Trong thời gian đất nước bị chia cắt hai miền, ở Hà Nội có dịp tôi theo dõi báo chí miền Nam và đã bắt gặp nhiều cây bút tiến bộ, đặc biệt có cuốn sách đã ra đời mà nhiều người không biết tác giả là ai. Người thì nói tác giả là một kỹ sư hóa học, người thì nói đó là một nhà văn nước ngoài, có người khẳng định: là người của cơ sở nội thành của ta, có người đã nhờ cơ quan nước ngoài tìm tông tích gốc gác của nhà văn này. Cuối cùng Vũ Hạnh phải nhận lỗi là đã mạo nhận một người nước ngoài để nói về dân tộc mình, ca ngợi dân tộc mình bằng cách mượn tên một người khác. Âu đó cũng là một điều dễ hiểu khi chiến tranh đã cướp đi tất cả, xô đẩy anh vào Sài Gòn sinh sống và bí mật chiến đấu vì lý tưởng cách mạng của mình.
Hai mươi năm sống trong vùng Mỹ-ngụy tạm chiếm, anh luôn dùng cây bút của mình để đấu tranh công khai chống văn hóa của địch ở vùng Sài Gòn Gia Định. Vũ Hạnh đã trở thành cây bút nòng cốt của tờ báo Tin Văn do anh làm Tổng thư ký. Trong những thành công của anh, đáng chú ý nhất trên lĩnh vực lý luận phê bình có cuốn: Đọc lại truyện Kiều (1966); đến nay vẫn còn nguyên giá trị (vì có người nghiên cứu Truyện Kiều, nhưng hiểu sai lệch nội dung tác phẩm).
Khi Mỹ đổ quân vào miền Nam, Vũ Hạnh cho ra mắt cuốn: Người Việt cao quý, mang tên một người Ý - A. Pazzi. Tác phẩm này đã làm chấn động trong và ngoài nước, được tái bản trên mười lần. Qua tác phẩm nổi tiếng này, anh đã để lại một dấu vệt dài cho thế hệ xả thân vì dân tộc mình. Từ năm 1960 đến năm 1974, anh đã viết bảy tác phẩm tuyệt hay, đặc biệt nổi lên cuốn Lửa rừng, tái bản lần thứ hai vào năm 1994.
Vũ Hạnh là một con người hiếu động, như những ngày đầu tham gia Việt Minh, viết kịch, làm thơ vận động quần chúng hưởng ứng các phong trào chống mù chữ, chống mê tín dị đoan, đoàn kết chống giặc ngoại xâm,... và anh còn là con người rất tốt bụng, khi nào cũng muốn đưa lại cho người khác một niềm vui, hạnh phúc. Gần anh, thấy anh rất giản dị, gần gũi với mọi người, thật đáng yêu. Anh đã thành công trên con đường sự nghiệp văn chương, nhưng lại là con người rất khiêm tốn. Anh thuộc vào lớp người từng trải, nếm đủ mùi cay đắng, ít ra cũng thấy được năm lần bị địch bắt cầm tù trong đó có một lần nằm trong danh sách bị thủ tiêu. Thật lòng mà nói sự tồn tại của một con người như thế là một tấm gương về lòng trung thành với sự nghiệp cách mạng, với tình yêu quê hương, quý trọng bạn bè để lại cho người đời.
Nhìn Vũ Hạnh thấy ngay cái lớn lao, cao đẹp cùng với nét mặt nghiêm nghị của một thầy giáo năm nào dạy ở trường trung học Thăng Bình (Quảng Nam) quê hương anh nhưng duyên dáng vô cùng. Bất kỳ gặp Vũ Hạnh ở đâu cũng thấy như le lói một mặt trời đang ló dạng. Đối với Vũ Hạnh không có gì khó hiểu. Những tình cảm gọi là thiêng liêng nhất đã hiện lên trong cái thiêng liêng của một thế giới đầy biến động, nói đúng hơn là chưa được hoàn hảo, Vũ Hạnh có thể nói ngay, viết ngay với tất cả sức mạnh của tài năng và kỹ xảo của mình. Anh nhìn và nhận xét rất tinh tường mà không coi thường một ai. Có thể nói, Vũ Hạnh là một con người của thời đại: lao động và sáng tạo. Khi chưa gặp anh, tôi hình dung Vũ Hạnh trong trí tưởng tượng như một người hùng - một nhà văn đầy tự tin và bất chấp sóng gió của thời cuộc. Gặp anh rồi vẫn thấy anh như thế, một nhà văn, một con người rất có bản lĩnh. Giờ đây sống trong làn gió ngát hương, dưới bầu trời bát ngát, mênh mông chúng tôi vẫn thường gặp nhau khi thì ở tòa soạn báo chí, khi thì ở quán cà phê, khi thì ở quán phở. Lúc nào cũng vậy, không khí bao giờ cũng sôi nổi và được nghe anh nói rất nhiều về những chuyện bất ngờ trong đời sống xã hội. Những câu chuyện ấy như hơi thở tiếp sức cho ước mơ của những con người đang say sưa trong niềm mơ ước. Dĩ nhiên là mới nghe anh nói chỉ có một phần trong những điều anh đã nói... Vũ Hạnh, vừa là một nhà văn vừa là người nghệ sĩ bậc thầy có thể viết cả một trường thiên tiểu thuyết chỉ thông qua một cánh hoa rơi. Bởi vậy, đọc những tác phẩm của anh, người đọc như bị nhà văn lôi cuốn mãi bởi trạng thái tâm hồn phong phú, và suy nghĩ của anh.
Có thể nói, mỗi một sự khám phá về cuộc đời và con người, Vũ Hạnh đã mở ra trước mắt chúng ta những điều mới lạ của cái đẹp. Vũ Hạnh là người có bề dày kinh nghiệm cuộc đời và viết văn. Đúng như thế. Năm nay, tuổi của anh đã quá thất thập, nhưng mùa xuân cuộc đời anh vẫn còn mãi trong cuộc sống đời thường và trong nền văn học đương đại của chúng ta, đặc biệt trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước và đã góp phần không nhỏ trên mặt trận báo chí từ ngày giải phóng đến nay.
T.L. tháng 10.1999
Báo Thế hệ trẻ, số 20, tháng 12.1999
HẾT
