Sáng tháng Mười. Nắng thu trải rộng trên những thửa ruộng bậc thang, rủ bông lúa trĩu hạt óng vàng. Nắng khuơ ngàn vạn bàn tay xua sương trắng mỏng manh bay lên núi Phja Bjooc. Mường Vang ăm ắp giọng hót của bầy chim đa đa, khướu, liếu tiếu.... Nước dưới sông Nậm Khao thao thiết chảy.
Nhấp nhô trên từng thửa ruộng bậc thang của tổ sản xuất Nộc Nhùng là các bà, các cô vận áo chàm buộc chéo ngang thắt lưng gọn gàng, nhanh tay gặt lúa. Tiếng hái lúa xoàn xoạt, đan xen trong những chuỗi cười giòn tan, trêu đùa của gái trẻ, làm không gian rộng mênh mang chợt thu nhỏ ấm áp.
Dần bao giờ cũng khơi mào một vài câu chuyện cười. Giọng nó choang choác như đánh trống. Kể chuyện cười mà mặt tỉnh queo, tay thoăn thoắt gặt lúa ít ai sánh bằng. Ngày công của Dần nằm ở tốp đầu tổ Nộc Nhùng. Nhìn bề ngoài, ai cũng bảo Dần là đứa gái vô lo, vô nghĩ, có gì trong bụng cũng nói tuột ra, thế nên miệng không kịp mọc da non. Nói nhiều nhưng đôi môi cứ đỏ tươi. Nhiều đứa gái bỏ vào tai nhau: "Cái Dần có thằng trai thương yêu thì không riêng Mường Vang biết, khéo tin ấy loang tận huyện cũng nên. Miệng nó giống con tép nhảy dưới suối sẽ khoe ngay mà".
Là lũ gái bản không hiểu nó nên nói thế. Ngần biết nhiều đêm đi tuần tra quanh mường, Dần sụt sịt khóc ngấm ngầm. Nó thổ lộ với Ngần, trái tim nó mê mải đuổi theo bóng dáng cao lớn của thằng Niệm ở Mường Vống vào chiến trường. Mơ màng chép miệng tiếc rẻ, nó nói với Ngần, giá nụ hôn chia tay hôm thằng Niệm đi, gắn mãi vào môi nó thì hay biết mấy. Ngần tròn mắt ngạc nhiên khi nó thốt ra điều sâu kín. Dần choàng qua vai Ngần thủ thỉ, em nhớ anh Niệm thì kể chuyện cười cho mọi người vui, em nghe tiếng cười giòn, vơi nhớ thương chị à. Và còn một điều nữa, em luyện cho giọng nói to choang choác để những thằng trai cái mắt nhìn trộm, cái bụng muốn làm điều xấu sợ không dám đến gần. Mắt Ngần rưng rưng đỏ khi nghe Dần tâm sự.
Từng chặp tiếng cười rộ lên, rập rờn trôi trong sóng lúa. Lúc này Ngần biết là Dần đang thả hồn về nơi xa xôi, khe khẽ thầm gọi tên người trai của nó. Tay nó làm không ngơi, miệng luyến thoắng chuyện cười nọ đến chuyện cười khác, dồn nhớ thương vào góc tâm hồn...
Đưa mắt về phía những tiếng cười giòn, Ngần khe khẽ thở dài. Đứa bé trong bụng chợt xoay người, có lẽ nó khó chịu khi phải ngồi lâu ở đấy. Ngần cảm giác chân nó co lên, duỗi ra, đạp lịch kịch vào mạng sườn nhoi nhói. Thấy Ngần mệt mỏi ngoái người ném lượm lúa ra sau lưng, bụng to kềnh càng sắp đến ngày khai hoa nhô cao mãi lên phía trước, bà Sang lầm bầm giục:
- Con này, bụng vượt mặt vẫn tham công tiếc việc. Đừng cố nữa, về đi, bảo rồi không nghe, nó mà xổ ra ruộng lại không chạy kịp.
- Mợ à, đang vụ gặt, con rốn thêm công điểm. Vả lại, làm đội phó mà điểm thấp, công ít thì con không biết dấu mặt đi đâu.
- Ôi dào, chức đội phó đội sản xuất Mường Vang này của mày không ai gánh hay sao mà phải cố thế? Gồng người leo núi tuần tra, lội ruộng cắt hái thế kia, đứa bé không chịu chui ra sớm mới lạ chứ. Chắc gan phải biết!- Mợ Sang nhẹ nhàng nói, tủm tỉm cười. Mắt ngời niềm hạnh phúc.
Đang hối hả cắt lúa xoèn xoẹt cách đấy vài sải tay, nghe lõm bõm hai mợ cháu Ngần nói chuyện, bà Nhòm vợ ông Khút Chủ tịch xã thấy ngứa cái tai. Chuyện nhà nói mãi chưa đủ hay sao mà phải ra đây khoe con cháu. Cái bực dọc như bọc báng trong ruột trồi lên cổ họng. Bà lầm bầm khắc nói khắc nghe...Con mụ Sang này, giờ đã bao nhiêu tuổi rồi mà vú vẫn to thây lẩy, da phơi nắng trắng hồng, không thấy mọc đốm đen ở tay, ở mặt. Đôi mắt nhảy nhót đốm sáng như ma trơi, làm cho chồng bà hình như vẫn ngấm ngầm tơ tưởng. Khúc sông trước ngõ nhà bà nông thế, ông Khút đi làm việc xã không lội, cứ tưỡn chân mãi xuống bến đá trước cửa nhà mụ Sang mới được hay sao?
Con cái Ngần lẻo mép kia, cơ sự nhà bà sao liên đới đến nó thế? Đành rằng chuyện nó với thằng Khỉnh không thành thì may cho con trai bà quá. Đàn bà có chửa mà đi lại vâm váp, cái mặt tươi hơn hớn, má đỏ ửng như cục than hồng dính vào thì tốn sức trai lắm. Thằng Khỉnh ở gần nó thì xác xơ thôi, đầu tóc lại chả xù lên như búi bòng bòng tre vót dở ấy chứ. Ngẫm đi, nghĩ lại thì nhà bà có phúc không rước nó lên cầu thang, ngồi vào nhà làm dâu con đấy.
Thế nhưng việc thằng chú Khùng, em trai út chồng bà, hỏi lấy cái Xa không thành thì cũng từ con Ngần này mà ra, còn ai vào đấy nữa. Không riêng con Ngần đâu, cả nhà nó xúm vào chọc ngoáy mới thế. Gớm, cái mồm con mụ Sang dóng dẩy kia cùng lão Va " mắt chột" chồng nó xui con Xa, thì sao mà không nghe chứ.
Con Xa khỏe khoắn, ngoan ngoãn bỗng đốc chứng, trốn đi khỏi nhà vào đúng hôm đoàn người họ Nông của chồng bà, do ông chú Nông Hoạt dẫn đầu, thay cha mé chồng sang dạm ngõ. Nó biến mất như thể chui xuống lỗ đất nẻ náu mình mới bực chứ. Đường hoàng chuyện người lớn, bỗng hóa ra trò trẻ con. Mé con Xa ngồi đực như tượng gỗ, mặt méo xệch nom bực quá. Bà mắng xa xả vào mặt, không mở miệng nói câu nào. Còn nói sao được nữa? Gia đình chồng bà danh giá nhất nhì xã này, bỗng dưng bị con Xa úp nơm giở trò đùa sao không tức? Suy cho cùng cũng tại nhà con Ngần cả thôi. Con Xa, con Ngần hai đứa kết toồng, hai nhà thân thiết nhau thì nó xúi gì chả nghe. Bực quá đi...
Thằng chú Khùng là con bà vợ hai của bố chồng. Chuyện cụ ông có hai vợ cụ thể thế nào thì phận bà làm dâu không biết được đâu. Mấy lần bà tọc mạch gạn hỏi, bị ông Hoạt trừng mắt lên quát cho tái mặt, không dám mở mồm hỏi nữa. Giờ thì bố và hai người mẹ chồng yên phận dưới mộ đá rồi, chẳng ai dại gì khơi mào lại chuyện của người đã khuất núi mà gánh tội.
Em chú Khùng đâu có xấu. Phải tội đôi chân không khỏe, mỗi khi bước đi chân phải thành dấu chấm, chân trái phết dấu phẩy thôi. Giờ nó là Đội trưởng đội sản xuất Mường Vang. Nhà em chú sát kề nhà con Xa. Từ hơn ba năm nay, sau khi mé hai mất, em chú bà ở một mình trong gian nhà sàn cột gỗ vàng tâm. Những nét vân gỗ trên cột nhà nhảy nhót như rồng bay, phượng múa, đẹp tuyệt. Mỗi lần sang nhà em chú, bà thường ve vuốt, xuýt xoa khen em chú bận thế, vẫn có thời gian để lau bụi.
Mải nghĩ, bà Nhòm ngẩn người ra như trời trồng giữa đám người lụi cụi. Mà sao họ hái lúa nhanh thế, vừa mới đấy đã dẻo tay khua hết đám ruộng non một sào, trơ ra mấy hàng lúa trước mặt bà thôi. Nếu không nghe mụ Sang ời ời gọi vào nghỉ giải lao uống nước, không hiểu bà đứng trơ ra giữa nắng đến bao giờ. Lại nó gọi mới bực chứ. Cũng chỉ tại con mụ này mà sáng nay bà hoặc nhau với ông chồng. Giờ ra ruộng đi làm tính điểm cũng vấp vào nó. Rõ ghét!
Tờ mờ sáng, mặt sông mờ mịt sương khói. Bà Nhòm xuống mở sẵn cửa chuồng gà, để sẵn máng ngô xay trước sân chuồng, lúc nào sáng tụi gà mẹ, gà con khắc biết lối mà ăn.
Bếp giữa nhà đặt nồi khoai luộc vừa chín tới, tỏa hương thơm nức. Món khoai lang mật này ăn xong, uống bát nước chè xanh bà ủ sẵn trong ấm tích, ông Khút thích phải biết. Ấy vậy mà ông Khút hôm nay không màng. Mất công bà dậy sớm chăm lo cho ông. Thấy ông đeo túi chàm khoác chéo lưng, xăm xăm đi xuống cầu thang, tự dưng cái bực trong người bà dâng lên. Bấy lâu nay sự nghi ngờ chất chứa không nguôi ngoai. Đi sớm thế này chỉ có hẹn hò gặp nhau. Một người xuống xã, một đứa đi chợ huyện. Ờ, đúng rồi, tha hồ sóng đôi nói chuyện, không lo dân bản nhìn thấy đàm tiếu. Người bà bừng bừng nóng như ăn cả nắm ớt, bà kéo tay ông ngay bậc cầu thang, cằn nhằn, dằn dỗi:
- Này, sao ông không đi đường thẳng lội qua sông trước ngõ nhà ta, lại cố đi đường vòng? Có cái đẹp thây lẩy nó trần ra ngoài để mắt ông nhìn a?
Đôi lông mày ông Khút nhíu lại, bụng ông thầm nghĩ "Mụ vợ lại dở chứng nói móc, ghen gió đây", ông quắc mắt:
- Chưa sáng mà bà đã nhai dễ mon ngứa hay sao? Có để tôi đi xã không thì bảo!
Chỉ chờ có thế, bà Nhòm tru tréo:
- Ông bảo ai nhai dãi mon? Nếu ăn được thì ông đầy miệng trước, rồi mới đến con này. Sáng nào tôi chả hầu hạ ông phồng mồm, no bụng. Ông bảo con mụ tóc dài, háu trai ấy đến nhà này mà hầu hạ. Tôi rước từ ngõ vào nhà đấy, miễn là nó phải chui qua háng hai thằng con tôi.
Đến nước này thì ông Khút không chịu nổi nữa, ông nổi khùng:
- Bà bảo con mụ nào tóc dài nào. Này, đừng có giống như cóc ghẻ ngồi xó nhà nghiến răng nha. Nỏ mồm nói láo. Cái bến tắm trước ngõ đầy đứa gái phơi người ra mà bảo tôi lội qua đấy ư?
Sàn nhà chợt rung lên bần bật, hai cái chân to như cột đá của bà Nhòm nhảy tưng tưng như bị ong đốt:
- Ông bảo ai cóc ghẻ? Ngủ với cóc ghẻ thì cũng là cóc ghẻ thôi. Ừ, tôi xấu đấy. Biết xấu mà còn rúc mãi vào...
- Cái miệng bà không ngậm lại, tôi nhét bánh tay vào bây giờ. Xấu người, xấu nết! – Ông Khút hằm hằm nện chân xuống cầu thang, mặc sau lưng mụ vợ già cau có, nỏ mồm nhả những lời độc địa, khó nghe...
Từ lúc mặt trời bầm đỏ vén mây, ngồi trên núi ném nắng vàng xuống bản, Ngần đã thấy bụng đau lâm râm. Đứa bé trong bụng chốc chốc lại oằn người đạp. Nhẩm tính thì anh Phái đã xa bản, xa Ngần chín tháng rồi. Đứa bé con Ngần chắc cũng được chín tháng tuổi.
Uống ngụm nước cho vơi bớt cơn khát, bụng ngần chợt quặn lên. Cơn đau dội từng hồi. Có lẽ mặt Ngần từ đỏ chuyển sang màu lá, thế nên mợ Sang kéo tay Ngần giục:
- Con này mày bị sao thế? Khó chịu trong người a?
- Cháu...cháu đau bụng.
Mọi người đang giải lao nhốn nháo, mỗi người một câu giục giã Ngần về nhà.
Bà Nhòm dẩu đôi môi thâm sì, bảo: - Đúng là tham lam, sắp tụt bụng còn cố đi gặt lấy nhiều thóc.
- Bá làm sao thế? Miệng thả lời có gai không lo bị sưng vếu a?- Cô Dần nói như hét vào mặt bà Nhòm rồi co chân chạy vù vù đi gọi bà đỡ.
Cũng may chân ruộng thấp, tổ sản xuất Nộc Nhùng thu hái lúa cách nhà mấy chục bước chân, thế nên hai mợ cháu leo đến sàn nhà thì Ngần ôm bụng quằn quoại. Cái đau muốn xẻ rách bụng Ngần ra thành từng mảnh. Ngần bặm môi, cắn răng khe khẽ rên...
Bà Sang quính quáng vội vàng ra vườn hái chín ngọn lá thơm. Cứ hái sẵn như thế, cho vào nồi đồng bắc lên bếp đun bảy ngọn lá, nếu đứa trẻ sơ sinh là con gái thì cho thêm hai ngọn nữa.
Ông Va vội vàng địu ống bương làm từ thân cây tre ngà vàng óng, lội xuống giữa dòng sông Nậm Khao, múc đầy nước tinh khiết mang về đổ vào nồi đồng đun lá thơm, đổ ra thau gỗ để lau rửa tắm táp cho đứa bé sạch sẽ.
Mỗi chiếc thau gỗ mà đứa trẻ tắm là tượng trưng vía ngoan, bóng khỏe khi đứa bé soi mình vào nước thơm, lá mát ngọt ngào. Chiếc thau gỗ này ông Va lụi hụi đẽo gọt từ gốc cây gỗ hoàng đàn thời ông, bà xa xưa để lại. Gốc cây này lớn lắm, ông Va nghe bố kể, cụ tổ vớt được dưới sông Nậm Khao trong một trận lũ từ thời mới lên Nộc Nhùng lập bản. Cây gỗ to cao ấy để dưới gầm sàn ngày càng rực lên màu vàng lộng lẫy, tỏa hương thơm nức.
Chi nhánh họ Ma nhà ông trải qua nhiều đời, không mấy ai làm chậu vía hay chậu rửa mặt từ loại gỗ quí hiếm này vì khó tìm. Người trong họ làm chậu từ gỗ táu hay xoan đào. Chậu gỗ của ông, từ lúc biết làm người đến giờ, cũng làm bằng gỗ xoan đào hồng rực. Phải chăng vì thế mà cây gỗ này, ngoài cái chậu của thằng Ngành ra, bây giờ ông làm cho đứa bé con cái Ngần.
Những hạt gỗ vụn từ đẽo chậu, ông tỉ mẩn gọt từng hạt tròn xoe như mắt chim, dùng chiếc kim sắt nung đỏ xuyên qua, nối lại thành hạt vía bằng chỉ đỏ. Mỗi đứa trẻ của dòng họ nhà ông, cất tiếng khóc làm người có hai vòng vía. Một chiếc vòng cổ chạm bằng bạc, còn chiếc kia là làm từ gỗ vụn của chậu vía.
Ông Va chắp tay sau lưng đi lại sốt ruột. Con mắt bị thương giật liên hồi. Nước trên nồi đồng réo rắt, sôi đi sôi lại mấy lần, từ buồng bưng vẫn chưa vọng ra tiếng trẻ khóc. Sao lâu thế không biết. Chẳng hiểu là con trai hay con gái mà gan vậy? Nắng đã tạt sang đầu chiều mà nó chưa biết lối ra khỏi bụng mé nó.
Dường như không để ông Va phải lo lắng quá lâu, trong buồng vọng ra tiếng khóc "...oa...oa...oa" vang to, báo cho bản mường có một sinh linh nhỏ nhoi ra đời, gia đình thêm người, bản mường sẽ đông vui. Tiếng bà đỡ Ngoái cùng cô Dần reo vang: - Con trai!
Cái chân bà Sang gấp gáp, mừng quýnh đi ra ngoài nhà. Miệng cười tươi tắn, bà trao cho chồng quả bầu đựng núm nhau:
- Con trai! Nó là thằng trai bụ bẫm ông à.
Ông Va hồ hởi: - Thế a? Phúc lớn rồi!
Ông quày quả mang quả bầu xuống chân cột chính dưới nhà, song song với cây cột chôn núm nhau của thằng Ngành. Ông hì hụi bỏ đá kê chân cột ra, chôn quả bầu đựng núm nhau của nó xuống. Miệng ông lầm rầm khấn xin ông bà, tiên tổ chứng dám cho đứa cháu của dòng họ ra đời.
Bà Sang giót nước lá thơm từ nồi đồng đổ vào chậu gỗ, pha thêm nước sông lạnh cho âm ấm, lấy lọ nước muối pha sẵn nhỏ bảy giọt vào để đứa trẻ mặn nồng săn thịt, thắm da, tự tay bà tắm táp, lau rửa cho thằng bé.
Đứa trẻ tắm rửa, thơm tho đã biết chóp chép cái miệng bé xíu đòi ăn. Bà Sang mắng yêu:
- Thằng này háu ăn lắm đây, để bà cho uống mật ong triết dạ nha.
Cái miệng hồng hồng nhỏ xinh như con sáo há ra rồi chóp chép làm Ngần quên đi mỏi mệt. Cô nhìn con chợt nghĩ thầm. Vầng trán cao vuông vức, cái sống mũi thẳng cương trực là của anh Phái đấy. Ui chao! Lúc này anh đang ở đâu, có biết anh đã làm cha rồi không? Em sẽ nói với cậu mợ đặt tên con là Đào Văn Hợp. Nó mang họ anh là phải phép. Em không để con mang họ Ma nhà em...
Thau gỗ từ góc buồng tỏa ra mùi thơm nhẹ nhàng, thanh tao. Ngần thiếp đi trong ngan ngát hương.
Dần nhẹ nhàng gài lên cửa nhà Ngần cành lá báo có người ở cữ. Cô hối hả guồng chân chạy ra ngoài đồng. Giờ này sang chiều, mọi người chắc đang đập lúa, cô phải cùng các xã viên quẩy thóc về sân của tổ để phơi cho được nắng. Tiếng cười nói rộn vang cánh đồng bậc thang xua vẻ mệt mỏi của các bà, các cô. Mặt trời chạy theo mây, chiếu bóng người dài ngoằng. Dần vừa gánh thóc vừa mỉm cười nhìn bóng mình lêu nghêu, tung tẩy dưới mặt đất...
