhanh, khiến chẳng bao lâu bà Đơ Piên mất hút nàng mặc dầu bà đi cùng hướng. Đến góc phố bà ở, bà lại gặp nàng. Người phụ nữ lạ mặt cố giấu trong chiếc khăn ca-sơ-mia mua lại một ổ bánh mì nặng bốn li-vrơ (6) mua trong một cửa hiệu gần đấy. Gặp lại bà Đơ Piên, nàng cúi đầu, không ngăn được một nụ cười và rảo bước nhanh hơn. Nụ cười của nàng có ý nói: "Bà bảo làm thế nào được? Em nghèo. Xin bà cứ việc cười em. Em biết rõ rằng không ai đội mũ hồng và quàng khăn ca-sơ-mia mà lại đi mua bánh mì". Cái vẻ vừa thẹn thùng không phải cách, vừa nhẫn nhục, vừa tươi tỉnh của nàng không lọt qua con mắt của bà Đơ Piên. Bà không khỏi buồn rầu khi nghĩ đến cái hoàn cảnh mà cô gái kia chắc đang lâm vào: "Đức tin của cô ta, bà nghĩ thầm, đáng khen hơn đức tin của ta. Chắc chắn, việc cô ta cúng một ê-quy(7)là một sự hy sinh lớn hơn rất nhiều so với những cái thừa thãi ta chia cho kẻ nghèo mà chẳng mảy may thiếu thốn". Rồi bà nhớ tới hai đồng xu làm phúc của người đàn bà góa làm vừa ý Chúa hơn những món bố thí huy hoàng của những người giàu. "Ta chưa làm điều thiện một cách đầy đủ, bà nghĩ thầm - Ta chưa làm tất cả những gì ta có thể làm được". Bà vừa đi về nhà, vừa tự trách thầm những điều thật ra bà không đáng chịu. Cây sáp, ổ bánh mì nặng bốn li-vrơ, và nhất là việc cúng đồng tiền năm phơ-răng duy nhất, đã ghi sâu vào ký ức của bà Đơ Piên hình ảnh người phụ nữ trẻ tuổi, mà bà coi là một gương sáng về đức tin.
Bà còn gặp nàng khá nhiều lần ở ngoài phố gần nhà thờ, nhưng không bao giờ gặp nàng trong các buổi lễ. Mỗi khi người phụ nữ lạ đó đi qua trước mặt bà Đơ Piên, nàng đều cúi đầu và mỉm cười dịu dàng. Nụ cười rất tự hạ đó vừa ý bà Đơ Piên. Bà muốn có dịp giúp đỡ người con gái tội nghiệp kia, người lúc đầu gợi sự chú ý của bà và bây giờ kích thích lòng thương hại của bà; vì bà đã nhận thấy cái mũ hồng đang bạc mầu dần và cái khăn choàng bằng lụa ca-sơ-mia đã biến mất. Chắc hẳn chiếc khăn choàng đã trở lại với người bán đồ cũ. Hiển nhiên là thánh Rôsơ đã không đền bù lại gấp trăm lần món lễ vật mà người ta đã cúng Ngài.
Một hôm, bà Đơ Piên thấy đưa vào nhà thờ Thánh Rôsơ một cỗ áo quan theo sau có một người đàn ông ăn mặc khá tồi tàn, không có băng tang trên mũ. Anh ta có vẻ như một người gác cổng. Đã hơn một tháng nay, bà không gặp thiếu phụ cúng cây nến, nên bà chợt nẩy ý nghĩ là mình đang chứng kiến đám tang của cô ta. Không có gì chắc chắn hơn, vì lần gặp cuối cùng trông cô ta xanh quá và gầy quá. Bác coi nhà thờ thấy bà hỏi mình bèn lên tiếng hỏi người đi theo cỗ áo quan. Anh này đáp rằng mình gác cổng ở một ngôi nhà phố Lu-y Đại đế; một người thuê nhà ở đấy đâu tên là bà Guyô mới chết không có bà con bạn bè gì cả, chỉ có một người con gái, và chỉ do lòng tốt nên anh ta, người gác cổng, đi đưa đám một người không có dây mơ rễ má gì với mình. Thế là bà Đơ Piên hình dung ngay ra rằng người phụ nữ lạ mặt của bà đã chết trong cảnh khổ cực, để lại một đứa con gái bơ vơ, và bà quyết tâm sẽ bảo một ông cố mà bà thường nhờ làm những việc từ thiện, đi hỏi thăm tin tức.
Hai hôm sau, khi bà vừa ra khỏi nhà thì một chiếc xe bò chắn ngang đường phố làm cho cỗ xe của bà phải dừng lại một lúc. Nhìn qua cửa sổ xe một cách lơ đãng, bà thoáng thấy người con gái mà bà tưởng đã chết đứng nép vào một cái trụ trên vệ hè. Bà nhận ngay ra cô gái, mặc dầu cô ta có vẻ xanh xao gầy còm hơn bao giờ hết, vận tang phục nhưng là y phục nghèo nàn, không có găng tay, không có mũ. Nét mặt của cô ta trông thật kỳ dị. Cô ta không còn nụ cười thường lệ nữa, mà tất cả nét mặt đều cau lại; đôi mắt đen to thì ngơ ngác dữ tợn; cô ta hướng đôi mắt đó về phía bà Đơ Piên, nhưng không nhận ra bà, vì cô ta không nhìn thấy gì hết. Tất cả bộ điệu của cô ta biểu lộ không phải sự đau khổ mà là một quyết định hung dữ. Chiếc xe bò đã tránh ra và cỗ xe của bà Đơ Piên rời xa theo vó ngựa phóng nhanh; nhưng hình ảnh của người con gái với vẻ mặt tuyệt vọng vẫn ám ảnh bà Đơ Piên hàng mấy giờ sau.
Lúc trở về, bà thấy người ta tụ tập rất đông trong phố của bà. Tất cả những mụ gác cửa đều đứng ở cửa nhà mình, và kể cho những mụ hàng xóm một câu chuyện mà những mụ này có vẻ chăm chú nghe lắm. Đám người chen chúc nhiều nhất ở trước một ngôi nhà gần nhà bà Đơ Piên. Mọi con mắt đều ngước nhìn một cửa sổ mở trên tầng gác ba, và trong mỗi đám nhỏ lại có một hay hai cánh tay giơ lên bảo cho mọi người chú ý đến cửa sổ đó, rồi đột nhiên những cánh tay lại trỏ xuống đất làm cho mọi con mắt đều nhìn theo động tác này. Chắc hẳn một biến cố bất thường nào đó vừa xảy ra.
Lúc đi qua gian nhà ngoài, bà Đơ Piên thấy bọn đầy tớ của bà có vẻ kinh hoảng, ai nấy đều hấp tấp chạy đến đón bà để được là người đầu tiên báo cho bà biết cái tin quan trọng trong khu phố. Nhưng bà chưa kịp hỏi câu gì thì chị hầu phòng của bà đã kêu lên:
- Ôi chao! Thưa bà!... Giá mà bà biết...
Và, mở các cửa ra vào một cách lanh lẹn không thể tả được, chị đã cùng bà chủ vào tới nội điện(8), tôi muốn nói phòng trang điểm, là nơi những người khác trong nhà không ai được bước vào.
- Ôi chao! Thưa bà, chị Giôdêfin vừa nói vừa tháo khăn choàng cho bà Đơ Piên, con vừa bị một phen thất kinh hồn vía! Chưa bao giờ con trông thấy cái gì ghê gớm đến thế, nghĩa là con không trông thấy, mặc dầu con chạy đến ngay lập tức... Tuy vậy mà...
- Có việc gì thế? Nói mau lên chị.
- Thưa bà, thế này, cách đây mấy nhà có một chị con gái nghèo khổ đáng thương đã gieo mình qua cửa sổ, cách đây chưa đầy ba phút. Nếu bà về sớm hơn một phút thôi, ắt bà sẽ nghe thấy tiếng rơi.
- Ối chao! Lạy Chúa tôi! Thế người con gái tội nghiệp ấy đã tự tử à?...
- Thưa bà, kinh khủng quá. Ngay anh Báptít là người đã ra trận mạc cũng nói rằng anh ấy chưa từng thấy thế bao giờ. Thưa bà, từ tầng gác tư!
- Thế chị ta chết ngay chứ?
- Ồ! Thưa bà, chị ta vẫn còn động đậy; chị ta còn thều thào nói được nữa kia. "Tôi muốn người ta kết liễu đời tôi cho rảnh!" Chị ta nói thế. Nhưng thịt xương chị ta nát nhừ cả. Bà cũng có thể hình dung rõ là chị ta tự giáng cho mình một vố nặng như thế nào.
- Nhưng người con gái khốn khổ đó... người ta đã cứu chữa cho chị ta chưa? Người ta đã cho đi tìm thầy thuốc, linh mục chưa?
- Về chuyện linh mục thì... bà biết rõ hơn con đấy ạ... Nhưng nếu con là linh mục... Một đứa con gái khốn nạn bị bỏ rơi đến nỗi phải tự tử!... Vả lại, hạng người ấy hạnh kiểm chẳng ra gì... Người ta thấy khá rõ điều đó... Hạng ấy đã ở Nhà hát Ôpêra, theo người ta nói... Tất cả cô ấy đều kết cục chẳng ra sao cả... Cô ta ra cửa sổ, buộc váy lại bằng một dải ruy-băng hồng, và vèo...
- Chính là cô gái nghèo khổ mặc tang phục! Bà Đơ Piên kêu lên, như tự nói với mình.
- Dạ vâng, mẹ cô ta chết cách đây ba bốn ngày. Chắc đầu óc cô ấy đã điên đảo cả rồi... Thêm vào đó, chắc có lẽ nhân tình của cô ấy đã lại bỏ rơi. Rồi thì hạn trả tiền đã đến... Không có tiền, hạng ấy có biết làm ăn gì... Những con người hư hỏng như vậy tất nhiên chả mấy chốc là làm một chuyện chẳng ra gì...
Chị Giôdêfin còn tiếp tục kể lể như thế một lúc mà bà Đơ Piên vẫn không trả lời. Hình như bà đang buồn rầu suy nghĩ về câu chuyện bà vừa được nghe. Đột nhiên, bà hỏi chị Giôdêfin:
- Chẳng biết người con gái khốn khổ ấy có những thứ cần thiết cho tình trạng của mình không?... quần áo?... nệm? Cần phải biết ngay điều đó mới được.
- Con sẽ theo lệnh bà đi hỏi, nếu bà muốn thế ạ, chị hầu phòng thốt lên, rất thích thú được nhìn tận nơi một người đàn bà tự sát.
Rồi, sau khi suy nghĩ, chị nói thêm:
- Nhưng con không biết con có đủ can đảm để nhìn cảnh đó không, một người đàn bà nhảy từ gác tư xuống!... Dạo người ta trích máu cho anh Báptít, con đã ngất đi. Con không thể chịu nổi quang cảnh ấy.
- Thế thì chị bảo Báptít đi, bà Đơ Piên kêu lên; nhưng phải mau mau báo cho tôi biết người con gái bất hạnh ấy hiện nay như thế nào.
May sao bác sĩ K..., thầy thuốc của bà, đến vừa lúc bà ra lệnh đó. Ông ta đến ăn cơm ở nhà bà Đơ Piên, theo lệ thường vào những ngày thứ ba trong tuần là những ngày đi xem Nhà hát Ô-pê-ra Y.
- Chạy mau lên bác sĩ, bà kêu lên, chẳng để cho ông ta có thì giờ đặt gậy xuống và bỏ áo bông ra. Báptít sẽ dẫn bác sĩ đi cách đây có hai bước chân thôi. Một cô gái nghèo khổ vừa nhảy qua cửa sổ, và cô ấy hiện không có người cứu chữa.
- Qua cửa sổ ư? Người thầy thuốc nói. Nếu cửa sổ cao thì chắc tôi cũng đến chịu không làm gì được. Lúc này bác sĩ thèm bữa cơm hơn một ca mổ; nhưng bà Đơ Piên nài ép, nên sau khi có lời hứa bữa ăn sẽ hoãn lại, ông thuận đi theo Báptít.
Được mấy phút, một mình Báptít trở về. Anh ta hỏi quần áo, gối v.v.. Đồng thời anh ta đem về lời tiên tri của bác sĩ.
- Không việc gì cả. Cô ta sẽ qua khỏi, nếu không chết về... Tôi không nhớ bác sĩ bảo cô ta chắc chắn sẽ chết về gì, nhưng vần ốt sau cùng.
- Tê-ta-nốt(1)! Bà Đơ Piên kêu lên.
- Thưa bà, đúng đấy ạ; nhưng dù sao cũng rất may là ông bác sĩ đến, vì ở đấy đã có một lão lang băm không có bệnh nhân, chính cái lão chữa bệnh sởi cho con bé nhà bác Bertơlô, lão ta khám bệnh đến lần thứ ba thì con bé chết.
Một giờ sau, bác sĩ lại hiện ra với bộ tóc giả hơi bay phấn chút ít và cái lá sen đẹp bằng vải mịn bị xốc xếch.
- Những kẻ tự tử, ông nói, thường tốt số. Hôm nọ, người ta đưa tới bệnh viện tôi một người đàn bà đã tự bắn một phát súng ngắn vào miệng. Cách ấy dở quá!... Chị ta bị gãy ba cái răng, bị khoét một lỗ bên má trái... Do đó chị ta sẽ xấu thêm chút ít, thế thôi. Còn người con gái này thì nhảy từ gác tư xuống. Cứ người thường mà vô ý ngã từ gác hai xuống cũng phải vỡ sọ... cô gái này chỉ bị gãy một chân... Hai xương sườn bị gãy, nhiều chỗ bị sây sát, thế thôi. Một mái hiên nằm đúng ngay ở đó để giảm bớt sức rơi. Đây là trường hợp tương tự thứ ba mà tôi thấy từ khi trở về Pari... Hai chân chống xuống đất. Xương chầy và xương mác sẽ hàn lại được... Tệ hại hơn hết là món cá chim này bị khô mất cả rồi... Tôi còn lo cho món thịt quay và chúng ta sẽ lỡ mất hồi thứ nhất của vở Ôtelô.
- Thế người con gái bất hạnh đó có nói cho ông biết ai làm cho cô ta đến nỗi phải..
- Ồ! Thưa bà, tôi chẳng bao giờ nghe những chuyện ấy. Tôi chỉ hỏi "Trước lúc đó, cô đã ăn gì chưa?" v.v... vì điều đó quan hệ đến điều trị... Phải rồi! người ta mà tự tử, chính là vì người ta có một lý do không hay nào đó. Tình nhân bỏ mình này, chủ nhà đuổi mình ra cửa này; người ta thấy nhảy qua cửa sổ để chống đối lại. Nhưng vừa mới lao vào không trung là hối hận ngay.
- Con bé tội nghiệp ấy, nó hối hận chứ, tôi mong thế?
- Tất nhiên, tất nhiên. Cô ta khóc lóc và làm ầm ĩ khiến tôi choáng váng cả người... Thưa bà, Báptít thật là một người phụ mổ cừ; anh ta làm phần việc của mình giỏi hơn một chú sinh viên phẫu thuật có mặt ở đó, chú chỉ đứng gãi đầu, chẳng biết làm ăn ra sao cả... Buồn cười nhất cho cô ta là nếu cô ta tự tử mà chết được thì cô ta sẽ có lợi vì không phải chết về bệnh phổi; vì cô ta bị lao, tôi xin bảo đảm đúng như thế. Tôi chưa nghe phổi cô ta, nhưng xem khí sắc thì tôi không bao giờ nhầm.
Việc gì phải vội thế nhỉ, trong khi cứ để mặc tự nhiên tác động là được!
- Mai bác sĩ sẽ đến thăm cô ta, bác sĩ nhé?
- Tất nhiên tôi sẽ phải đến thăm nếu bà muốn thế. Tôi dã hứa với cô ta là bà sẽ giúp cô ta một chút ít gì đấy. Giản tiện nhất là đưa cô ta đi bệnh viện... Người ta sẽ cấp không cho cô ta một bộ nẹp để nắn xương chậu... Nhưng, vừa nghe nói đến bệnh viện là cô ta hét lên đòi người ta làm cho cô chết hẳn đi cho rảnh; tất cả những mụ lắm điều cũng phụ họa vào. Tuy nhiên, khi người ta không có một đồng xu nhỏ...
- Bác sĩ ạ, tôi sẽ bỏ tiền chi những món lặt vặt cần thiết. Này, cái tiếng bệnh viện ấy chính tôi cũng phải khiếp sợ, giống như những mụ lắm điều mà ông vừa nói. Vả lại, bây giờ cô ta đang ở trong tình trạng kinh khủng như thế mà chở vào bệnh viện, thì ắt là giết cô ta.
- Thành kiến! Hoàn toàn là thành kiến của những bậc thượng lưu! Chẳng có nơi nào tốt bằng bệnh viện. Tôi thì khi nào tôi ốm thật sự, tôi chỉ muốn người ta mang tôi đến bệnh viện. Đó chính là nơi mà tôi muốn xuống con đò của Sarông(9), và tôi sẽ đem thi thể tôi tặng cho bọn sinh viên... lẽ dĩ nhiên là còn ba bốn mươi năm nữa kia. Nghiêm chỉnh mà nói, thưa bà, tôi xin bà suy nghĩ về điều này! Tôi không biết rõ con người được bà che chở có thực đáng để bà chú ý đến không... Tôi thấy cô ta hoàn toàn có vẻ một cô ở Ô-pê-ra. Phải có cặp giò Ô-pê-ra mới có thể nhảy một cái như vậy mà may mắn đến thế...
- Nhưng tôi đã trông thấy cô ta ở nhà thờ... và này bác sĩ ạ... ông cũng rõ cái sở thích của tôi, tôi hay xây dựng cả một câu chuyện chỉ dựa vào một khuôn mặt, một khóe mắt... Ông muốn cười thế nào cũng được, nhưng tôi rất ít khi nhầm. Người con gái đáng thương này mới đây cầu nguyện cho bà mẹ đang ốm... Mẹ cô ta chết... thế là cô loạn cả đầu óc... sự tuyệt vọng, nghèo khổ đã đẩy cô đến hành động khủng khiếp đó.
- Tốt lắm! Vâng, quả thật ở đỉnh sọ cô ta có một cái bướu biểu lộ tính khí hay phấn khích cực độ. Tất cả những điều bà vừa nói với tôi có thể khá đúng sự thật. Bà làm tôi nhớ ở phía trên cái giường khổ hạnh(10) của cô có một cành hoàng dương. Cái đó đủ để chứng minh đức tin của cô ta phải không bà?
- Giường khổ hạnh à? Chao ôi! Lạy Chúa! Tội nghiệp cho người con gái!... Nhưng, bác sĩ ạ, ông có nụ cười độc ác mà tôi biết rõ lắm. Tôi không nói cô ta có mộ đạo hay không mộ đạo. Sở dĩ tôi phải quan tâm đến cô gái ấy, chính là vì tôi có một điều ân hận về trường hợp cô ấy...
- Một điều ân hận?... Tôi hiểu rồi. Chắc bà nghĩ rằng đáng lẽ bà phải sai trải mệm ra ngoài phố để đón cô ta tới?
- Phải, một điều ân hận. Tôi đã nhận thấy hoàn cảnh của cô ta; lẽ ra tôi phải cho người đến giúp cô ta; nhưng cha Đuybinhông lại ốm không dậy được, và...
- Thưa bà, chắc bà phải ân hận nhiều, nếu bà nghĩ rằng việc giúp đỡ tất cả những người đến cầu xin, như bà vẫn thường làm, là chưa đủ. Theo ý bà thì còn cần phải đoán ra những kẻ nghèo khổ không dám nói ra nữa. Nhưng thưa bà ta đừng nói đến những chuyện gẫy chân nữa, hay đúng hơn thì tôi xin nói ba câu nữa thôi. Nếu bà định ban sự che chở cao quý của bà cho người bệnh mới của tôi thì đến mai xin bà cho cô ấy một cái giường khá hơn và một người đàn bà chăm nom, còn hôm nay có những mụ lắm mồm cũng đủ rồi. Canh ăn, thuốc uống v.v... và nếu được thế này thì tốt, xin bà phái người đến một người thật vững vàng trong số những cha cố của bà, để răn bảo và phục hồi tinh thần cho cô ta như tôi đã phục hồi cái chân cho cô ta. Cô ta dễ cáu kỉnh lắm; nhiều chuyện rắc rối có thể xảy đến cho chúng ta... Bà sẽ là... vâng, thật thế! Bà sẽ là người thuyết giáo tốt nhất, nhưng bà nên thuyết giáo đúng chỗ hơn... Tôi xin hết lời. Bây giờ là tám rưỡi; tôi van bà, xin bà hãy sửa soạn đi xem nhạc kịch đi. Báptít sẽ mang cà-phê và tờ báo "Tranh luận" đến cho tôi. Suốt ngày hôm nay tôi phải chạy, đến nỗi bây giờ tôi vẫn còn chưa biết thế giới ra làm sao.
Vài ngày trôi qua, và người bệnh đã đỡ được chút ít. Ông bác sĩ chỉ phàn nàn rằng sự khích động thần kinh quá mức chưa thuyên giảm.
- Tôi không tin mấy vào tất cả các cha cố của bà, ông ta nói với bà Đơ Piên. Nếu cảnh tượng khốn khổ của loài người không làm cho bà ghê tởm đến nỗi bà không dám nhìn - và tôi biết rằng bà có can đảm để nhìn - thì bà có thể xoa dịu đầu óc cô bé đáng thương ấy hơn một cha cố nhà thờ Rôsơ, và hơn cả một liều Tơ-ri-đát(11). Bà Đơ Piên không thích gì hơn và đề nghị cho bà đi theo bác sĩ ngay tức khắc. Cả hai đến nhà người bệnh.
Trong một gian phòng kê ba chiếc ghế dựa nhồi rơm và một cái bàn nhỏ, người bệnh đang nằm dài trên một chiếc giường tốt của bà Đơ Piên cho đem đến. Khăn trải giường mịn, nệm dày, một chồng gối rộng, chứng tỏ có sự săn sóc từ thiện mà ta dễ dàng đoán ra là của ai. Người con gái xanh xao kinh khủng, con mắt sáng rực, đang để một cánh tay ra khỏi giường, và phần cánh tay thò ra ngoài chiếc áo bệnh nhân trông tái nhợt, sây sát, khiến người ta có thể đoán phần thân thể còn lại ở trong tình trạng như thế nào. Trông thấy bà Đơ Piên, cô ta nhấc đầu lên và nói với một nụ cười dịu dàng buồn bã:
- Thưa bà, em biết chắc chính bà là người đã rủ lòng thương đến em. Người ta đã nói tên bà cho em biết, và em tin chắc rằng bà chính là vị phu nhân mà em gặp ở gần nhà thờ Thánh Rôsơ.
Hình như tôi đã nói rằng bà Đơ Piên có phần nào tự phụ có tài xét người qua nét mặt. Bà rất sung sướng phát hiện ra rằng người con gái được bà che chở cũng có cái tài như thế, và sự phát hiện ấy càng làm cho bà quan tâm đến cô ta.
- Em ở đây khổ lắm nhỉ, tội nghiệp cho em quá! bà vừa nói vừa đưa mắt nhìn quanh cách bày biện nghèo nàn của gian phòng. Tại sao người ta chưa đem rèm cửa đến cho em?... Em phải hỏi Báptít những thứ lặt vặt mà em có thể cần đến.
- Thưa bà, bà tốt quá... Em thiếu cái gì nào? Không thiếu gì cả... thế là được rồi... Dễ chịu hơn một chút hay khó chịu hơn một chút, thì có sao đâu? Và quay đầu đi chỗ khác, cô thút thít khóc.
- Tội nghiệp em, em đau đớn lắm phải không? Bà Đơ Piên vừa hỏi vừa ngồi xuống bên giường.
- Dạ không, em không đau lắm... Duy chỉ có lúc nào em cũng nghe trong tai tiếng gió ù ù khi em rơi, với tiếng răng rắc khi em ngã xuống mặt đường.
- Em thân yêu ạ, lúc đó em thật là điên; bây giờ em thấy hối hận, phải không?
- Vâng... nhưng trong lúc khổ sở, thì người ta có còn đâu là đầu óc nữa.
- Tôi rất tiếc không biết tình thế của em sớm hơn. Nhưng em ạ, trong bất cứ trường hợp nào trên đời, ta cũng không nên tuyệt vọng.
- Thưa bà, bà chỉ biết nói cho thích thôi, ông bác sĩ đang viết đơn thuốc bên một chiếc bàn con nói. Bà không biết rằng mất một chàng thanh niên đẹp trai có ria mép là như thế nào cả. Nhưng mà, trời đất ơi! Muốn chạy theo chàng ta thì không được nhảy qua cửa sổ.
- Thôi đi, bác sĩ! Bà Đơ Piên nói, chắc cô bé tội nghiệp này có những lý do khác khiến...
- A! Em cũng không biết là vì cái gì, người ốm kêu lên! Hàng trăm lý do chứ không phải một đâu. Trước hết là khi mẹ em mất đi, em đau đớn quá. Rồi thì em cảm thấy bơ vơ... Không có ai săn sóc đến em cả! Sau cùng là một người mà em nghĩ tới nhiều hơn tới bất cứ ai... Thế mà, thưa bà người đó quên đến cả tên của em! Vâng, em tên là Arxen Guyô, G, U, Y, Ô, có chữ Y, người đó lại viết I trong thư gửi cho em.
- Đấy, tôi đã bảo mà, một anh chàng bội bạc! Chỉ toàn là thấy thế. Thôi! Thôi! Cô em ơi, hãy quên con người ấy đi. Một anh chàng không có trí nhớ thì không đáng để mình nghĩ tới đâu.
Bác sĩ rút đồng hồ bỏ túi của mình ra.
- Bốn giờ rồi kia à? ông vừa nói vừa đứng dậy; chậm giờ khám bệnh của tôi mất rồi. Thưa bà, tôi có lỗi với bà vô cùng, nhưng tôi phải tạm biệt bà; tôi không có thời giờ đưa bà về nhà. Thôi, chào cô bé nhé, cô hãy bình tĩnh lại, không sao đâu. Cô sẽ khiêu vũ được bằng cái chân ấy chẳng kém gì cái chân bên kia đâu. Còn bác, bác coi người ốm ạ, bác hãy cầm đơn thuốc này đến hiệu thuốc và làm như hôm qua nhé.
Người thầy thuốc và người coi bệnh nhân đã đi khỏi; bà Đơ Piên ở lại một mình với người bệnh, hơi hốt hoảng vì thấy có vấn đề tình ái trong câu chuyện mà thoạt tiên bà đã sắp đặt khác hẳn trong trí tưởng tượng của bà.
- Tội nghiệp em, thế ra người ta đã lừa dối em! Bà lại cất tiếng sau một lúc im lặng.
- Em ấy ạ? Sao lại gọi là lừa dối một đứa con gái khốn nạn như em?.. Chỉ có là anh ấy không thích em nữa... Anh ấy có lý, em không hợp ý anh ấy nữa. Bao giờ anh ấy cũng tốt và quảng đại. Em có viết thư để nói cho anh ấy biết em lâm vào hoàn cảnh như thế nào, và để hỏi xem anh ấy có muốn em quay lại với anh ấy không... Anh ấy bèn viết cho em... những điều làm em rất khổ tâm... Hôm nọ, lúc về nhà, em đánh rơi cái gương của anh ấy cho em, thứ gương Vơnidơ, gương vỡ... Em tự nghĩ: đây là đòn cuối cùng!... Đây là điềm không còn gì nữa... Em không còn gì của anh ấy nữa. Em đã đưa các đồ nữ trang lên hiệu cầm đồ rồi... Thế rồi em nghĩ nếu em tự hủy hoại thân em đi, anh ấy sẽ buồn phiền, thế là em sẽ báo được thù... Cửa sổ lúc đó đang mở, và em đã lao mình qua.
- Nhưng thật khốn khổ khốn nạn cho em quá! Cái lý do hão huyền bao nhiêu thì cái việc làm có tội bấy nhiêu.
- Đúng lắm ạ; nhưng bà bảo làm thế nào? Khi sầu não thì còn suy nghĩ gì. Đối với những người sung sướng, thật dễ nói: "Chị nên biết điều".
- Tôi biết thế; hoạn nạn thường khuyên người ta điều dở. Tuy nhiên, ngay giữa những cuộc thử thách đau đớn nhất, cũng có những điều người ta nhất thiết không được quên. Tôi đã thấy em làm một việc kính tin ở nhà thờ Thánh Rôsơ cách đây ít lâu. Em có hạnh phúc biết tin đạo. Em ạ, lẽ ra tôn giáo phải ngăn em lại lúc em sắp sa vào tuyệt vọng. Đời của em, em nhận được của Chúa. Nó không phải của em... Nhưng tôi trách em lúc này thật không phải, em thân thương ạ. Em ăn năn, em đau khổ, Chúa sẽ thương xót em.
Arxen cúi đầu và mấy giọt nước mắt đọng trên mí mắt.
- Chao ôi! Thưa bà, cô nói với một tiếng thở dài não nuột, em đâu có được là một người khá như bà tưởng... Bà tưởng em là người kính tin... em không có lòng tin được mấy đâu... em không được chỉ bảo, và nếu bà thấy em vào nhà thờ cúng cây sáp... chính vì em không còn biết xoay xở ra sao.
- Em ạ! Đó là một tư tưởng tốt đấy. Trong cơn hoạn nạn, bao giờ ta cũng phải tìm đến Chúa.
- Em nghe nói... rằng nếu em cúng một cây sáp vào nhà thờ Thánh Rôsơ, nhưng thôi, thưa bà, em không thể nói với bà cái đó. Một phu nhân như bà không thể biết con người có thể làm gì khi không còn xu nào.
- Chính can đảm là điều chủ yếu ta phải cầu xin Chúa.
- Nói tóm lại, thưa bà, em không muốn tỏ ra mình khá trong khi mình không còn được như thế, và chính là lấy cắp của bà nếu em lợi dụng lòng từ thiện của bà đối với em trong khi bà chưa biết em... Em là một đứa con gái khốn nạn... nhưng trong đời này, làm thể nào để có thể sống được thì người ta làm thôi... Để chấm dứt câu chuyện đó, thưa bà, thế là em cúng cây sáp, vì mẹ em nói rằng nếu cúng một cây sáp ở nhà thờ Thánh Rôsơ thì thế nào trong tuần cũng tìm được một người để ăn ở với họ... Nhưng em đã xấu đi, trông em như cái xác ướp... không ai thích em nữa... Vậy thì chỉ còn có nước chết... Thế này cũng đã là làm được một nửa rồi!
Tất cả những điều ấy được nói lên rất nhanh, bằng một giọng đứt đoạn vì tiếng nức nở, một giọng nói của người mê hoảng làm cho bà Đơ Piên còn hãi sợ hơn là ghê tởm. Bất giác, bà kéo ghế xa giường người bệnh. Có lẽ bà còn rời khỏi gian phòng kia nữa, nếu như lòng nhân đạo, mạnh hơn sự ghê tởm, bên người đàn bà sa đọa này, không nổi lên trách cứ bà sao nỡ bỏ người đó một mình bơ vơ vào lúc tuyệt vọng ghê gớm nhất. Im lặng một lúc rồi bà Đơ Piên, hai mắt nhìn xuống, khẽ thì thầm:
- Mẹ em! Khốn khổ khốn nạn cho em! Em dám nói gì thế?
- Ồ! mẹ em cũng như tất cả mọi người mẹ... tất cả mọi người mẹ của bọn em... Mẹ em trước kia nuôi mẹ của mẹ... em cũng nuôi mẹ em... May mà em không có con. Thưa bà, em biết rõ là em làm cho bà sợ hãi... Nhưng bà bảo biết làm thế nào? Bà được giáo dục tốt, bà chưa bao giờ phải cơ cực. Khi con người ta giàu thì dễ lương thiện. Em đây, nếu có phương tiện em cũng đã là người lương thiện rồi. Em đã có bao nhiêu là tình nhân... trước sau em chỉ yêu có một người. Anh ta bỏ rơi em. Nếu em giàu, hai người đã lấy nhau rồi và đã sinh con đẻ cái lương thiện như ai. À thưa bà, em thấy thế nào cứ nói thế với bà, hết sức thành thật, mặc dầu em thấy rõ bà nghĩ gì về em, và bà nghĩ như thế là phải... Nhưng bà là người đàn bà lương thiện duy nhất được nghe kể cuộc đời của em, và trông bà tốt quá! tốt quá!... Đến nỗi hồi nãy em nghĩ thầm: ngay khi nào bà ấy biết mình, bà ấy sẽ vẫn thương mình. Em sắp chết rồi, em chỉ xin bà một điều... là sau khi em chết, xin bà xin cho em một lễ tại nhà thờ mà em đã được gặp bà lần đầu tiên. Đôi lời cầu nguyện, thế thôi, và em sẽ cảm ơn bà vô cùng...
- Không, em sẽ không chết đâu! bà Đơ Piên rất cảm động, kêu lên. Chúa sẽ thương xót em, kẻ có tội đáng thương ạ. Em sẽ ăn năn về những sự phóng đãng của mình, và Chúa sẽ tha thứ cho em. Nếu những lời cầu nguyện của tôi có thể giúp phần nào cho việc cứu rỗi phần hồn của em, thì thế nào tôi cũng sẽ làm. Những kẻ nuôi dạy em, có tội lỗi hơn em. Duy có điều là em phải can đảm lên và hy vọng. Nhất là em phải cố bình tĩnh hơn, em bé tội nghiệp ạ. Cần phải chữa phần xác cho khỏi, phần hồn cũng không lành mạnh đâu, nhưng tôi, tôi bảo đảm là nó sẽ khỏi.
Bà vừa nói vừa đứng dậy, và vân vê trong mấy ngón tay một mảnh giấy gói vài đồng lu-y(12).
- Này, bà nói, nếu em có thích cái gì...
Và bà luồn xuống dưới gối cô gái món quà nhỏ của mình.
- Đừng thế, bà ạ! Arxen vùng kêu lên và đẩy gói giấy ra, em không muốn xin bà gì cả ngoài điều bà đã hứa với em. Xin vĩnh biệt bà. Chúng ta sẽ không bao giờ gặp nhau nữa. Xin bà cho đưa em vào bệnh viện, để em chết quách đi mà không phiền lụy đến ai. Không bao giờ bà có thể làm cho em trở thành một con người ra gì đâu. Một bà lớn như bà chắc sẽ cầu nguyện cho em; thế là em vui lòng rồi. Xin vĩnh biệt!
Bộ nẹp buộc cô gái vào giường còn để cho cô xoay mình được chừng nào thì cô cố xoay mình chừng nấy, và cô rúc đầu vào gối để khỏi nhìn thấy gì nữa.
- Arxen, em hãy lắng nghe tôi, bà Đơ Piên nói giọng nghiêm trang, tôi có những ý định về em. Tôi muốn làm cho em trở thành một người phụ nữ lương thiện. Thấy em ăn năn, tôi tin chắc là có thể được. Tôi sẽ đến thăm em luôn, tôi sẽ săn sóc em. Một ngày kia, em sẽ biết tự quý trọng mình nhờ có tôi. Và bà cầm lấy bàn tay cô gái, nhè nhẹ nắm lại.
- Bà làm em cảm động quá! Cô gái đáng thương thốt lên, bà đã siết tay em!
Và bà Đơ Piên chưa kịp rút bàn tay mình về thì cô đã nắm lấy nó hôn lấy hôn để, nước mắt của cô chảy đầm đìa lên nó.
- Em hãy bình tĩnh lại, bình tĩnh lại, em thân mến ạ, bà Đơ Piên nói, em đừng nói thêm với tôi điều gì nữa. Bây giờ tôi biết tất cả rồi, và tôi hiểu em hơn cả em tự hiểu em. Chính tôi sẽ là người thầy thuốc cho đầu óc của em... cho cái đầu óc ốm yếu của em. Em phải vâng lời tôi, tôi đòi hỏi như thế, y như vâng lời ông bác sĩ của em. Tôi sẽ bảo một cha cố bạn thân của tôi đến đây, em phải nghe lời ông ấy nói. Tôi sẽ chọn cho em những quyển sách hay, em hãy đọc những quyển sách đó. Thỉnh thoảng chúng ta sẽ chuyện trò với nhau. Khi nào em khỏe, lúc đó chúng ta sẽ bàn tính đến tương lai của em.
Người đàn bà coi người ốm trở về, tay cầm một chai nhỏ mang từ hiệu thuốc. Arxen vẫn còn khóc. Bà Đơ Piên lại bắt tay cô gái một lần nữa, đặt gói tiền lên cái bàn con rồi bước ra, có lẽ còn quyết tâm giúp đỡ cô gái xám hối kia hơn cả lúc bà chưa nghe thấy lời xưng tội lạ kỳ của cô ta.
- Thưa quý bà, tại sao bao giờ ta cũng yêu những kẻ xấu nhỉ? Từ đứa con phóng đãng cho đến con chó Kim cương(13) của quý bà, nó cắn tất cả mọi người và là con vật hung ác nhất trần đời, nó càng không đáng được chú ý chừng nào thì lại càng được chú ý chừng nấy. Tự phụ? thưa quý bà, tình cảm đó chính là sự tự phụ! là cái thú thắng được khó khăn! Người cha của đứa con phóng đãng đã thắng được con quỷ và giành lại cái mồi của nó; quý bà đã đại thắng được cái bản chất xấu xa của con Kim cương nhờ cứ cho nó ăn kẹo mãi. Bà Đơ Piên tự hào đã thắng được nết hư hỏng của một cô gái giang hồ, nhờ tài hùng biện của mình phá vỡ được những bức rào mà hai mươi năm cám dỗ đã dựng lên xung quanh một tâm hồn đáng thương bị ruồng bỏ. Thêm vào đó, ta có nên nói không nhỉ? có lẽ xen vào sự kiêu hãnh về thắng lợi này, vào cái thú làm được một việc thiện còn có cái tính tò mò của khá nhiều phụ nữ đức hạnh muốn biết một người đàn bà thuộc loại khác ra sao. Khi một ca kỹ bước vào một phòng khách, tôi đã nhận thấy những khóe mắt lạ lùng hướng về phía cô ta. Quan sát cô ta kỹ nhất, không phải là những người đàn ông. Thưa quý bà, ngay như quý bà, tối hôm nọ, ở Hý Viện Pháp(14) quý bà đã chẳng giơ mãi ống nhòm nhìn thật kỹ cái cô nữ diễn viên rạp Tạp-mục(15) ngồi trong phòng lô mà người ta chỉ cho quý bà là gì? Sao người ta lại có thể là người Ba-Tư nhỉ (16).
Biết bao lần người ta tự đặt cho mình những câu hỏi như thế!
Vậy thì thưa quý bà, bà Đơ Piên nghĩ nhiều đến cô Arxen Guyô và tự nhủ thầm: "Ta sẽ cứu vớt người con gái đó".
Bà phái một linh mục đến khuyến khích cô ta xám hối. Xám hối không phải là chuyện khó khăn gì đối với cô Arxen đáng thương kia, vì trừ đôi lúc thật vui, suốt đời cô chỉ toàn là những nỗi khổ cực. Quý bà hãy nói với một người đau khổ: " Đó là lỗi của anh", người đó sẽ thấy đúng quá đi mất; và nếu đồng thời quý bà làm nhẹ bớt sự trách móc bằng đôi lời an ủi, thì người đó sẽ cảm ơn quý bà vô cùng và hứa với quý bà làm đủ mọi thứ từ nay về sau. Một người Hy Lạp đã nói ở một chỗ nào đó, hay đúng hơn là Amyô(17) đã mượn lời người đó để nói rằng: Cái ngày một con người tự do lâm vào vòng xiềng xích cũng là ngày đoạt mất nửa phần đức tính đầu tiên của chàng.
Diễn đạt cách ngôn đó bằng văn xuôi tầm thường nghĩa là hoạn nạn làm cho chúng ta trở nên hiền lành và dễ bảo như những con cừu. Linh mục nói với bà Đơ Piên rằng cô Guyô rất ngu dốt nhưng bản chất không xấu và ông có nhiều hy vọng cứu rỗi linh hồn nàng. Thực tế, Arxen nghe ông nói một cách chăm chú và kính cẩn. Nàng đọc hoặc nhờ đọc những cuốn sách mà người ta bảo đọc; nàng tuân theo lời bà Đơ Piên cũng đúng sát như tuân theo những đơn thuốc của ông bác sĩ. Nhưng điều làm cho nàng hoàn toàn thu được cảm tình của ông linh mục phúc đức kia, và làm cho nữ ân nhân của nàng tưởng là dấu hiệu dứt khoát về sự khỏi bệnh tinh thần của nàng, đó là việc nàng sử dụng một phần món tiền nhỏ trao vào tay nàng. Nàng đã xin một lễ trọng thể ở nhà thờ Thánh Rôsơ cho linh hồn Pamêla Guyô, người mẹ vừa quá cố. Chắc chắn không có linh hồn nào lại cần những lời cầu nguyện của nhà thờ hơn linh hồn đó.
II
Một buổi sáng, bà Đơ Piên đang trang điểm thì một anh đầy tớ đến gõ nhẹ cửa phòng riêng và trao cho chị Giôdêfin tấm danh thiếp của một chàng thanh niên vừa đem tới.
- Mác đến Pari à! Bà Đơ Piên liếc nhìn tấm danh thiếp thốt kêu lên, mau đi chị, chị chạy ra bảo ông Đơ Xalinhi chờ tôi ở phòng khách.
Một lát sau, trong phòng khách nghe có tiếng cười rúc rích và những tiếng kêu bị bịt lại, rồi chị Giôdêfi trở vào, mặt đỏ bừng với chiếc mũ vải lệch xuống hẳn một bên tai.
- Cái gì thế hử chị? bà Đơ Piên hỏi.
- Thưa bà, có gì đâu ạ; chỉ có là ông Đơ Xalinhi bảo con béo ra.
Quả vậy, Đơ Xalinhi có thể ngạc nhiên thấy chị Giôdêfi béo ra, vì chàng đi xa đã hơn hai năm nay. Trước kia, Mác là một người được chị Giôdêfi ưa thích và là một người rất chú ý đến bà chủ của chị ta. Chàng là cháu của một người bạn thân của bà Đơ Piên, nên hồi xưa người ta luôn luôn thấy chàng đi theo thím của chàng đến nhà bà. Vả lại trong các nơi chàng hay lui tới, hầu như chỉ có nơi này là đứng đắn. Mác Đơ Xalinhi vốn nổi tiếng là một con người khá hư hỏng, cờ bạc, hay gây sự đánh nhau, nói tóm lại là đứa con khá nhất của xã hội thượng lưu. Chàng làm cho thím chàng là bà Ôbrê đến thất vọng vì chàng, tuy nhiên bà Ôbrê rất yêu quý cháu. Đã nhiều lần bà định kéo chàng ra khỏi cái cuộc đời mà chàng quen sống, nhưng lần nào những thói xấu của chàng cũng thắng những lời khuyên nhủ khôn ngoan của bà. Mác hơn bà Đơ Piên chừng hai tuổi, hai người quen nhau từ khi còn bé và trước khi bà Đơ Piên lập gia đình, Mác hình như rất để ý đến bà: "Em thân yêu của tôi ạ, bà Ôbrê nói, nếu em muốn thì chị tin chắc em có thể kiềm chế được cái tính nết ấy. Bà Đơ Piên - hồi đó tên là cô Elidơ Đơ Ghixca - có lẽ cũng thấy mình có đủ can đảm để thử làm công việc đó, vì một người vui tính, ngộ nghĩnh, hay hay như Mác trong cuộc sống ở một lâu đài, một người khiêu vũ không biết mệt như Mác chắc chắn phải thành một người chồng tốt; nhưng cha mẹ cô Elidơ lại nhìn xa hơn. Ngay cả bà Ôbrê cũng không dám bảo đảm quá cho cháu mình; người ta phát hiện ra rằng chàng mắc nợ và có một cô nhân ngãi; rồi xảy đến một vụ quyết đấu lừng lẫy do một vũ nữ ở rạp Dimuadơ (18) là nguyên nhân không lấy gì làm hiền lành lắm. Cuộc hôn nhân, mà bà Ôbrê trước nay không bao giờ dám nghĩ tới một cách thật nghiêm túc, bị tuyên bố là không thể nào thành được. Chính lúc đó xuất hiện ông Đơ Piên, một nhà quý phái oai nghiêm có đức hạnh, ngoài ra lại giàu có và con nhà thế tộc. Tôi cũng không biết nói gì nhiều về ông ta, ngoài việc ông ta có tiếng là một người phong nhã và xứng đáng với danh tiếng đó. Ông ta ít nói, nhưng hễ mở miệng là đều để phát biểu một đại chân lý nào đó không ai có thể chối cãi được. Về những nghi vấn, ông bắt chước "thái độ im lặng khôn ngoan của Congra(19)", tuy ông ta không làm cho những cuộc hội họp có mặt ông tăng được nhiều phần thú vị, nhưng không có nơi nào ông đến mà người không thấy là chỗ của ông, ở đâu người ta cũng khá yêu ông vì người vợ của ông, nhưng khi ông vắng mặt - thường mỗi năm ông về ấp của mình chín tháng, và nhất là vào lúc bắt dầu câu chuyện của tôi - thì không ai nhận thấy điều đó cả. Ngay vợ ông hầu như cũng nhận ra điều đó.
Sau khi làm nốt việc trang điểm năm phút là xong, bà Đơ Piên bước ra khỏi phòng, trong lòng hơi xúc động, vì Mác Đơ Xalinhi tới nhắc cho bà nhớ lại rằng người được bà yêu mến nhất vừa mới qua đời; tôi nghĩ rằng đó là kỷ niệm duy nhất hiện ra trong ký ức của bà, và kỷ niệm đó sâu sắc đến nỗi gạt bỏ được những dự đoán buồn cười mà một người nào khác kém suy nghĩ ắt có thể đặt ra về cái mũ vải xốc xếch của chị Giôdêfi. Đến gần phòng khách, bà hơi khó chịu khi nghe thấy một giọng trầm tốt vui vẻ hát theo tiếng đàn dương cầm bài chèo thuyền xứ Naplơ:
Addio, Teresa.
Teresa, addio!
Al mio Ritorno,
Ti Sposero.(20)
Bà mở cửa ra và giơ tay cho người đang hát, buộc chàng ta phải ngừng lại.
- Kìa Mác tội nghiệp của tôi, được gặp lại anh tôi mừng quá!
Mác vội vã đứng lên, và vừa nắm bàn tay bà, chàng vừa nhìn bà với vẻ hốt hoảng, không tìm được lời nào để nói.
- Tôi rất tiếc, bà Đơ Piên nói tiếp, không đi Rômơ được, khi nghe tin bà thím anh bị bệnh, tôi biết anh đã săn sóc trông nom bà thím như thế nào và tôi rất cám ơn anh đã gửi cho tôi vật kỷ niệm cuối cùng của bà. Nét mặt của Mác, vốn vui vẻ nếu tôi không muốn nói là tươi cười, bỗng nhiên trở thành ủ ê.
- Thím tôi thường nhắc đến chị luôn, chàng nói, và cho đến tận lúc lâm chung. Chị đã nhận được chiếc nhẫn của thím tôi, như tôi trông thấy đây, và cuốn sách thím tôi còn đọc lúc buổi sáng...
- Vâng, anh Mác ạ, tôi cảm ơn anh. Khi anh gửi cho tôi tặng vật đau buồn này, anh có báo tin anh sắp từ giã Rômơ, nhưng anh không cho tôi biết địa chỉ của anh; nên tôi không biết gửi thư cho anh về đâu. Tội nghiệp bà bạn chí thân của tôi! Chết xa đất nước quá! May mà có anh chạy đến ngay... Anh làm ra vẻ con người không ra gì nhưng thực ra anh tốt hơn thế nhiều, Mác ạ... tôi biết rõ anh lắm!
- Thím tôi có nói với tôi trong khi lâm bệnh rằng:
"Khi nào thím đã qua đời, thì chỉ còn có bà Đơ Piên để quở mắng cháu... (đến đây Mác không thể nén cười nụ). Cháu phải gắng đừng để bà Đơ Piên phải quở mắng cháu nhiều quá". Đấy chị xem, chị làm nhiệm vụ của chị không được tốt.
- Tôi hy vọng rằng bây giờ tôi có một nhiệm vụ hoàn toàn nhàn hạ. Nghe nói anh đã tu tỉnh lại, đứng đắn lại, đã trở nên hoàn toàn biết điều phải không anh?
- Chị không nhầm đâu chị ạ, tôi đã hứa với bà thím tội nghiệp của tôi là tôi sẽ trở thành người khá, và...
- Anh sẽ giữ lời hứa, tôi tin chắc như thế?
- Tôi sẽ xin cố gắng. Trong lúc đi xa, cái đó dễ hơn ở Pari, tuy nhiên... Đây này, chị ạ, tôi mới ở đây có vài giờ đồng hồ, vậy mà tôi đã chống lại được nhiều sự cám dỗ. Trong lúc đi đến nhà chị, tôi gặp một thằng bạn cũ rủ tôi đi với một lũ hư hỏng - nhưng tôi đã từ chối.
- Anh làm thế là tốt.
- Vâng, nhưng không biết có nên nói điều này với chị không nhỉ? Chính vì tôi hy vọng rằng chị sẽ mời cơm tôi.
- Khổ chưa! Tôi đi ăn cơm khách. Nhưng đến mai...
- Nếu như thế thì tôi không dám bảo đảm cho tôi nữa, chị phải chịu trách nhiệm về bữa ăn tôi sắp dự.
- Này, anh Mác này: điều quan trọng là phải bắt đầu cho tốt. Anh đừng có đi ăn với bọn thanh niên chưa vợ ấy. Tôi, tôi ăn ở nhà bà Đarxơnây, chiều nay mời anh đến đấy, và chúng ta sẽ nói chuyện.
- Vâng, nhưng bà Đarxơnây là người hơi tẻ quá; bà ta sẽ hỏi tôi hàng trăm câu chuyện. Tôi sẽ không thể nói được một tiếng nào với chị; tôi sẽ thốt ra những điều bất nhã; với lại, bà ta có một cô con gái cao gầy dơ xương, hình như cô ta chưa chồng...
- Đó là một người rất đáng yêu... còn về vấn đề bất nhã, thì anh nói về bà ta như thế, chính là một điều bất nhã đó.
- Tôi sai lầm, quả vậy, nhưng...vừa mới tới hôm nay, nếu tôi đến thì chả hóa ra vội vã quá hay sao?
- Thôi được, anh làm thế nào mặc ý; nhưng anh Mác ạ, anh thấy không, - với tính cách là người bạn chí thân của thím anh, tôi có quyền nói thẳng thắn với anh - anh phải tránh những nơi quen biết ngày trước. Thời gian ắt hẳn đã tự nhiên cắt đứt nhiều mối quan hệ không ra gì cho anh, anh đừng có nối lại những mối quan hệ đó; chừng nào anh không bị lôi kéo, thì tôi dám tin ở anh. Vào tuổi anh... vào tuổi chúng ta, ta phải biết điều mới được. Nhưng thôi ta hãy xếp những lời khuyên bảo, thuyết giáo đó lại một chút, xin anh cho tôi nghe anh đã làm gì từ khi chúng ta không gặp nhau nữa. Tôi chỉ biết rằng anh sang Đức, rồi sang Ý, thế thôi. Anh có gửi thư cho tôi hai lần, không hơn, anh hãy nhớ lại mà xem. Hai bức thư trong hai năm trời, anh hẳn cũng thấy như thế thì tôi biết được mấy tí về anh.
- Trời ơi! thưa chị, tôi thật có tội quá... nhưng tôi rất là... phải nói như thế... rất là lười nhác!... Tôi đã bắt đầu viết hàng hai mươi lá thư cho chị, nhưng tôi biết viết gì khiến chị lưu ý được?... Tôi, tôi không biết viết thư... Nếu mỗi lần tôi nghĩ đến chị mà tôi lại viết thư cho chị, thì tất cả giấy của nước Ý ắt cũng không đủ.
- Vậy thế anh đã làm gì? Thì giờ của anh, anh bận dùng làm việc gì? Thế là tôi đã biết được rằng không phải bận việc viết thư.
- Bận việc gì à?... Chị cũng biết rằng chẳng may tôi không bận việc gì cả. Tôi xem nhiều, tôi chạy nhiều. Tôi có những dự định về hội họa, nhưng sau khi được xem quá nhiều bức danh họa, tôi chừa tiệt được lòng ham mê khổ sở đó của tôi. À!... rồi cái lão Nibi đã gần biến tôi thành một người chơi đồ cổ. Vâng, nghe lời lão thuyết phục, tôi đã thuê người làm một việc khai quật, tìm thấy một cái điếu vỡ và bao nhiêu là mảnh chai mảnh bát cũ... Rồi ở Naplơ, tôi đã học hát, nhưng tôi cũng chẳng nhờ thế mà giỏi hơn... Tôi...
- Tôi không thích thứ âm nhạc của anh mấy, mặc dầu anh có giọng tốt và hát hay. Thứ đó làm cho anh tiếp xúc với những hạng người mà anh quá thích lui tới.
- Tôi hiểu ý chị; nhưng ở Naplơ, hồi tôi sang đó, chẳng có gì là nguy hiểm cả. Cô đào nhất cân nặng một trăm năm mươi kilô, còn cô đào thứ nhì thì miệng như cái cửa lò và mũi như cái tháp xứ Libăng. Tóm lại, hai năm trôi qua mà tôi cũng không thể nói được tôi ra làm sao. Tôi không làm gì cả, không học được gì cả, nhưng tôi đã sống hai năm mà cũng không nhận thấy nữa.
- Tôi muốn được biết là anh bận một công việc gì, tôi muốn được thấy anh ham thích say sưa một cái gì có ích. Tôi rất sợ sự nhàn tản đối với anh.
- Xin nói thật với chị, những chuyến đi đã đem lại kết quả tốt cho tôi là tuy không làm gì cả, nhưng tôi cũng không phải hoàn toàn nhàn tản. Khi người ta được trông thấy nhiều cái đẹp, thì người ta không buồn chán, mà tôi thì khi tôi buồn chán, tôi rất dễ làm những điều bậy bạ. Thật sự, tôi đã trở thành khá đứng đắn, và tôi còn quên cả một số phương pháp mau chóng vốn có để tiêu tiền. Bà thím tội nghiệp của tôi đã trả các món nợ cho tôi, và tôi không vay nợ nữa, tôi không muốn làm như thế nữa. Tôi có khả năng để sống một mình, và vì tôi không có ý định làm ra vẻ giàu có hơn sự thực, tôi sẽ không làm những việc ngông cuồng nữa. Chị mỉm cười ư? Có phải chị không tin sự tu tỉnh của tôi chăng? Có phải chị cần có những chứng cớ chăng? Xin chị hãy nghe tôi nêu ra một nét đẹp đẽ này. Hôm nay, Fa-manh, người bạn đã mời tôi đi ăn, muốn bán con ngựa của anh ta cho tôi. Năm nghìn quan. Một con ngựa tuyệt đẹp! Thoạt đầu tôi muốn mua ngay con ngựa, nhưng rồi tôi thầm nghĩ rằng mình đâu phải giàu có đến mức có thể bỏ ra năm nghìn quan làm một việc chơi ngông, vì thế tôi vẫn sẽ đi bộ.
- Thế thì hay quá, anh Mác ạ! Nhưng anh có biết rằng muốn tiếp tục đi theo con đường đúng đắn đó một cách trôi chảy thì phải làm gì không? Anh phải lấy vợ mới được.
- Chao ơi! Lấy vợ à...
- Sao không?...
- Nhưng ai mà muốn lấy tôi? Một người không có quyền khó tính như tôi, mà lại muốn có một người vợ!... Ồ! Không còn ai mà tôi có thể hợp được nữa...
Bà Đơ Piên hơi đỏ mặt, nhưng Mác vẫn nói tiếp không nhận thấy điều đó:
- Một người đàn bà ưng lấy tôi... Nhưng thưa chị, chị biết không, có lẽ gần như là một lý do khiến tôi không thể ưng người đó?
- Sao lại thế? Anh điên cuồng thật!
- Ôtelô(21) chẳng đã nói ở một đoạn nào đó, tôi chắc là để tự thanh minh về những điều anh ta nghi ngờ Đexđêmôna: "Người đàn bà này ắt phải có đầu óc dị kỳ và những thị hiếu hư hỏng nên mới chọn một anh chàng da đen như ta!". Đến lượt tôi, chẳng lẽ tôi lại không thể nói thế này ư: Người đàn bà nào mà ưng tôi, ắt phải có một đầu óc kỳ quái?
- Anh Mác ạ, anh đã là một người khá hư hỏng rồi, nên tôi nghĩ anh chẳng cần làm ra vẻ hư hỏng hơn thực tế làm gì. Anh chớ có nói như thế về bản thân mình, vì sẽ có những kẻ tin lời anh nói. Còn tôi, thì tôi tin chắc rằng nếu một ngày kia... phải, anh yêu tha thiết một người đàn bà nào được anh hết sức trọng nể... lúc đó người ấy sẽ thấy anh là một người...
Bà Đơ Piên cảm thấy khó nói hết câu, còn Mác thì chăm chú nhìn bà một cách hết sức tò mò và không hề giúp bà tìm cách kết thúc một đoạn phát biểu bắt đầu khá vụng về.
Mãi sau chàng mới nói tiếp:
- Có phải chị định nói rằng nếu tôi yêu thực sự một người nào, thì người đó sẽ yêu tôi vì khi đó tôi đáng được như thế chăng?
- Vâng, khi đó anh sẽ xứng đáng được yêu lại.
- Nếu chỉ cần yêu để được yêu thì... thưa chị, điều chị nói không lấy gì làm đúng lắm... Chà! Chị cứ tìm cho tôi một người đàn bà can đảm, và tôi xin lập gia đình ngay. Nếu như người ấy không quá xấu, thì tôi cũng không đến nỗi quá già khiến trái tim tôi nguội lạnh... Còn những mặt khác thì chị không phải chịu trách nhiệm.
- Thế bây giờ, anh ở đâu tới? Bà Đơ Piên ngắt lời với vẻ nghiêm trang.
Mác kể về những chuyến đi của chàng một cách rất vắn tắt, nhưng đủ để chứng minh rằng chàng không giống những nhà du lịch mà người Hy Lạp bảo là: Xách va-li đi lại rồi xách va-li về. Những nhận xét ngắn ngủi của chàng biểu thị một đầu óc sáng suốt, không vơ lấy những ý kiến sẵn có, mặc dầu thực ra chàng có trình độ học vấn cao hơn cái vẻ chàng muốn làm. Chẳng bao lâu chàng cáo từ vì nhận thấy bà Đơ Piên quay đầu về phía chiếc đồng hồ treo, và chàng hứa với vẻ hơi lúng túng rằng đến chiều chàng sẽ tới nhà bà Đarxơnây.
Tuy thế chàng không đến đó, làm cho bà Đơ Piên hơi bực. Bù lại, sáng hôm sau chàng đến nhà bà để xin lỗi, lấy cớ đi đường mệt nên phải ở nhà; nhưng chàng cúi nhìn xuống và nói với giọng ngập ngừng đến nỗi người không cần có tài xét đoán nét mặt như bà Đơ Piên cũng có thể nhận biết rằng chàng có một điều gì thất bại. Khi nghe chàng thanh minh xong một cách khó nhọc, bà Đơ Piên không đáp, chỉ giơ ngón tay đe dọa.
- Chị không tin tôi hay sao? Chàng nói.
- Phải. May mà anh chưa biết nói dối. Hôm qua anh không lại nhà bà Đarxơnây không phải là để nghỉ ngơi. Không phải anh đã nằm ở nhà.
- Vâng, thế thì chị nói đúng, Mác cố mỉm cười đáp. Tại đã đi ăn tiệm Rôsê Đơ Căngcalơ (22) với bọn vô lại ấy, rồi tôi đi uống trà ở nhà thằng Famanh; chúng không chịu buông tha tôi và rồi tôi đã đi đánh bạc.
- Rồi thì anh đã thua, dĩ nhiên quá đi rồi phải không?
- Không, tôi được.
- Càng không tốt. Giá anh thua thì hơn, nhất là nếu cái đó có thể làm cho anh chừa tiệt một thói quen vừa rồ dại vừa đáng ghét.
Bà cúi xuống tấm khăn đang thêu và bắt đầu làm việc ra bộ chăm chú hơi quá đáng.
- Ở nhà bà Đarxơnây có đông khách không? Mác rụt rè hỏi.
- Không, có ít thôi.
- Không có những cô đến tuổi lấy chồng à?
- Không.
- Thưa chị, vậy mà tôi trông cậy ở chị. Chị biết chị đã hứa với tôi điều gì chứ?
- Chúng ta có khối thời giờ để nghĩ đến điều đó.
Trong giọng nói của bà Đơ Piên có cái gì khô khan và miễn cưỡng, khác giọng nói bình thường của bà.
Sau một lúc im lặng, Mác nói tiếp với vẻ tự hạ:
- Chị giận tôi phải không chị? Tại sao chị không quở mắng tôi thật dữ dội, như thím tôi khi xưa, để rồi tha thứ cho tôi? Nào, chị có muốn tôi hứa sẽ không bao giờ đánh bạc nữa không?
- Khi hứa điều gì, người ta cần cảm thấy có can đảm để giữ lời hứa đó.
- Thưa chị, tôi hứa với chị điều gì là tôi sẽ giữ được, tôi tin rằng tôi có sức mạnh và can đảm để làm như thế.
- Nếu thế thì, anh Mác ạ, tôi nhận lời hứa của anh, bà vừa nói vừa giơ tay ra cho Mác bắt.
- Tôi đánh bạc được một nghìn một trăm quan, chàng nói tiếp; chị có muốn dùng số tiền đó cho kẻ nghèo không? Không bao giờ tiền phi nghĩa lại được sử dụng một cách hữu ích hơn thế.
Bà ngần ngại một lúc.
- Sao lại không muốn? bà nói to với bản thân. Nào, anh Mác ạ, anh sẽ nhớ mãi bài học này. Tôi xin ghi tên anh là người nợ tôi một nghìn một trăm quan.
- Thím tôi thường nói rằng cách tốt nhất để không mắc nợ, là bao giờ cũng trả bằng tiền mặt.
Vừa nói, chàng vừa rút ví ra để lấy tiền. Trong ví mở hé, bà Đơ Piên thoáng thấy một bức ảnh phụ nữ.
Mác nhận thấy nên đỏ mặt, vội vã gấp ví lại rồi đưa tiền cho bà.
- Tôi rất muốn xem cái ví... nếu có thể được, bà vừa nói vừa mỉm cười ranh mãnh.
Mác hoàn toàn lúng túng, lúng búng nói mấy tiếng không rõ và cố đánh lạc hướng chú ý của bà Đơ Piên.
Ý nghĩ đầu tiên của bà Đơ Piên là cho rằng trong ví đựng bức ảnh của một cô nàng người Ý xinh đẹp nào đó, nhưng vẻ bối rối rõ rệt của Mác và màu sắc chung của bức chân dung nhỏ - bà chỉ trông được có thế - chẳng bao lâu gợi ra trong tâm trí bà một sự nghi ngờ khác. Xưa kia bà có tặng bà Ôbrê một bức ảnh của bà, và bà đoán rằng Mác, lấy tư cách là người thừa kế trực tiếp của bà Ôbrê, đã tự cho mình quyền chiếm lấy bức ảnh đó. Bà nghĩ rằng đó là một sự lỗ mãng ghê gớm. Tuy vậy, bà không hề để lộ ra ngay; nhưng đến lúc Mác cáo từ ra về, bà nói với chàng:
- Nhân tiện tôi nhờ anh, thím anh có một bức ảnh của tôi, tôi rất muốn được xem lại bức ảnh đó.
- Tôi không biết... ảnh nào nhỉ?... Ảnh ra sao nhỉ? Mác hỏi giọng rất lúng túng.
Lần này bà Đơ Piên quyết làm ra vẻ như không nhận thấy chàng nói dối.
- Anh hãy tìm đi, bà cố lấy giọng tự nhiên nhất để bảo chàng. Tôi sẽ cám ơn anh lắm.
Không kể chuyện bức ảnh, bà cũng khá hài lòng về tính dễ bảo của Mác và tự hứa với mình sẽ cứu vớt một con chiên lầm lạc nữa.
Hôm sau, Mác đã tìm thấy bức ảnh và chàng mang lại với vẻ khá thản nhiên. Chàng nhận xét rằng ảnh không giống lắm và họa sĩ đã tạo ra một kiểu ngồi cứng nhắc và một nét mặt nghiêm nghị không có gì là tự nhiên. Từ lúc đó, mỗi khi đến thăm bà đơ Piên, Mác không ngồi lâu như trước và những lúc ở bên bà, chàng có một vẻ hờn dỗi mà bà chưa bao giờ thấy ở chàng. Bà cho rằng vẻ mặt đó là tại chàng phải có những cố gắng ban đầu để giữ lời hứa và cưỡng lại những dục vọng xấu xa của chàng.
Chừng nửa tháng sau khi ông Đơ Xalinhi(23) tới, bà Đơ Piên lại theo thường lệ đi thăm người con gái được bà che chở là Arxen Guyô, mà bà chẳng hề quên và cả quý bà nữa, tôi hy vọng rằng quý bà cũng chưa quên cô gái đó. Sau khi hỏi mấy câu về tình hình sức khỏe của nàng và về những lời người ta chỉ giáo cho nàng, bà nhận thấy bệnh nhân trong người còn khó chịu hơn cả mấy ngày hôm trước, nên bà nhận đọc sách cho nàng nghe để nàng khỏi phải nói năng mệt nhọc. Cô gái đáng thương chắc hẳn thích chuyện trò hơn là nghe đọc những cái mà người ta đề nghị với mình, vì quý bà cũng thừa rõ rằng, đó là một cuốn sách rất đứng đắn, mà Arxen thì trước nay vẫn đọc những cuốn tiểu thuyết của những chị nấu bếp. Cuốn sách mà bà Đơ Piên cầm lấy, chính là một cuốn nói về lòng kính Chúa; và tôi xin không nêu tên nó ra, trước hết vì tôi không muốn làm điều không phải đối với tác giả của nó, sau nữa vì quý bà có lẽ sẽ trách tôi là định rút ra một kết luận đầy ác ý nào đó đối với những loại sách như thế nói chung. Chỉ cần nói rằng cuốn sách đó là tác phẩm của một chàng thanh niên mười chín tuổi, chuyên về việc làm hòa với Chúa những phụ nữ đã dạn dầy tội lỗi; rằng Arxen rất mệt nhọc và đêm hôm trước cô ta không hề chợp mắt. Đọc đến trang thứ ba thì xảy ra cái điều phải xảy ra đối với bất kỳ tác phẩm nào khác, dù đứng đắn hay không đứng đắn; điều không tránh khỏi đã xảy ra: tôi muốn nói là cô Guyô nhắm mắt lại và ngủ. Bà Đơ Piên thấy thế lấy làm khoái chí về tác dụng an thần mà bà vừa tạo ra. Thoạt tiên bà hạ thấp giọng xuống để người ốm khỏi thức giấc khi thấy tiếng đọc sách đột nhiên ngừng lại, đoạn bà đặt cuốn sách xuống và nhẹ nhàng đứng dậy, rón rén đi ra; nhưng người đàn bà coi bệnh nhân lại có thói quen xuống buồng mụ gác cửa mỗi khi bà Đơ Piên tới, vì những cuộc tới thăm của bà hơi giống những cuộc thăm viếng của một ông cố rửa tội. Bà Đơ Piên định chờ người coi bệnh trở về; và vì bà là người rất ghét sự nhàn rỗi, nên bà tìm một công việc gì để làm trong những phút ở bên người đang ngủ. Trong một buồng nhỏ sau hốc tường, có một cái bàn và giấy bút; bà bèn ngồi xuống đó và viết một lá thư. Trong lúc bà mải tìm miếng xi gắn phong bì trong ngăn kéo bàn, một người đột nhiên bước vào phòng, đánh thức người ốm dậy.
- Lạy chúa! tôi nhìn thấy gì vậy? Arxen kêu lên, lạc hẳn giọng đi, đến nỗi bà Đơ Piên phải rùng mình.
- Này, tôi được nghe câu chuyện mới mê ly chứ! Thế là nghĩa lý gì? Ai lại ngu ngốc nhảy qua cửa sổ như thế! Có bao giờ người ta lại thấy một cái đầu óc như đầu óc cái con này không?
Tôi không biết tôi có nhắc lại đúng lời lẽ không: nhưng ít nhất đó là nội dung lời nói của người mới vào, và qua giọng nói, bà Đơ Piên nhận ra ngay là Mác Đơ Xalinhi. Tiếp theo đó là mấy tiếng thán từ, mấy tiếng kêu bị nghẽn của Arxen, rồi đến một tiếng hôn khá kêu.
Cuối cùng Mác nói tiếp:
- Em Arxen tội nghiệp, anh gặp lại em trong tình trạng mới thê thảm làm sao? Em có biết là nếu không có Giuyli chỉ cho anh địa chỉ sau cùng của em, thì anh sẽ không mò ra chỗ ở của em không? Nhưng có ai thấy được sự điên dại như thế này bao giờ không?
- A! Anh Xalinhi! Anh Xalinhi! Em sung sướng biết chừng nào? Nhưng em hối hận về việc em đã làm quá! Anh sẽ không thấy em dễ thương nữa. Anh sẽ không thích em nữa, phải không?...
- Em thật ngốc quá, Mác nói, sao em không viết thư nói cho anh biết rằng em cần tiền? Sao em không xin tiền của tay thiếu tá? Thế thằng cha người Nga của em ra sao rồi? Thằng Cô dắc của em đi rồi hay sao? Khi nhận ra tiếng nói của Mác, bà Đơ Piên thoạt tiên cũng ngạc nhiên gần bằng Arxen. Sự kinh ngạc khiến bà không thể lộ diện ngay lập tức; đoạn bà suy nghĩ không biết có nên ra mặt hay không, và khi người ta vừa lắng nghe vừa suy nghĩ thì không thể quyết định mau chóng được. Thành thử bà nghe được câu chuyện đàm thoại rất đạo đức mà tôi vừa thuật lại; nhưng rồi bà hiểu rằng nếu cứ ở lại trong cái buồng nhỏ, bà có thể còn phải nghe những chuyện như thế nhiều hơn nữa. Bà bèn quyết định bước vào phòng với cái dáng điệu bình tĩnh hiên ngang mà những người đạo đức rất ít khi mất và có thể tạo ra lúc cần.
- Anh Mác, bà nói, anh làm tội người con gái đáng thương này; anh về đi. Một giờ nữa anh hãy đến nói chuyện với tôi.
Mác tái người đi như xác chết, khi nhìn thấy bà Đơ Piên xuất hiện ở một nơi mà chàng không bao giờ dám ngờ sẽ gặp bà; cử động đầu tiên của chàng là vâng lời, và chàng tiến một bước về phía cửa.
- Anh đi à!... Anh đừng đi! Arxen kêu lên, ngồi nhỏm dậy trên giường với sự cố gắng tuyệt vọng.
- Em ạ, bà Đơ Piên vừa nói vừa cầm lấy bàn tay Arxen, em nên biết điều mới được. Em hãy nghe lời tôi. Em hãy nhớ lại điều em đã hứa với tôi.
Rồi bà đưa mắt nhìn Mác, một cái nhìn bình tĩnh nhưng nghiêm hách, làm cho Mác bước ra ngày. Arxen ngã vật xuống giường; thấy Mác bước ra, nàng ngất đi. Bà Đơ Piên và người coi bệnh nhân - trở về sau đó một lúc - cứu chữa cho Arxen với tài khéo léo mà phụ nữ thường có những lúc tai nạn như thế. Dần dần Arxen tỉnh lại. Thoạt tiên, nàng đưa mắt nhìn quanh khắp phòng, như để tìm người mà cô nhớ đã trông thấy ở đó hồi nãy; rồi nàng hướng đôi mắt đen to về phía bà Đơ Piên và nhìn bà chằm chằm:
- Có phải chồng bà đấy không? Cô nói.
- Không, bà Đơ Piên đáp, mặt hơi ửng đỏ nhưng không phải vì thế mà giọng nói kém vẻ dịu dàng. Ông Đơ Xalinhi là một người bà con của tôi.
Bà tưởng có thể cho phép mình nói dối tí chút như thế để giải thích cái uy thế của bà đối với Mác.
- Nếu vậy thì, Arxen nói, chính bà là người anh ấy yêu!
Và nàng vẫn không thôi nhìn bà bằng cặp mắt sáng rực như hai ngọn đuốc.
Anh ấy à! Một ánh chớp lóe lên trên trán bà Đơ Piên. Trong chốc lát, hai gò má của bà đỏ ửng và bà nói không ra tiếng nữa, nhưng chẳng bao lâu bà lại lấy được vẻ bình thản.
- Em nhầm đấy, em thân yêu ạ, bà nói giọng nghiêm nghị. Ông Đơ Xalinhi đã hiểu rằng mình có lỗi khi nhắc lại với em những kỷ niệm mà ký ức của em may không còn giữ nữa. Em đã quên...
- Quên! Arxen kêu lên với nụ cười của một tội nhân trong hỏa ngục, trông thật tội nghiệp.
- Phải, Arxen ạ, em đã từ bỏ mọi ý nghĩ điên rồ của một thời kỳ không bao giờ trở lại nữa. Em bé tội nghiệp ạ, em thử nghĩ xem, chính vì mối quan hệ tội lỗi ấy mà em phải chịu tất cả những tai họa của em. Em thử nghĩ xem...
- Anh ấy không yêu bà ư? Arxen ngắt lời không nghe, anh ấy không yêu bà mà bà chỉ đưa mắt nhìn một cái là anh ấy hiểu ngay! Em đã trông thấy hai mắt bà và hai mắt của anh ấy. Em không nhầm... Xét kỹ... thì đúng thôi! Bà đẹp, trẻ, lộng lẫy... còn em què quặt, mặt mũi sứt sẹo... sắp chết...
Nàng không thể nói hết lời, nghẹn ngào trong những tiếng nức nở dữ dội và đau đớn đến nỗi người hộ lý phải kêu lên là sẽ đi gọi thầy thuốc; theo lời mụ, thầy thuốc không sợ gì hơn những cơn co giật như thế, và nếu tình trạng kéo dài thì cô bé tội nghiệp sẽ chết mất. Dần dần, thứ nghị lực mà Arxen đã tìm thấy ngay trong nỗi đau đớn da diết nhường chỗ cho một sự ủ rũ đờ đẫn mà bà Đơ Piên tưởng nhầm là an tĩnh. Bà tiếp tục khuyến miễn Arxen, không động đậy, đâu có nghe những lý lẽ tốt đẹp hay ho mà người ta nêu ra để làm cho nàng đặt tình yêu thần thánh lên trên tình yêu trần tục, mắt nàng ráo hoảnh, môi nàng mím lại và giật giật. Trong khi ân nhân của nàng nói với nàng về Trời Đất, về tương lai, thì nàng nghĩ đến hiện tại. Việc Mác đến bất thình lình đã thức tỉnh trong khoảnh khắc những ảo mộng điên cuồng trong lòng nàng, nhưng cái liếc mắt của bà Đơ Piên đã làm chúng phải tiêu tan còn nhanh chóng hơn. Sau một phút mộng êm đềm, Arxen chỉ còn thấy lại cái thực tế buồn thảm, trở thành khủng khiếp gấp trăm lần vì đã được quên đi trong giây lát.
Thưa quý bà, ông thầy thuốc của quý bà sẽ kể cho quý bà biết rằng những kẻ đắm tàu, bất chợt ngủ thiếp đi giữa lúc bị cơn đói giày vò, thường mơ thấy mình ngồi ăn uống phè phỡn. Khi họ thức giấc, họ cảm thấy đói hơn và chỉ tiếc giá mình đừng ngủ. Arxen đang bị giày vò đau đớn như những kẻ đắm tàu kia. Khi xưa nàng đã yêu Mác với tất cả mối tình có thể có trong tim. Nàng chỉ thích đi xem hát với chàng, vui đùa với chàng trong những cuộc đi chơi về nông thôn, luôn miệng nói về chàng với các bạn gái. Khi Mác ra đi, nàng đã khóc nhiều, tuy vậy nàng đã chấp nhận sự ngưỡng mộ của một anh chàng Nga được Mác sung sướng xem là người kế tục mình, vì Mác cho anh ta là người phong nhã, nghĩa là hào phóng. Chừng nào nàng còn có thể sống cuộc đời điên cuồng của những phụ nữ thuộc loại nàng, thì mối tình của nàng đối với Mác chỉ là một kỷ niệm êm ái đôi khi làm nàng thở dài. Nàng nghĩ đến mối tình đó như người ta nghĩ đến những trò đùa thời thơ ấu, song không ai muốn quay lại nữa, nhưng đến khi Arxen không còn người tình lang nào nữa, thấy mình bị bỏ rơi và chịu đựng tất cả gánh nặng của sự nghèo khổ và nhục nhã, khi đó mối tình của nàng đối với Mác có thể nói là trong sáng lên, vì đó là kỷ niệm duy nhất không gợi lên trong lòng nàng chút ăn năn hối hận nào. Kỷ niệm đó còn nâng cao nàng lên trong con mắt của bản thân nàng, và nàng cảm thấy mình hèn hạ đi bao nhiêu thì càng thấy hình ảnh của Mác lớn lên bấy nhiêu trong trí tưởng tượng của nàng. Ta đã có lúc là tình nương của anh ấy, anh ấy đã yêu ta, nàng tự nhủ thầm kiêu hãnh mỗi khi ghê tởm nghĩ tới cuộc đời giang hồ của mình. Trong đầm lầy Manhtuynơ, Maríuyt(24) tự nhủ để củng cố lòng can đảm của mình: Ta đã thắng quân Xanhbrơ! Cô gái được người ta bao nuôi - than ôi!... Cô không còn được như thế nữa - chỉ còn kỷ niệm sau đây để chống lại nỗi xấu hổ và thất vọng: Mác đã yêu ta... Anh ấy ngày nay vẫn còn yêu ta! Có một lúc, cô đã dám nghĩ như thế; nhưng bây giờ người ta vừa mới giật mất của cô ngay cả những kỷ niệm là báu vật duy nhất của cô còn lại ở trên đời này.
Trong lúc Arxen buông theo những ý nghĩ buồn thảm của mình, bà Đơ Piên hăng hái chỉ cho nàng thấy rằng nàng cần từ bỏ vĩnh viễn những cái mà bà gọi là những bước lầm lạc đầy tội ác. Khi người ta tin tưởng mãnh liệt vào một điều gì, người ta trở thành rắn trơ như đá; và chẳng khác một nhà phẫu thuật áp miếng sắt nung vào một vết thương mà không nghe tiếng kêu la của con bệnh, bà Đơ Piên tiếp tục làm nhiệm vụ của mình với một sự cương quyết nhẫn tâm. Bà nói rằng thời kỳ hạnh phúc mà Arxen đã trốn vào như để tìm lối thoát đối với bản thân là một thời kỳ tội lỗi và ô nhục mà chính bây giờ Arxen phải đền trả. Những ảo tưởng ấy, nàng cần phải căm ghét và xua đuổi ra khỏi lòng mình: người mà trước nay nàng coi như ân nhân và gần như một vị thần hộ mệnh, bây giờ chỉ nên xem như một kẻ đồng phạm nguy hại, một kẻ quyến anh rủ én mà nàng cần xa lánh vĩnh viễn.
Tiếng kẻ quyến rũ, mà bà Đơ Piên dùng không cảm thấy khôi hài, làm cho Arxen xuýt nữa phải bật cười trong khi đang khóc; nhưng bà ân nhân đáng tôn kính của nàng không nhận thấy điều đó. Bà vẫn hăng hái tiếp tục bài khuyến miễn của bà, rồi bà kết thúc nó bằng một câu kết càng làm cho cô con gái tội nghiệp kia khóc nức nở, câu kết đó là: Em không được gặp người đó nữa. Ông thầy thuốc đến và Arxen lịm đi hoàn toàn, việc đó nhắc bà Đơ Piên nhớ lại rằng bà đã làm khá đủ công việc của bà. Bà xiết chặt bàn tay của Arxen và từ biệt nàng bằng mấy lời này:
- Can đảm lên em ạ, Chúa sẽ không bỏ em đâu. Bà vừa làm tròn một bổn phận, nhưng có một bổn phận nữa còn khó hơn. Một kẻ có tội khác đang chờ bà, bà phải khai thông cho linh hồn người này biết xám hối, và mặc dầu bà tìm thấy sự tin tưởng trong nhiệt tình làm việc ân phúc của mình, mặc dầu bà có uy thế đối với Mác và bà đã có những bằng chứng về uy thế đó, mặc dầu trong thâm tâm bà vẫn còn giữ một cảm tưởng tốt về con người phóng đãng này, bà vẫn cảm thấy lo âu lạ lùng khi nghĩ tới cuộc chiến đấu mà bà sắp phải bước vào. Trước khi tiến hành cuộc đấu tranh ghê gớm này, bà muốn lấy lại sức lực, nên bà vào một nhà thờ, cầu (25) Tướng La-mã (156 - 86 trước C.N.), nắm quyền chính ở La-mã. Đại thắng quân Xanhbrơ ở Verxây trên bán đảo Ý năm 101. Ông tranh quyền với Xila. Thoạt tiên ông thắng thế, nhưng sau Xila đem quân tiến vào thành La-mã khiến ông phải chạy trốn. Bị quân của Xila tìm ra trong đầm lầy Manhtuynơ (gần La-mã), ông bị bắt. Chúa ban cho những nguồn cảm hứng mới để bảo vệ công cuộc của mình.
Khi bà về tới nhà, người ta báo tin ông Đơ Xalinhi đang ở phòng khách và chờ bà đã khá lâu. Bà thấy Mác xanh xao, bồn chồn, đầy lo âu. Hai người ngồi xuống. Mác không dám mở miệng; còn bà Đơ Piên, bản thân cũng xúc động mà không biết cụ thể vì sao, không nói gì hồi lâu và chỉ nhìn trộm Mác. Cuối cùng bà mở đầu:
- Anh Mác ạ, bà nói, tôi sẽ không quở trách anh đâu...
Mác ngẩng đầu lên một cách khá kiêu hãnh. Đôi ánh mắt chạm nhau, và Mác lập tức nhìn xuống.
- Trái tim trung hậu của anh, bà nói tiếp, trong lúc này còn nói với anh nhiều hơn những điều tôi có thể nói. Đây là một bài học mà Chúa Trời muốn ban cho anh; tôi hy vọng như thế, tôi tin chắc chắn như thế... bài học đó sẽ không thành vô ích.
- Thưa chị, Mác ngắt lời, tôi chỉ biết sơ qua những sự việc đã xảy ra. Người con gái khốn khổ đó đã nhảy qua cửa sổ, đó là điều tôi được nghe người ta nói; nhưng tôi đâu dám khoe khoang... tôi muốn nói tôi đau đớn... tin rằng mối quan hệ khi xưa giữa tôi với cô ta là nhân tố quyết định hành động điên cuồng đó.
- Anh Mác, anh nên nói thế này thì hơn, rằng khi làm điều ác, anh không lường tới những hậu quả của nó. Khi anh đẩy người con gái ấy vào cuộc đời phóng đãng, anh không nghĩ rằng một ngày kia cô ta sẽ quyên sinh.
- Thưa chị, Mác hơi hùng hổ kêu lên, xin chị cho phép tôi thưa rằng tôi không hề quyến rũ Arxen Guyô. Khi tôi quen cô ta, cô ta đã bị quyến rũ hoàn toàn rồi. Cô ta đã là nhân tình của tôi, tôi không hề chối điều đó. Tôi còn thú nhận rằng tôi đã yêu cô ta nữa... như người ta có thể yêu một người thuộc tầng lớp ấy... Tôi cho rằng đối với tôi, cô ta đã có ít nhiều quyến luyến hơn đối với một kẻ khác... Nhưng đã lâu nay mọi quan hệ giữa chúng tôi đã chấm dứt, mà cô ta cũng không hề tỏ ra luyến tiếc lắm. Lần cuối cùng tôi được tin về cô ta, tôi đã gửi tiền cho cô ta: nhưng cô ta là người ăn tiêu không có kế hoạch... Cô ta xấu hổ không dám xin tiền tôi nữa, vì cô ta cũng có lòng kiêu hãnh của cô ta... Sự nghèo đói đã đẩy cô ta đến quyết định khủng khiếp đó... Tôi rất lấy làm buồn... Nhưng, thưa chị, tôi xin nhắc lại với chị rằng trong tất cả chuyện này, tôi tự nghĩ mình không có gì đáng chê trách cả.
Bà Đơ Piên vò nhầu mảnh vải đang thêu dở trên bàn, rồi nói:
- Tất nhiên, theo quan niệm trên đời này, anh không có tội, anh không chịu trách nhiệm, nhưng còn có một thứ luân lý khác luân lý trên đời, và chính là tôi muốn anh cư xử theo những quy tắc của thứ luấn lý ấy. Bây giờ, có lẽ anh không sẵn sàng tiếp nhận lời tôi nói. Chúng ta hãy gác vấn đề đó lại. Điều tôi muốn yêu cầu anh hôm nay, là một lời hứa mà tôi tin chắc anh sẽ không từ chối. Người con gái khốn khổ đó đã biết ăn năn. Cô ta đã kính cẩn nghe những lời khuyên nhủ của một tu sĩ khả kính, hạ cố đến thăm cô ta. Chúng tôi có đầy đủ lý do để hy vọng về cô ta. Còn anh, anh không được gặp cô ta nữa, vì lòng cô ta hãy còn đang nghiêng ngả giữa điều thiện và điều ác, và chẳng may anh không muốn mà có lẽ cũng không có khả năng giúp ích cô ta. Gặp cô ta, anh có thể làm hại cho cô ta nhiều... Chính vì thế tôi yêu cầu anh cam đoan sẽ không đến chỗ cô ta nữa.
Mác giật mình ngạc nhiên.
- Anh Mác, anh sẽ không từ chối tôi điều đó; nếu thím anh còn sống, thím anh sẽ van nài anh điều đó. Anh hãy tưởng tượng là chính thím anh đang nói với anh.
- Trời đất ơi! thưa chị, chị yêu cầu tôi điều gì thế! chị bảo tôi làm hại gì người con gái khốn khổ đó? Trái lại, tôi, một người... đã gặp gỡ cô ta trong thời điên dại, phải chăng bây giờ phải có nhiệm vụ phải bỏ rơi cô ta giữa lúc cô ta đau ốm và đau nặng lắm, nguy hiểm lắm, nếu đúng như lời người ta nói với tôi?
- Tất nhiên đó là luân lý trên đời này, nhưng đó không phải là thứ luân lý của tôi. Bệnh càng nặng, càng cần anh không được gặp cô ta nữa.
- Nhưng thưa chị, mong chị nghĩ cho rằng trong tình trạng như của cô ta bây giờ, ngay cả những người đạo mạo nhất cũng không có gì mà hoảng sợ... Này nhé, thưa chị, nếu tôi có một con chó đang ốm và biết rằng nếu trông thấy tôi thì nó vui thích được phần nào thì tôi thiết nghĩ nếu tôi bỏ mặc cho nó chết cô độc thì thật là ác. Có lẽ một người nhân đức từ thiện như chị thì chị nghĩ khác. Nhưng chị thử nghĩ xem, riêng tôi, tôi cho rằng nếu thế thì quả là tàn nhẫn.
- Lúc nãy tôi có yêu cầu anh hứa như thế, nhân danh thím anh... nhân danh tình bạn thắm thiết của anh đối với tôi... bây giờ, tôi nhân danh chính người con gái khốn khổ đó mà yêu cầu anh như thế. Nếu quả thực anh yêu người con gái ấy...
- Chao ôi! thưa chị, tôi van chị, chị đừng ghép lại với nhau những cái không thể so sánh với nhau như thế. Thưa chị, xin chị tin chắc rằng tôi đau khổ hết sức khi cưỡng lại chị về bất cứ cái gì, nhưng quả thật, tôi thấy tôi bắt buộc phải cưỡng lại vì danh dự... Tiếng đó làm chị không hài lòng ư? Xin chị bỏ qua cho. Duy có điều đến lượt tôi, tôi xin cầu khẩn chị, nhân danh lòng thương hại người con gái bất hạnh đó... và cũng đôi chút vì lòng thương hại tôi... Nếu tôi đã làm những điều tội lỗi... nếu tôi đã góp phần kìm giữ người con gái đó trong cuộc đời phóng đãng... thì bây giờ tôi phải chăm sóc cô ta. Nếu tôi bỏ rơi cô ta thì thật là gớm ghiếc. Tôi sẽ không tha thứ cho tôi điều đó được. Không, tôi không thể bỏ rơi cô ta. Thưa chị, chị sẽ không đòi hỏi tôi điều đó.
- Cô ta sẽ không thiếu gì những sự săn sóc khác. Nhưng, anh Mác, anh hãy trả lời tôi: anh có yêu cô ta không?
- Yêu cô ta... yêu cô ta... không... Tôi không yêu cô ta. Đó là một tiếng không thích hợp ở đây... Yêu cô ta: than ôi! Không. Tôi đã đi tìm bên cô ta một sự tiêu khiển để lãng quên một tình cảm nghiêm túc hơn mà tôi phải chống lại... Điều ấy hình như khôi hài, không thể hiểu được đối với chị phải không? Tâm hồn trong trắng của chị không thể thừa nhận rằng người ta có thể đi tìm một thứ thuốc như thế... chị ạ, đấy không phải là hành động xấu xa nhất trong đời tôi đâu. Nếu bọn nam giới chúng tôi đôi khi không có khả năng đánh lạc hướng say đắm của mình... thì có lẽ bây giờ... có lẽ chính tôi đã nhảy qua cửa sổ rồi. Nhưng tôi không biết tôi nói gì, còn chị thì không thể hiểu được tôi... đến ngay cả tôi, tôi cũng chỉ tự hiểu được lòng mình một phần nào.
- Tôi đang hỏi anh rằng anh có yêu cô ta không, bà Đơ Piên nói tiếp, mắt nhìn xuống, giọng nói hơi ngập ngừng, vì rằng nếu anh có tình... thân ái đối với cô ta, tất nhiên anh sẽ có can đảm làm khổ cô ta đôi chút để rồi làm cô ta được sung sướng nhiều. Cố nhiên cô ta sẽ khổ sở về nỗi buồn không được gặp anh; nhưng nếu như bây giờ anh làm cô ta đi chệch con đường mà cô ta đã bước vào một cách gần như kỳ diệu, thì đó sẽ là một điều nghiêm trọng hơn nhiều. Muốn cho linh hồn cô ta được cứu rỗi, anh Mác ạ, thì cần làm sao cho cô ta quên hẳn một thời kỳ mà sự có mặt của anh sẽ làm sống động trong tâm trí cô ta.
Mác lắc đầu không đáp. Chàng không phải là một người tin Chúa, cho nên mấy tiếng cứu rỗi kia tuy rất có mãnh lực đối với bà Đơ Piên nhưng đối với tâm hồn chàng đâu có tác dụng mạnh mẽ gì. Song về điểm này, không có cách gì tranh cãi với bà. Bao giờ chàng cũng lảng tránh bày tỏ những điều mình còn hoài nghi, và cả lần này nữa chàng im lặng, tuy vậy cũng dễ nhận thấy chàng chưa chịu là phải.
- Tôi sẽ dùng ngôn ngữ trên đời này để nói với anh, bà Đơ Piên nói tiếp, nếu chẳng may anh chỉ có thể hiểu thứ ngôn ngữ đó; thật thế, chúng ta đang tranh luận về một con tính số học. Gặp anh, cô ta không được lợi gì cả mà thiệt rất nhiều. Bây giờ tùy anh lựa chọn.
- Thưa chị. Mác nói giọng cảm động, tôi hy vọng rằng chị không còn nghi là tôi đối với Arxen còn có một tình cảm nào khác ngoài sự quan tâm... rất tự nhiên. Như thế thì có nguy hại gì không? Không có nguy hại gì cả. Chị nghi ngờ tôi à? Có dễ chị nghĩ rằng tôi muốn phá hoại những lời khuyên nhủ rất đúng của chị nói với cô ta chăng? Ôi trời ơi! với một người như tôi vốn ghét những cảnh tượng bi thảm và khiếp hãi, lánh xa chúng, chị cho rằng tôi tìm gặp một người sắp chết với những ý định tội lỗi hay sao? Thưa chị, tôi xin nhắc lại với chị rằng, đối với tôi, chính một ý nghĩ về bổn phận, một sự đền tội, gọi là một sự trừng phạt cũng được, là cái tôi đến tìm ở bên cô ta.
Nghe thấy thế, bà Đơ Piên ngẩng đầu lên và chăm chú nhìn Mác với khí sắc phấn hứng làm cho tất cả nét mặt của bà đượm vẻ cao thượng cực kỳ.
- Một sự đền tội, một sự trừng phạt, có phải anh nói thế không? Phải chính thế đấy. Anh Mác ạ, anh không biết đấy chứ, có lẽ anh tuân nghe một sự cảnh báo của Đấng tối cao, và anh cưỡng lại tôi là đúng... Được, tôi bằng lòng. Anh cứ gặp người con gái ấy, để cô ta trở thành công cụ cứu rỗi linh hồn cho anh cũng như thiếu chút nữa anh thành công cụ làm hại cô ta đời đời.
Thưa bà, chắc Mác không hiểu được rõ như quý bà lời cảnh cáo của Đấng tối cao là thế nào. Sự thay đổi quyết định đột ngột như thế làm cho chàng ngạc nhiên, chàng không biết do đâu mà có, chàng không biết có nên cảm ơn bà Đơ Piên đã nhượng bộ trước ý muốn của chàng không; nhưng, trong lúc này, điều bận tâm lớn nhất của chàng là đoán xem sự bướng bỉnh của chàng đã làm phát chán hay là đã thuyết phục được người mà chàng sợ nhất là làm phật ý.
- Duy có điều, anh Mác ạ, bà Đơ Piên nói tiếp, tôi cần phải yêu cầu anh, hay nói cho đúng hơn là tôi đòi hỏi anh...
Bà ngừng lại một lúc, và Mác gật đầu tỏ ý rằng bà bảo sao chàng cũng chịu.
- Tôi đòi hỏi, bà nói tiếp, anh chỉ được gặp nàng khi có tôi.
Mác tỏ vẻ ngạc nhiên, nhưng sau đó chàng vội vã tỏ ý vâng lời.
- Tôi không hoàn toàn tin anh bà vừa mỉm cười vừa nói tiếp. Tôi vẫn còn sợ anh làm hỏng công trình của tôi, và tôi muốn thành công. Trái lại, được tôi kiểm soát, anh sẽ trở thành một người phụ tá có ích, và tôi hy vọng rằng sự phục tùng của anh sẽ được thưởng công.
Vừa nói như thế, bà đưa tay ra cho Mác bắt. Hai người ước hẹn với nhau là hôm sau Mác sẽ đi thăm Arxen Guyô và bà Đơ Piên sẽ đến trước để chuẩn bị cuộc gặp gỡ cho Arxen.
Chắc quý bà hiểu dự định của bà Đơ Piên. Thoạt đầu, bà tưởng sẽ thấy Mác lòng đầy hối hận và bà sẽ dễ dàng rút ra từ cái gương Arxen đề tài của một bài thuyết giáo hùng hồn chống những dục vọng xấu xa của chàng; nhưng, trái với sự chờ đợi của bà, Mác cho là mình không chịu trách nhiệm gì hết. Cần phải thay đổi phần mở đầu và trong một lúc quyết định, đảo ngược cả một bài thuyết giảng đã được chuẩn bị trước; đó là một công việc gần nguy hiểm bằng việc vạch một kế hoạch chiến đấu mới giữa một cuộc tấn công bất ngờ. Bà Đơ Piên không thể xuất bất kỳ bất ý nghĩ ra cách xoay xở. Đáng lẽ răn trách Mác, bà đã tranh luận với chàng về một vấn đề tiện hay không tiện. Bỗng nhiên, một ý nghĩ mới nẩy ra trong trí của bà. Sự ăn năn của người con gái đồng phạm với chàng nhất định sẽ làm cho chàng động tâm, bà nghĩ thế. Cái chết trong lòng Chúa của một người phụ nữ mà chàng đã yêu (và buồn thay bà không thể nào không tin chắc rằng cái chết đó đang tới gần) nhất định sẽ có một tác dụng quyết định. Chính vì hy vọng như thế mà đột nhiên bà quyết tâm cho phép Mác gặp lại Arxen. Hoãn cuộc khuyết miễn dự định trước kia, bà còn được một cái lợi khác: vì, hình như tôi đã nói với quý bà ở trên kia, mặc dầu bà Đơ Piên rất muốn cứu vớt một người mà bà rất buồn phiền vì thấy lầm lạc sa ngã, ý nghĩ phải lao vào một cuộc tranh luận nghiêm túc với chàng làm cho bà bất giác run sợ.
Bà đã tin tưởng rất nhiều vào tính chất nhân đức của công cuộc bà làm; bà vẫn còn nghi ngờ sự thành công, mà nếu không thành công tức là mất hết hy vọng cứu vớt linh hồn của Mác, tức là bà sẽ buộc lòng phải thay đổi tình cảm đối với chàng. Có lẽ quỷ Xa tăng, muốn bà khỏi đề phòng cảm tình sâu sắc của bà đối với người bạn từ thời thơ ấu, đã cẩn thận tìm cách thanh minh cho mối cảm tình đó bằng một hy vọng rất hợp với đạo lý tôn giáo. Mọi thứ vũ khí đều tốt đối với kẻ cám đỗ (26) và hắn thường dùng những phương pháp như thế. Chính vì vậy nên người Bồ Đào Nha có câu nói rất văn vẻ như sau: Dc boâs intencôès esta o inferno cheiơ (Hỏa ngục lát bằng những thiện ý). Tiếng Pháp của chúng ta thì nói rằng nó tràn ngập những miệng lưỡi phụ nữ, và thế cũng như nhau thôi, vì theo ý nghĩ của tôi, phụ nữ bao giờ cũng muốn điều thiện.
Quý bà nhắc tôi nhớ lại câu chuyện của tôi. Vậy thì hôm sau bà Đơ Piên đến nhà người con gái được bà che chở, bà thấy nàng rất yếu đuối, rất ủ rũ, nhưng lại bình tĩnh và nhẫn nhục vượt khỏi sự hy vọng của bà. Bà lại nói về ông Đơ Xalinhi, nhưng có ý dè dặt hơn hôm trước. Quả thực Arxen phải triệt để từ bỏ chàng ta và chỉ nên nghĩ đến chàng ta để hối tiếc cho sự mù quáng chung của hai người. Nàng còn phải, và đây là một phần khổ hình xám hối, nàng còn phải tỏ sự ăn năn của mình cho chính Mác thấy, phải nêu gương cho Mác bằng cách thay đổi lối sống, và phải đảm bảo trong tương lai cho chàng ta sự an tĩnh lương tâm và chính nàng đang được hưởng. Ngoài những lời khuyến miễn rất hợp tôn giáo đó, bà Đơ Piên không quên thêm mấy lý lẽ trần tục nữa, ví dụ nếu Arxen thực sự yêu ông Đơ Xalinhi thì nàng phải mong cái hay cho chàng trước nhất, và bằng cách thay đổi tính hạnh của mình nàng sẽ xứng đáng với lòng quý mến của một người trước nay chưa có thể thực sự quý mến nàng. Tất cả những gì nghiêm khắc và buồn rầu trong bài diễn văn đó đột nhiên biến đâu mất, khi kết thúc bà Đơ Piên báo tin rằng nàng sẽ được gặp Mác và chàng sắp tới. Thấy đôi gò má của nàng lâu nay nhợt nhạt vì đau khổ đột nhiên đỏ bừng lên, thấy đôi mắt của nàng ánh lên một cách phi thường, bà Đơ Piên thiếu chút nữa thì hối hận đã đồng ý cho cuộc gặp mặt này; nhưng đâu còn thì giờ thay đổi quyết định. Bà dùng vài phút còn lại trước khi Mác đến để nói những lời khuyến miễn nhân đức và nhiệt tình, nhưng Arxen nghe một cách lơ đãng rõ rệt vì hình như nàng chỉ bận tâm sửa lại mái tóc và giải ruy-băng đã nhầu trên mũ nàng.
Cuối cùng, Đơ Xalinhi hiện ra, co rúm tất cả nét mặt của mình lại để làm ra vẻ vui tươi và tự tin. Chàng hỏi Arxen sức khỏe ra sao, với một giọng nói cố làm ra tự nhiên nhưng không có người bị cảm nào lại khàn tiếng bằng. Về phần Arxen cũng không thấy thoải mái; nàng cầm lấy bàn tay bà Đơ Piên đưa lên môi như để cảm ơn bà. Những lời nói trong một khắc đồng hồ, đó là những lời thường nói giữa những người lúng túng. Chỉ có bà Đơ Piên là giữ được vẻ bình tĩnh lúc ngày thường, hay nói cho đúng đơn, bà tự chủ hơn vì bà đã chuẩn bị kỹ hơn. Bà thường trả lời thay cho Arxen, và nàng thấy người phiên dịch của mình diễn tả khá sai những tư tưởng của nàng. Thấy câu chuyện ngày càng tẻ đi, bà Đơ Piên nêu lên rằng bệnh nhân ho nhiều, nhắc bệnh nhân rằng thầy thuốc cấm nàng nói, và bà quay sang Mác bảo chàng nên đọc một chút cho Arxen nghe thì hơn là hỏi Arxen làm nàng mệt. Lập tức Mác cầm lấy một quyển sách và ra gần cửa sổ, vì trong phòng hơi tối. Chàng đọc mà cũng chẳng hiểu được mấy tí. Tất nhiên Arxen cũng không hiểu gì hơn, nhưng nàng ra vẻ chăm chú lắng nghe. Bà Đơ Piên thêu thùa một cái gì của bà đã mang lại, còn mụ coi người ốm thì tự bẹo vào người mình để khỏi ngủ gật. Cặp mắt bà Đơ Piên hết nhìn vào chiếc giường lại nhìn ra cửa sổ, Arguyt(27) dù có hàng trăm mắt cũng không tài nào canh gác kỹ lưỡng được bằng. Được mấy phút, bà cúi xuống nói rất khẽ vào tai Arxen:
- Anh ấy đọc hay quá nhỉ!
Arxen nhìn bà bằng một khóe mắt tương phản một cách lạ lùng với nụ cười trên môi cô:
- À vâng! nàng đáp.
Rồi nàng nhìn xuống, và chốc chốc một giọt nước mắt lại xuất hiện trên mi mắt, rồi lăn xuống má mà nàng cũng chẳng hề biết. Mác không quay đầu lại lần nào. Đọc được mấy trang, bà Đơ Piên nói với Arxen:
- Chúng tôi sắp phải về để em nghỉ đây em ạ! Tôi sợ chúng tôi đã làm em hơi mệt. Ít lâu nữa chúng tôi sẽ lại đến thăm em.
Bà đứng dậy, và Mác cũng đứng dậy như cái bóng của bà. Arxen tỏ lời từ biệt chàng, hầu như không nhìn chàng.
- Tôi bằng lòng về anh, anh Mác ạ, bà Đơ Piên nói khi Mác đi theo bà về đến tận của nhà bà, và tôi còn bằng lòng về cô ta hơn. Người con gái đáng thương đó tỏ ra đầy nhẫn nhục. Cô ta nêu cho anh một gương tốt.
- Thưa chị, sự đau khổ và im lặng chẳng nhẽ lại khó học đến thế ư?
- Điều cần học hơn cả, chính là biết khép trái tim mình trước những tư tưởng xấu.
Mác chào bà và rảo bước đi.
Hôm sau, khi bà Đơ Piên lại đến thăm Arxen, bà thấy nàng đang ngắm một bó hoa hiếm đặt trên một cái bàn nhỏ gần giường nằm của cô.
- Những đóa hoa này là của ông Đơ Xalinhi gửi tặng em. Ông nhờ người vào hỏi thăm sức khỏe của em. Còn ông thì không lên đây.
- Những đóa hoa này đẹp lắm, bà Đơ Piên nói giọng hơi khô khan.
- Ngày trước em rất yêu hoa, người ốm thở dài nói; và ông ấy chiều em lắm... Ông Mac Đơ Xalinhi nuông em đã cho em những đóa hoa đẹp nhất mà ông ấy có thể tìm được... Nhưng cái đó ngày nay chẳng còn giá trị gì đối với em nữa... Nó ngát mùi quá... Thưa bà, bà nên cầm lấy bó hoa này; ông ấy sẽ không giận đâu, nếu em đem tặng bà.
- Không, em thân mến ạ; nhìn những đóa hoa này, em sẽ thấy vui, bà Đơ Piên nói tiếp với giọng dịu dàng hơn vì bà rất xúc động trước giọng nói vô cùng buồn thảm của cô Arxen tội nghiệp kia. Tôi sẽ lấy những đóa nào có mùi còn em thì giữ lấy những đóa hoa trà.
- Không ạ. Em ghét hoa trà... Nó nhắc lại trong tim em trận cãi nhau duy nhất giữa em và ông ta... khi em đang ở với ông ta.
- Em đừng nghĩ đến những sự điên dại ấy nữa, em bé thân yêu ạ.
- Một hôm, Arxen vừa nói tiếp vừa nhìn bà Đơ Piên chằm chằm, một hôm em thấy trong buồng của ông ấy một đóa hồng trà rất đẹp cắm trong một cốc nước. Em định cầm lấy nó nhưng ông ấy không bằng lòng. Ông ấy còn ngăn em chạm tới nó nữa. Em nhất định không chịu và em nói nhiều câu bậy bạ với ông ấy. Ông ấy bèn cầm lấy đóa hoa, cất kỹ vào trong tủ rồi bỏ chìa khóa vào túi áo. Còn em, em làm như điên như cuồng, em còn đập cả một cái bình sứ mà ông ấy rất thích. Nhưng vẫn chẳng ăn thua gì. Em thấy rõ rằng đóa hoa đó là của một người đàn bà đứng đắn lịch sự nào đó đã tặng ông ấy. Nhưng em chưa bao giờ biết rõ đóa hoa trà đó là của ai tặng. Vừa nói thế, Arxen vừa đăm đăm nhìn bà Đơ Piên một cách gần như hiểm ác, còn bà Đơ Piên thì bất giác cúi nhìn xuống. Một khoảnh khắc im lặng khá lâu, chỉ có hơi thở nặng nhọc của bệnh nhân làm xao động. Bà Đơ Piên vừa mới nhớ lại lờ mờ một câu chuyện về hoa trà. Một hôm, bà đang dự tiệc ở nhà bà Ôbrê thì Mác nói với bà rằng thím chàng vừa mới chúc mừng ngày lễ thánh của chàng và chàng cũng hỏi xin bà một bó hoa. Bà đã cười rút trên mái tóc một đóa hoa trà và đưa cho chàng. Nhưng tại sao một việc tầm thường như thế vẫn còn ghi trong ký ức của bà? Bà Đơ Piên không thể tự giải thích được. Bà gần như sợ hãi thấy thế. Một thứ bẽn lẽn mà bà nhận thấy đối với bản thân vừa mới tiêu tan thì Mác bước vào và bà cảm thấy đỏ mặt.
- Xin cảm ơn anh về những đóa hoa, Arxen nói; nhưng hoa làm em khó chịu trong người... Song nó chẳng phí đi đâu; em đã đưa tặng bà đây. Anh đừng bắt em nói chuyện, em bị cấm chuyện trò. Anh có sẵn lòng đọc một cái gì đó cho em nghe không?
Mác ngồi xuống và đọc. Lần này, không có ai nghe, tôi nghĩ thế: ai nấy, kể cả người đọc, đều theo đuổi dòng tư tưởng riêng của mình.
Khi bà Đơ Piên đứng dậy ra về, sắp để lại bó hoa trên bàn thì Arxen nhắc bà. Thế là bà mang bó hoa đi, bực mình vì có lẽ mình đã tỏ ra hơi cố tình không muốn nhận ngay tặng vật nhỏ mọn đó. "Như thế phỏng có gì sai, bà nghĩ. Nhưng tự đặt câu hỏi đơn giản đó cũng đã là sai rồi".
Chẳng được mời mà Mác cũng cứ theo bà về nhà. Hai người ngồi xuống, tránh nhìn nhau và cùng im lặng một lúc lâu đến nỗi hai người đều cảm thấy lúng túng.
- Người con gái khốn khổ đó, sau cùng bà Đơ Piên nói, khiến tôi hết sức buồn phiền. Xem ra không còn hy vọng gì nữa.
- Chị đã gặp thầy thuốc, Mác nói, ông ta bảo sao?
Bà Đơ Piên lắc đầu:
- Cô ấy chẳng còn sống được mấy ngày nữa trên cõi đời này. Sáng nay, người ta đã rửa tội cho cô ấy rồi.
- Trông mặt mũi cô ta thật tội nghiệp, Mác vừa nói vừa tiến đến khung cửa sổ, chắc để giấu sự xúc động của mình.
- Chắc hẳn chết vào tuổi cô ta thì thật đau đớn, bà Đơ Piên nói tiếp vẻ nghiêm nghị; nhưng nếu cô ta sống lâu hơn nữa, biết đâu như thế chẳng phải là một tai họa cho cô ta?... Cứu cô ta khỏi một cái chết tuyệt vọng, Chúa trời muốn cho cô ta có thời giờ để ăn năn... Đó là một ân phước lớn mà chính cô ta bây giờ đã nhận thấy hết giá trị. Cha Đuybinhông rất bằng lòng về cô ta, anh cũng không nên ái ngại quá như thế cho cô ta, anh Mác ạ!
- Tôi không biết có nên ái ngại cho những người chết yểu không, Mác trả lời hơi đột ngột... tôi, tôi chỉ muốn chết yểu, nhưng điều làm tôi buồn phiền nhất, là trông thấy cô ta đau đớn như thế.
- Sự đau đớn của phần xác thường có ích cho phần hồn... Mác không đáp, đi đến đầu gian phòng, vào một góc tối gần khuất sau những tấm màn dầy. Bà Đơ Piên thì làm việc hoặc giả vờ làm việc, cặp mắt dán vào một tấm thảm, nhưng bà hình như cảm thấy cái nhìn của Mác như một vật gì đè nặng lên người bà. Cái nhìn mà bà trốn tránh đó, bà tưởng chừng như nó lướt đi lướt lại trên đôi tay bà, trên hai vai bà, trên trán bà. Bà tưởng chừng như nó dừng lại trên bàn chân bà và bà vội vã giấu bàn chân đó vào trong vạt áo dài. Hình như có đôi chút sự thực khi người ta nói về dòng điện ma, có phải không thưa quý bà?
- Thưa chị, chị có quen đô đốc Đơ Rinhi(28) phải không? Mác đột nhiên hỏi.
- Phải, quen đôi chút.
- Có lẽ tôi muốn nhờ chị nói hộ tôi một việc với đô đốc... có lẽ nhờ chị viết giúp cho một bức thư giới thiệu...
- Tại sao thế?
- Thưa chị, từ mấy hôm nay, tôi có một dự định, Mác nói tiếp một cách vui vẻ gượng gạo. Tôi tìm cách cải tà quy chính và tôi muốn có một hành động ngoan đạo nào đó, nhưng tôi lúng túng không biết làm ăn ra sao...
Bà Đơ Piên nhìn Mác với khóe mắt hơi nghiêm khắc.
- Đây, tôi đã định bụng như thế này, Mác nói tiếp.
Tôi rất bực mình chưa học trường quân sự, nhưng cái đó có thể học được... Trong lúc chờ đợi, tôi biết bắn súng, không đến nỗi tồi lắm và như tôi đã có hân hạnh thưa với chị, tôi cảm thấy trong lòng thèm muốn lạ lùng được đi sang Hy Lạp, cố giết một tên thổ nào đó để đem lại vinh quang cho cây thập tự.
- Đi Hy Lạp! Bà Đơ Piên kêu lên, đánh rơi cuộn dây của bà.
- Đi Hy Lạp. Ở đây, tôi chẳng biết làm gì hết; tôi thấy buồn tẻ; tôi không được việc gì cả, tôi không thể làm được cái gì có ích; tôi không giúp được gì cho bất kỳ ai trên đời này. Vì vậy tại sao tôi lại không đi để ngắt những cành hoa chiến thắng, hay là để bị giết vì một sự nghiệp tốt đẹp? Vả lại, đối với tôi, tôi không nhìn thấy cách nào khác để chiếm được vinh quang hay để vào được Đền Kỷ niệm, điều mà tôi rất tha thiết. Thưa chị, chị hãy tưởng tượng hộ, còn có vinh dự nào bằng cho tôi, khi người ta đọc báo thấy như sau: "Có tin từ Tripôlitda cho hay rằng ông Mác Đơ Xalinhi, một người bạn của Hy Lạp có rất nhiều triển vọng, người ta rất có thể nói như thế trong báo - có rất nhiều triển vọng, vừa mới chết, nạn nhân của nhiệt tình của ông đối với sự nghiệp thần thánh của tôn giáo và tự do. Ngài pa-sa(29) Cuasít đã quên hết phép xã giao lịch thiệp đến nỗi sai chặt cái đầu ông...". Cái đó chính là cái xấu nhất của tôi, theo lời của mọi người, có phải không thưa chị?
Và chàng cười gượng.
- Anh nói đúng đắn đấy chứ, anh Mác? Anh đi Hy Lạp à?
- Thưa chị, rất đúng đắn đấy ạ; duy có điều tôi sẽ cố gắng làm cho tin buồn về tôi đăng càng chậm càng tốt.
- Anh sang Hy Lạp làm gì? Người Hy Lạp có thiếu lính đâu... Anh sẽ là một người lính ưu tú, tôi tin chắc như thế, nhưng mà...
- Một ưu binh rất oai, cao lớn dị thường! Chàng vừa nói to vừa đứng thẳng người lên. Nếu mà người Hy Lạp không muốn thu nhận một tân binh như thế thì họ thật là khó tính. Thưa chị, không dám nói đùa với chị, chàng vừa nói thêm vừa ngồi phịch xuống một cái ghế bành, tôi nghĩ rằng điều đó chính là điều tốt nhất tôi có thể làm. Tôi không thể ở lại Pari (chàng hơi dằn giọng khi nói những tiếng này): ở đó tôi rất khổ sở, ở đó tôi sẽ làm trăm chuyện bậy bạ... tôi không có sức cưỡng lại... Nhưng thôi để sau này chúng ta sẽ lại nói chuyện về vấn đề đó; tôi không đi ngay lập tức đâu... nhưng tôi sẽ đi... Ồ! vâng, phải như thế, tôi đã long trọng phát thệ như vậy. Chị có biết rằng từ hai hôm nay tôi học tiếng Hy Lạp không? Zwn pou aâc ăyaπù. Đó là một thứ tiếng thật hay, phải không chị?
Bà Đơ Piên trước kia có đọc thơ của Bairơn(30) và bà còn nhớ câu bằng tiếng Hy Lạp đó, điệp khúc trong một bài thơ ngắn của Bairơn. Như quý bà biết rõ, ở phần chú thích có dịch nghĩa câu đó; tức là: "Đời của tôi ơi, tôi yêu em lắm". Đó là cách nói dễ thương ở nước ấy. Bà Đơ Piên nguyền rủa cái trí nhớ quá bền bỉ của mình; bà không dám hỏi câu Hy Lạp đó nghĩa là thế nào, và bà chỉ sợ nét mặt của bà để lộ ra rằng bà đã hiểu. Mác đã lại bên cây dương cầm, và những ngón tay của chàng hạ xuống phím đàn hầu như ngẫu nhiên làm nảy ra mấy hòa âm buồn bã. Bỗng nhiên chàng cầm mũ; và quay về phía bà Đơ Piên, chàng hỏi bà chiều nay có định đến nhà bà Đarxơnây không.
- Có lẽ có, bà Đơ Piên ngập ngừng đáp.
Chàng bắt tay bà và bước ra ngay lập tức, để bà ngồi lại trong lòng xao xuyến một cách chưa từng thấy. Tất cả những ý nghĩ của bà đều lờ mờ rối ren và kế tiếp nhau một cách nhanh chóng đến nỗi bà không có thì giờ dừng lại ở một ý nghĩ nào, chẳng khác một loạt hình ảnh hiện ra rồi biến đi ở ngoài cửa một toa xe hỏa. Nhưng cũng giống như giữa cơn phóng chạy vũ bão, con mắt tuy không nhìn thấy mọi chi tiết nhưng vẫn nắm được các đặc điểm chung của những nơi đi qua, bà Đơ Piên, giữa mớ tư tưởng rối như bòng bong, cảm thấy kinh hãi và như đang lăn mình trên một cái dốc cao giữa những vực thẳm kinh khủng. Mác yêu bà, điều đó bà không còn nghi ngờ gì nữa. Tình yêu đó (bà nói: cảm tình đó) có đã từ lâu; nhưng cho đến tận lúc này bà không lấy thế làm hoảng hốt. Giữa một người mộ đạo như bà và một người không sống theo những nguyên tắc tôn giáo như Mác, có một hàng rào không thể vượt qua làm cho bà yên tâm trước kia. Mặc dầu bà không phải không cảm thấy vui thú hoặc kiêu hãnh nếu bà làm cho một người như Mác mà bà cho là phù phiếm trở nên một người đứng đắn, trước kia bà chưa bao giờ nghĩ rằng cảm tình ấy một ngày kia có thể trở thành nguy hiểm cho sự yên tĩnh của tâm hồn bà. Bây giờ con người xấu ấy đã biết hối cải, bà bắt đầu sợ con người đó. Thế là sự cải tà quy chính ấy - mà bà cho là do công của bà - sắp trở thành một nguyên nhân buồn bực và day dứt cho cả bà và chàng. Đôi lúc, bà cố nghĩ rằng những nguy hiểm mà bà dự đoán một cách lờ mờ ấy không có căn cứ thực tế nào cả. Cuộc hành trình đột nhiên quyết định ấy, sự thay đổi mà bà nhận thấy trong tác phong của Đơ Xalinhi, cùng ra thì có thể cắt nghĩa bằng tình yêu mà chàng còn giữ đối với Arxen Guyô; nhưng, kỳ lạ thay! ý nghĩ này đối với bà Đơ Piên lại khó chịu hơn cả những ý nghĩ khác, và bà cảm thấy hầu như nhẹ mình khi chứng minh rằng ý nghĩ đó sai.
Suốt buổi chiều bà Đơ Piên cứ tạo ra những bóng ma như thế để lại xóa đi rồi tạo lại. Bà không muốn đến nhà bà Đarxônây, và để tăng thêm quyết tâm, bà cho phép anh đánh xe ngựa của bà đi chơi và bà định đi ngủ sớm, nhưng khi vừa có quyết định cao cả đó và không còn cách gì làm khác được nữa, bà đã lập tức nghĩ rằng đó là một sự yếu đuối không xứng đáng với bà và bà thấy hối tiếc. Bà sợ nhất là Mác đoán biết nguyên nhân của quyết định đó, và vì bà không thể tự dối mình về lý do thực sự khiến bà không muốn đến nhà bà Đarxơnây, bà đi đến chỗ tự coi mình là có tội, vì ngay một việc bận tâm như thế về Đờ Xalinhi cũng là một tội lớn rồi. Bà cầu nguyện lâu lắm, nhưng vẫn không thấy tâm trí nhẹ nhõm được chút nào. Tôi không rõ đến lúc nào thì bà mới chợp mắt ngủ được; nhưng có điều chắc chắn là khi tỉnh dậy, những ý nghĩ trong đầu óc bà vẫn lộn xộn như hôm trước, và bà vẫn chưa biết nên quyết định ra sao cả.
Trong lúc bà điểm tâm - vì thưa quý bà, bao giờ người ta cũng điểm tâm, nhất là khi người ta đã ăn không ngon bữa tối hôm trước - bà đọc thấy trong một tờ báo tôi cũng không rõ là tin ông pa-sa nào vừa mới cướp phá một thành phố ở Rumeli(31). Đàn bà trẻ em bị tàn sát, một số người bạn của Hy Lạp bị chết trong khi đang chiến đấu hoặc bị giết từ từ trong những cuộc tra tấn khủng khiếp. Bài báo đó thật khó làm cho bà Đơ Piên thích thú cuộc hành trình sang Hy Lạp mà Mác đang dự định. Bà đang buồn rầu suy nghĩ về tin trong báo bỗng người nhà đem vào một bức thư của Mác. Tối hôm trước, Mác đến nhà bà Đarxơnây thấy rất chán và lo ngại vì không thấy bà Đơ Piên đến, cho nên Mác viết thư hỏi thăm tin bà và xin bà cho biết sẽ đi thăm Arxen Guyô vào lúc mấy giờ. Bà Đơ Piên không còn can đảm để cầm bút viết thư, nên bà sai người trả lời rằng bà đi vào giờ thường lệ. Rồi bà chợt có ý nghĩ nên đi ngay lập tức để khỏi gặp Mác ở đó; nhưng, suy đi nghĩ lại, bà thấy đó là một sự dối trá trẻ con và nhục nhã, còn tệ hại hơn cả sự yếu đuối của bà hôm trước. Cho nên bà thu hết can đảm, cầu nguyện một cách nhiệt liệt, rồi khi đến giờ, bà ra đi và vững bước tiến vào phòng Arxen.
III
Bà thấy cô gái khốn nạn ở trong tình trạng thật đáng thương. Thật rõ ràng giờ lâm chung của nàng sắp tới, và từ hôm qua bệnh tình của nàng đã nặng lên một cách khủng khiếp. Hơi thở của nàng chỉ còn là những tiếng rên rỉ đau đớn, và người ta nói với bà Đơ Piên rằng sáng nay có đến mấy lần nàng đã mê man, khiến thầy thuốc chắc nàng không thể sống tới hôm sau.
Tuy nhiên, Arxen nhận ra nữ ân nhân của mình và nàng cảm ơn bà đến thăm nàng.
- Bà sẽ không còn phải mệt sức leo cầu thang lên buồng em nữa, nàng nói với bà, giọng thoi thóp. Mỗi lời nói hình như đòi hỏi ở nàng một cố gắng nặng nề và làm mòm mỏi chút sức tàn của nàng. Người ta phải cúi sát xuống giường mới nghe được lời nàng nói. Bà Đơ Piên cầm tay nàng, bàn tay đã lạnh giá và hầu như vô tri vô giác.
Chẳng mấy chốc Mác đến, và chàng lẳng lặng đến bên giường người hấp hối. Nàng khẽ gật đầu chào chàng, và nhận thấy chàng cầm tay một cuốn sách bỏ trong bao, nàng thều thào yếu ớt nói;
- Hôm nay anh sẽ không đọc.
Bà Đơ Piên liếc nhìn vật mà nàng tưởng là cuốn sách: Đó là một tấm bản đồ Hy Lạp, đóng thành hình quyển sách, mà chàng đã mua ở dọc đường.
Cha Đuybinhông, từ sáng vẫn ở bên mình Arxen, nêu lên rằng hơi sức của người ốm đang kiệt quệ một cách rất nhanh chóng, nên ông muốn lợi dụng đôi chút thời gian còn lại để cứu vớt linh hồn nàng. Ông gạt Mác và bà Đơ Piên ra một bên, rồi cúi xuống chiếc giường đau khổ, ông nói với người con gái đáng thương những lời nghiêm trang và an ủi mà tôn giáo dành cho những lúc như thế. Trong một góc phòng, bà Đơ Piên quỳ xuống cầu nguyện, còn Mác đứng gần cửa sổ, hình như đã biến thành một pho tượng.
- Con ơi, con tha thứ cho tất cả những ai xúc phạm con chứ? ông cố nói giọng cảm động.
- Vâng!... Cầu cho họ được sung sướng! người hấp hối trả lời, cố gắng làm cho cha cố nghe nổi tiếng mình nói.
- Vậy thì con hãy tin cậy vào lòng nhân từ của Chúa, con ạ! Ông cố nói tiếp, ăn năn hối hận mở cửa thiên đàng đấy.
Ông cố còn tiếp tục những lời khuyến miễn trong vài phút nữa; rồi ông ngừng lời, không biết có phải trước mặt ông chỉ còn là một xác chết hay không. Bà Đơ Piên nhẹ nhàng đứng dậy và mọi người đứng im một lúc, lo lắng nhìn khuôn mặt trắng bệch của Arxen. Mắt nàng nhắm. Ai nấy nhịn thở như cố tránh quấy rầy giấc ngủ kinh khủng có lẽ đã bắt đầu đối với nàng, và người ta nghe thấy rõ trong phòng tiếng tích tắc yếu ớt của chiếc đồng hồ đặt trên bàn ngủ.
- Cô gái tội nghiệp đã qua đời rồi! Cuối cùng bà coi người ốm nói, sau khi để hộp thuốc lá của mình sát vào môi Arxen; các ông các bà trông thì thấy, mặt kính không mờ đi. Cô ấy đã chết rồi!
- Tội nghiệp cô gái! Mác kêu lên, như sực tỉnh cơn bàng hoàng. Trên cõi đời này, nàng đã được hưởng hạnh phúc gì?
Bỗng chốc, và hình như được tiếng nói của Mác làm sống lại, Arxen mở choàng mắt:
- Tôi đã yêu! Nàng phì phào nói rất khẽ.
Nàng ngọ ngậy mấy ngón tay, hình như muốn chìa bàn tay ra. Mác và bà Đơ Piên tiến lại gần và mỗi người cầm lấy một bàn tay của nàng.
- Tôi đã yêu, nàng nhắc lại với một nụ cười buồn bã. Đó là những lời nói cuối cùng của nàng. Mác và bà Đơ Piên cầm rất lâu đôi bàn tay lạnh ngắt mà không dám ngước mắt lên.
IV
Thế đấy! Thưa quý bà, quý bà nói rằng câu chuyện của tôi đã xong và quý bà không muốn nghe thêm nữa. Tôi lại cứ tưởng rằng quý bà tò mò muốn biết ông Đơ Xalinhi có đi Hy Lạp hay không: muốn biết rằng... nhưng đêm đã khuya, quý bà thấy cũng đã quá đủ. Tốt lắm! Nhưng ít nhất xin quý bà đừng phán đoán táo bạo quá, tôi xin thanh minh rằng tôi không hề nói điều gì khiến quý bà có thể nhận định như vậy.
Nhất là xin quý bà đừng hoài nghi câu chuyện của tôi là không thực? Quý bà hoài nghi ư? Xin quý bà đến nghĩa trang Cha Lasedơ: cách mộ tướng Foy(32) hai mươi bước về phía tay trái, quý bà sẽ thấy một ngôi mộ bằng đá rất giản dị, xung quanh bao giờ cũng có hoa trông nom cẩn thận. Trên phiến đá, quý bà sẽ thấy tên nhân vật trong câu chuyện của tôi khắc bằng đại tự: Arxen Guyô, và nếu quý bà cúi nhìn nấm mộ đó thì sẽ thấy, nếu mưa gió chưa xóa sạch, một dòng chữ viết bút chì bằng một kiểu chữ rất nhỏ:
Arxen tội nghiệp! Cô cầu nguyện cho chúng tôi.