Cộng hoà Estonia là một nước Baltic giáp Latvia ở phía nam và Nga ở phía đông. Với dân số vẻn vẹn 1,3 triệu người, nơi đây có số dân ít hơn cả thành phố Ottawa. 1 Khi Estonia giành lại độc lập từ Liên Xô (cũ) năm 1991, nơi đây có cơ hội để tư duy lại hoàn toàn về vai trò của chính phủ và tái thiết lập cách vận hành, những dịch vụ sẽ được cung cấp, và làm thế nào để đạt được những mục tiêu đã đề ra với sự hỗ trợ của công nghệ Internet.
Ngày nay, Estonia được khắp mọi nơi công nhận là quốc gia dẫn đầu thế giới về chính phủ số, và Thủ tướng của đất nước này, Toomas Hendrik Ilves, sẽ trở thành người đầu tiên nói rằng: “Chúng tôi tự hào với những gì đã làm được tại nơi đây. Và chúng tôi hy vọng cả thế giới có thể học hỏi từ thành công của chúng tôi.” 2
Estonia xếp thứ hai về chỉ số tiến trình xã hội về quyền cá nhân và quyền chính trị, theo sau là Úc và Anh. 3 Các nhà lãnh đạo Estonia đã thiết kế chiến lược chính phủ điện tử quanh các yếu tố phi tập trung, liên kết, có tính mở và an ninh mạng. Mục tiêu của họ là các cơ sở hạ tầng không lỗi thời trong tương lai để đáp ứng với cái mới. Tất cả dân cư có thể tiếp cận thông tin và các dịch vụ trực tuyến, dùng danh tính số của họ để thực hiện việc kinh doanh, và cập nhật hoặc chỉnh sửa những thông tin trong hệ thống của chính phủ. Trong khi phần lớn công việc tại Estonia đều có thể thực hiện trước khi có blockchain, chính phủ vẫn giới thiệu cơ sở hạ tầng chữ ký không khóa có thể tích hợp hoàn hảo với công nghệ blockchain.
Trung tâm của mô hình e-Estonia là danh tính số. Năm 2012, 90% người Estonia có thẻ ID điện tử để tiếp cận các dịch vụ chính phủ và di chuyển trong khối EU. 4 Chip gắn trong thẻ có chứa thông tin cơ bản về chủ thẻ cũng như hai chứng nhận – một để xác định danh tính và một để cung cấp chữ ký số – và một số danh tính cá nhân (PIN) tùy chủ thẻ lựa chọn.
Người Estonia dùng thẻ này để bầu cử, xem xét và chỉnh sửa mẫu khai thuế tự động trực tuyến, đăng ký các lợi ích an sinh xã hội, đăng nhập các dịch vụ ngân hàng và giao thông công cộng. Không cần thẻ ngân hàng hoặc thẻ Metro. Thay vào đó, người Estonia có thể làm điều tương tự với ID di động trên điện thoại của mình. Vào năm 2013, hơn 95% người Estonia đã nộp thuế điện tử và thực hiện 98% giao dịch ngân hàng trực tuyến.
Phụ huynh và học sinh sử dụng hệ thống trường học điện tử để theo dõi các bài tập lớn, phân phối chương trình học, điểm số và tương tác với giáo viên. Estonia tích hợp thông tin sức khỏe đa dạng ngay lập tức từ nhiều nguồn vào trong một hồ sơ duy nhất cho mỗi công dân, và hồ sơ đó sẽ không lưu trữ trên một cơ sở dữ liệu đơn lẻ. Mỗi người Estonia đều có quyền truy cập riêng biệt vào hồ sơ của mình và có thể kiểm soát việc bác sĩ hoặc thành viên gia đình nào có thể truy cập trực tuyến vào hồ sơ đó. 5
Từ năm 2005, công dân tại đây đã áp dụng bỏ phiếu điện tử cho bầu cử quốc gia. Bằng việc sử dụng thẻ ID hoặc ID di động, người Estonia có thể đăng nhập vào và bỏ phiếu từ bất cứ nơi đâu trên thế giới. Trong cuộc bầu cử quốc hội năm 2011, gần 25% công dân đã bỏ phiếu trực tuyến, tăng tới 5,5% so với kỳ bầu cử quốc hội trước đó. Con người rõ ràng tỏ ra thích thú và tin tưởng vào hệ thống: Con số một lần nữa tăng lên tại kỳ bầu cử Quốc hội EU năm 2014 khi một phần ba số người bỏ phiếu tham gia qua mạng Internet từ 98 quốc gia khác nhau. Nội các Estonia áp dụng quy trình không giấy tờ và biến tất cả các bản dự thảo pháp luật thành phiên bản có thể tiếp cận trực tuyến. Độ dài trung bình cuộc họp nội các hằng tuần thay đổi từ trung bình 5 tiếng xuống dưới 90 phút. 6
Cơ quan đăng ký quản lý đất đai điện tử ở Estonia có khả năng chuyển đổi thành thị trường bất động sản, giảm thiểu việc chuyển đổi đất đai từ 3 tháng xuống trên dưới 1 tuần. 7 Trong một vài năm vừa qua, Estonia đã đưa vào sử dụng chương trình cư trú điện tử, tại đó bất cứ ai trên thế giới đều có thể đăng ký “danh tính số xuyên quốc gia” và xác nhận để tiếp cận các dịch vụ bảo mật, mã hóa, xác nhận và ký giấy tờ bằng số hóa. Doanh nghiệp khởi nghiệp tại bất cứ đâu trên thế giới đều có thể chưa mất đến 20 phút để đăng ký công ty trực tuyến và có thể quản trị nó. Những tính năng này đã giúp cải thiện hình ảnh của Estonia như một đất nước của số hóa. 8
Những vấn đề trên sẽ không thể hoạt động hoặc được chấp thuận nếu như không có nền tảng an ninh mạng vững chắc. Như Mike Gault, Giám đốc Điều hành của Guardtime đã nói, “Tính vẹn toàn chính là vấn đề số 1 của không gian ảo và đó là điều mà Estonia đã nhận ra 10 năm trước. Họ xây dựng công nghệ này nhằm mục đích xác nhận mạng lưới chính phủ mà không cần lòng tin giữa người với người…Chính phủ không thể nói dối công dân của mình được.” 9
Nền tảng an ninh mạng của Estonia bắt nguồn từ cơ sở hạ tầng chữ ký không khóa (KSI) giúp xác nhận bất kỳ hoạt động điện tử nào một cách chính xác trên blockchain mà không cần quản trị viên hệ thống, khóa mã hóa hoặc nhân viên chính phủ. Tính năng này giúp đảm bảo độ minh bạch và trách nhiệm giải trình; các bên liên quan có thể xem ai đã tiếp cận những thông tin này, khi nào, và họ đã sử dụng những thông tin này ra sao. Từ đó, nhà nước có thể chứng minh độ minh bạch của các hồ sơ và sự tuân thủ quy định, cũng như các cá nhân có thể xác nhận độ minh bạch của các hồ sơ mà không cần sự can thiệp của bên thứ ba. Điều này giúp giảm chi phí: không cần phải bảo vệ chìa khóa và không cần ký lại giấy tờ theo định kỳ. Theo như e-Estonia.com, “Với KSI, lịch sử không thể được viết lại.” 10
Rõ ràng, công nghệ blockchain không những áp dụng cho các doanh nghiệp gắn liền với lợi nhuận mà còn cho các tổ chức công cộng tập trung vào sự thịnh vượng của mọi người, từ chính phủ, giáo dục, và chăm sóc sức khỏe cho đến mạng lưới năng lượng, hệ thống giao thông và dịch vụ xã hội. Vậy thì phải bắt đầu từ đâu?
CÓ GÌ ĐÓ ĐÃ BỊ THA HOÁ TRONG CHÍNH PHỦ
Vào năm 1863 tại Gettusburg, Abraham Lincoln đã nói rằng mục tiêu vĩ đại nhất của xã hội là tạo dựng một “chính phủ của dân, do dân, vì dân”. 12 thập kỷ sau, Tổng thống Ronald Reagan đã đọc diễn văn nhậm chức năm 1981, “Chính phủ không phải là giải pháp cho vấn đề của chúng ta; chính phủ chính là vấn đề.” Và nhiều người trong hệ sinh thái blockchain sơ khai đã đồng ý với điều này. Trong một khảo sát vào năm 2013, hơn 44% người dùng bitcoin tuyên bố mình theo “chủ nghĩa tự do hoặc chủ nghĩa tư bản mong muốn loại bỏ nhà nước”. 11
Người theo chủ nghĩa tự do thuộc tất cả các tầng lớp xã hội đều có xu hướng ủng hộ bitcoin. Vì nó phi tập trung và không chịu sự kiểm soát của chính phủ. Nó còn ẩn danh và khó bị đánh thuế nữa. Nó tương tự như vàng trong giai đoạn khan hiếm, và những người theo chủ nghĩa tự do thì lại ưa thích bản vị vàng. Đó là một thị trường thuần khiết, hoạt động dựa trên cung và cầu chứ không phải bằng việc nới lỏng định lượng. Và không có gì đáng ngạc nhiên, ứng cử viên cho vị trí thủ tướng năm 2016 đầu tiên tán thành sử dụng bitcoin cho việc thanh toán chi phí trong chiến dịch tranh cử chính là Rand Paul.
Khuynh hướng ủng hộ sự tự do mang lại cho những người không ủng hộ tiền số cái cớ để chối bỏ hoàn toàn công nghệ blockchain. Jim Edwards, biên tập sáng lập của tờ Business Insider UK, khi viết về thiên đường của những người theo chủ nghĩa tự do đã nhắc tới Bitcoinistan, một đất nước như Somalia “có sự can thiệp của chính phủ ở mức thấp nhất có thể, trong một thị trường không bị đè nặng bởi quy định và thuế”. Ông miêu tả thiên đường này như “một cơn ác mộng thực sự… được vẽ ra bởi sự bất ổn cực đoan, náo loạn, sự gia tăng của tầng lớp trùm tội phạm, những kẻ ám sát người chúng không thích, và của cải được chuyển giao cho thiểu số thậm chí còn nhỏ hơn 1% số hiện đang được biểu dương tại Mỹ.” 12
Rõ ràng, chúng ta đang sống trong một thế giới được đúc kết từ khủng hoảng. “Thế giới chưa từng chứng kiến sự hỗn loạn như thế suốt nhiều thế hệ. Mùa Xuân Ả Rập* đã báo trước gần như tất cả những nơi có thể xảy ra xung đột và đàn áp,” Kenneth Roth, Giám đốc Điều hành của Human Right Watch, tổ chức được thành lập vào những năm 1970 với mục đích hỗ trợ các nhóm công dân, đã viết, “Một số chính phủ đã phản ứng với tình trạng hỗn loạn bằng cách hạ thấp hoặc xóa bỏ nhân quyền,” sử dụng Internet để theo dõi công dân, sử dụng máy bay không người lái để thả thuốc nổ vào khu dân cư, và bỏ tù những kẻ chống đối tại những sự kiện công cộng quy mô lớn như Olympics. 13
[*]: Mùa xuân Ả Rập (Arab spring) là làn sóng cách mạng với các cuộc nổi dậy, diễu hành và biểu tình phản đối chưa có tiền lệ tại các quốc gia Ả Rập.
Đó không phải là cách phản ứng đúng đắn với tình trạng hỗn loạn, theo như nhà kinh tế người Peru nổi tiếng Hernando de Soto. “Mùa Xuân Ả Rập về cơ bản vẫn là cuộc cách mạng của những người có tinh thần làm chủ, những người bị tước đoạt nhiều thứ,” Soto chia sẻ. “Về cơ bản, đây là một cuộc nổi loạn lớn chống lại thực tại,” và thực tại muốn nói ở đây là việc tịch thu hoàng loạt – việc xâm hại liên tục đến quyền sở hữu tài sản công dân của chính phủ cho tới khi họ không còn sự lựa chọn nào khác ngoài việc lao động ngoài hệ thống để kiếm sống. 14
Do đó, việc xâm hại thêm các quyền lợi khác là cách phản ứng tệ nhất có thể vì nó sẽ càng đẩy thêm nhiều người – như các nhà báo, nhà hoạt động chính trị và doanh nhân khởi nghiệp – ra khỏi hệ thống. Trong suốt hơn 20 năm qua, số lượng người bỏ phiếu đã giảm dần ở phần lớn nền dân chủ phương Tây, bao gồm cả Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Ý, Thuỵ Điển và Canada. Cụ thể, giới trẻ đang tìm cách tạo ra sự thay đổi trong xã hội bên ngoài hệ thống và chắc chắn là không phải qua bỏ phiếu. Phần lớn người dân Mỹ nghĩ Quốc hội của họ không hề hoạt động và xảy ra tham nhũng sâu sắc. Lý do đưa ra hoàn toàn chính đáng: Cũng như tại một số quốc gia, các chính trị gia người Mỹ đều mang ơn những người đã từng ủng hộ tiền bạc cho họ và bị ảnh hưởng bởi các nhóm lợi ích, một số thành viên Quốc hội đang dần trở thành những nhà vận động hành lang. Ví dụ cụ thể như 92% người Mỹ muốn kiểm tra lý lịch những người mua súng, nhưng Hiệp hội Súng trường Quốc gia giàu có và quyền lực lại cản trở tất cả các quy định nào muốn thay đổi. Quá nhiều thứ cần phải bàn cho một “chính phủ của dân, do dân, vì dân”.
Càng nhiều người dân không cảm thấy các tổ chức chính trị có thể phản ánh được mong muốn cũng như hỗ trợ quyền lợi cho họ, thì càng nhiều những tổ chức như vậy vượt quá quyền hạn, càng nhiều người dân đặt dấu hỏi về tính minh bạch và sự liên quan của các tổ chức này. Nhà xã hội học chính trị Seymour Martin Lipset đã viết rằng sự hợp pháp là “khả năng một hệ thống chính trị có thể tạo ra để duy trì lòng tin mà trong đó các tổ chức chính trị hiện có là thành phần thích hợp và phù hợp nhất đối với xã hội”. 15 Và sự gia tăng số lượng người trẻ mong muốn mang đến sự thay đổi thông qua những việc ý nghĩa hơn là bỏ phiếu cho chính phủ và thậm chí là nền dân chủ. Những khẩu hiệu với dòng chữ “ĐỪNG BỎ PHIẾU! ĐIỀU ĐÓ CHỈ THÊM KHUYẾN KHÍCH HỌ THÔI” đã nói lên tất cả.
“Có thể các cá nhân sẽ không mong muốn nằm trong cơ sở dữ liệu với lịch sử có thể tìm kiếm, đi cùng với đó là việc xác nhận chính phủ có khả năng sử dụng chúng để khai thác hoặc điều khiển mọi người,” de Soto chia sẻ. “Quy định tại phần lớn các nước trên thế giới thường quá tệ, không được đón nhận, và chi phí áp dụng những quy định đó vào hệ thống pháp luật dường như không có ý nghĩa gì đối với những người nghèo. Một đất nước có quá nhiều người nghèo và không được kết nối sẽ gây ra rất nhiều vấn đề.” 16
Khi tính hợp pháp biến mất thì chủ nghĩa tự do lên ngôi. Nhưng đó vẫn chưa phải là câu trả lời cho những gì đang làm suy yếu bộ máy chính trị. Trong thế giới nhiều vấn đề này, chúng ta cần một chính phủ đủ mạnh, và một chính phủ có sự thể hiện tốt, hiệu quả, phản hồi nhanh và có trách nhiệm với công dân.
Vậy các chính phủ phải làm gì? “Xây dựng, sắp xếp hợp lý và củng cố luật pháp cũng như cấu trúc nhằm hỗ trợ sự phát triển của chủ nghĩa tư bản,” de Soto đã viết trên tờ The Wall Street Journal. “Như bất kỳ ai đi qua các con phố ở Lima, Tunis và Cairo sẽ biết, tư bản không phải là vấn đề – đó là giải pháp.” 17 Vậy thì vấn đề là gì? “Họ đã bắt người dân phải xác minh danh tính,” ông chia sẻ. “Một chính phủ không thể nào cứ thế ép mọi người đóng góp vào hệ thống cũ. Vì vậy, tôi nghĩ rằng các chính phủ trên toàn thế giới ngay lúc này đang có ý muốn thay đổi toàn bộ hệ thống.” 18
Đó là nơi blockchain xuất hiện. Nguyên lý thiết kế của blockchain có thể lèo lái sự chuyển đổi vì nó hỗ trợ và cho phép tiến lên cấp độ cao hơn như sau:
Sự liêm chính. Để tái thiết lòng tin của công chúng ở các tổ chức chính trị, các cuộc bầu cử chính thức phải đảm bảo sự liêm chính. Sự tín nhiệm phải ở trong nội tại của hệ thống, được mã hóa ở từng quy trình, không được trao quyền cho bất kỳ cá nhân thành viên nào. Vì blockchain hỗ trợ sự minh bạch triệt để, nó sẽ trở thành yếu tố trung tâm để tái thiết lòng tin giữa các bên liên quan và người đại diện của họ. Và sự minh bạch tiếp diễn sẽ là mục tiêu thiết yếu để duy trì mối quan hệ này.
Quyền lực. Tất cả mọi người đều có quyền tham gia vào chính phủ, trực tiếp hoặc thông qua bỏ phiếu. Bất cứ ai được bầu phải tiến hành công việc khi mọi thứ đều rõ như ban ngày, bình đẳng với tất cả mọi người. Với mạng Internet, công dân sẽ có thêm trách nhiệm với cộng đồng của họ, học hỏi cũng như được lợi từ các viên chức được bầu và ngược lại. Với blockchain, công dân có thể bước xa thêm một bước: Họ có thể phán xử những bưng bít trong hoạt động của chính phủ từ những hồ sơ ai cũng có thể xem trong một cuốn sổ cái trường tồn và không thể thay đổi. Không phải chỉ xem xét và cân đối chọn lựa quyết định của những người có quyền lực mà còn phải đạt được sự đồng thuận của nhiều người, như đưa việc kiểm tra lý lịch của người sở hữu súng vào thực hiện.
Giá trị. Các phiếu bầu phải có giá trị. Hệ thống phải cân đối quyền lợi của tất cả các bên liên quan, chịu trách nhiệm trước công dân hơn là chỉ quan tâm tới các khoản tiền lớn, và đầu tư từng đồng đô-la tiền thuế một cách khôn ngoan. Bộ máy chính phủ phải thể hiện tốt, tiến bộ hơn và tiết kiệm chi phí hơn khi có sự hỗ trợ của công nghệ.
Sự riêng tư và các quyền lợi khác. Không còn việc theo dõi công dân, không tùy tiện can thiệp vào sự riêng tư, vào gia đình hoặc nơi sinh sống, không tấn công vào danh dự và danh tiếng của bất kỳ ai. Không tùy tiện chiếm đoạt tài sản – bất động sản hoặc tài sản trí tuệ như các phát minh – mà không có sự thanh toán tương xứng. Không còn kiểm duyệt cơ quan thông tấn, và không can thiệp để thu thập tin tức. Người dân có thể đăng ký quyền bản quyền, tổ chức gặp mặt và trao đổi tin nhắn riêng tư và ẩn danh trên blockchain. Hãy cảnh giác với những chính trị gia muốn tranh luận về việc phải đánh đổi giữa sự riêng tư cá nhân và an ninh công cộng. Nhớ rằng, đó chỉ là một sự phân chia giả dối.
An ninh. Tất cả mọi người đều được pháp luật bảo hộ một cách công bằng, không phân biệt đối xử. Không được tùy tiện giam cầm hoặc bắt giữ. Không một cá nhân hay nhóm người nào phải sống trong sự sợ hãi từ chính phủ của họ hay những tổ chức thực thi pháp luật, hoặc bị đối xử tàn nhẫn, vô nhân tính, đê hèn từ thành viên của các tổ chức trên chỉ vì phân biệt chủng tộc, tôn giáo, hoặc xuất thân của họ. Các thành viên của lực lượng cảnh sát không được giấu sự thật về việc sử dụng vũ lực trái phép và bằng chứng không thể bị mất đi. Nó sẽ được ghi lại và theo dõi trên blockchain.
Sự hòa nhập. Khi sử dụng Internet, công dân có thể kết nối với nhau và học hỏi từ nhau. Với blockchain, hệ thống có thể gắn kết tất cả công dân, coi mọi người đều như nhau trước pháp luật, và cung cấp quyền truy cập bình đẳng tới các dịch vụ công cộng (như chăm sóc sức khỏe, giáo dục) và an ninh xã hội với chi phí hợp lý.
Công nghệ là một công cụ hữu hiệu nhưng một mình nó sẽ không giúp chúng ta đạt được những thay đổi cần thiết. Trên tinh thần “Tương lai không phải thứ có thể tiên đoán được, đó là thứ chúng ta có thể đạt được,” hãy cùng nhau thay đổi chính phủ vì một kỷ nguyên mới của sự hợp pháp và tín nhiệm. Đã đến lúc chúng ta dừng việc chỉ sửa chữa vặt lại rồi.
DỊCH VỤ VÀ HOẠT ĐỘNG CHÍNH PHỦ HIỆU SUẤT CAO
Các ý kiến phê bình về sự cồng kềnh của chính phủ chỉ đúng ở một mặt nào đó. Để đạt được sự hiệu quả, dịch vụ và hoạt động chính phủ vẫn còn cả một con đường dài phía trước phải đi. Chính phủ đang được tổ chức thành nhiều bộ phận và không có sự chia sẻ thông tin. Công chức thường có quyền lực nhiều hơn so với quy định. Công dân hiếm khi có thể giao dịch nhanh chóng ở những nơi có dịch vụ chính phủ. Đất nước nào cũng có rất nhiều chuyện kể về việc các chính trị gia và quan lại phung phí từng đồng của người nộp thuế.
Blockchain có thể cải thiện dịch vụ khách hàng, tăng năng suất và kết quả trong khi vẫn cho phép duy trì tính liêm chính và minh bạch của chính phủ. Tiềm năng để cải thiện tất cả các khía cạnh của chính phủ là rất lớn, trong đó có một số khía cạnh đặc biệt quan trọng trong việc phát triển thế giới, nơi chính phủ sẽ thiết lập quy trình mới và có thể phát triển vượt bậc, trở thành một chính phủ mở, một hệ thống lâu dài, bền vững.
Hãy nhìn vào hai khu vực rộng hơn có thể ứng dụng blockchain: chính phủ hợp nhất và khu vực công sử dụng IoT.
Chính phủ hợp nhất
Estonia đã cắt giảm các bước hành chính không hiệu quả và cung cấp dịch vụ tích hợp cho công dân và các nhà kinh doanh thông qua việc thiếp lập chứng minh thư (ID) điện tử cho tất cả mọi người và sử dụng công nghệ trụ cột là Internet tích hợp blockchain được biết đến với cái tên X-road để kết nối chéo đa chương trình và cơ sở dữ liệu cho cả khu vực công lẫn khu vực tư nhân. Các quốc gia khác đều có thể làm được điều đó.
Nhiều quốc gia như Canada, Anh và Úc đã dứt khoát bác bỏ khái niệm về cơ quan đăng ký dân số trung ương và chứng minh thư nhân dân như một phần của chính sách công. Quyết định này được bắt nguồn từ nỗi quan ngại về vấn đề riêng tư cá nhân và ác cảm với việc mở rộng quyền lực của nhà nước, đặc biệt là trong việc cấp và thu hồi ID.
Tuy nhiên, thực tế của Estonia đã cho thấy nếu chúng ta làm rối loạn các văn bản chính thức (hộ chiếu, giấy khai sinh, đăng ký kết hôn, giấy chứng tử, bằng lái xe, thẻ y tế, sổ đỏ, mã số bỏ phiếu, đăng ký kinh doanh, chứng nhận đóng thuế, số sổ lao động, bảng điểm, v.v...) hiện đang tồn tại trên một số cơ sở dữ liệu và gộp nó thành một trên blockchain, thì hệ thống tích hợp blockchain có thể cung cấp dịch vụ tích hợp mà không cần thông qua bất kỳ quy trình tập trung nào. Mô hình này không chỉ bảo đảm được tính riêng tư, mà còn tự tăng cường bằng cách cho phép con người xác nhận tính chính xác của những thông tin đó, và được xem những ai đã tiếp cận hoặc thêm thông tin vào đó (ví dụ, kiểm định thông tin vĩnh viễn).
Thực tế, điều này sẽ mang nhiều ý nghĩa hơn trong tương lai khi mỗi công dân đều sở hữu thông tin danh tính của mình chứ không phải là chính phủ. Như chúng tôi đã giải thích ở Chương 1, chỉ khi các mạng lưới và sự hợp tác diện rộng có thể loại bỏ được sự cần thiết của chính phủ trong việc phát hành tiền tệ hoặc sự cần thiết của ngân hàng trong việc thiết lập lòng tin, thì khi đó con người mới thực sự không cần đến ID do chính phủ phát hành. Carlos Moreira của công ty an ninh tiền tệ ảo WISeKey chia sẻ, “Giờ đây, tôi cần một tổ chức được cấp quyền để cung cấp danh tính cho bạn, giống như thẻ ngân hàng, một loại thẻ giao dịch thường xuyên hoặc là thẻ tín dụng. Nhưng danh tính đó bây giờ thuộc về bạn và dữ liệu từ những tương tác của danh tính đó trên thế giới lại được sở hữu bởi người khác.” 19 Trên blockchain, mỗi cá nhân sẽ sở hữu danh tính của họ. “Avatar hiện thân” của bạn có thể quyết định những thông tin nào được phép cung cấp cho ai dưới sự chỉ đạo của bạn. Điều đó cũng mang lại sự lựa chọn về dữ liệu tích hợp. Tuy nhiên, thay vì bất kỳ hoạt động nào của bạn với chính phủ đều được tích hợp vào một cơ sở dữ liệu khổng lồ của chính phủ thì sự tích hợp sẽ đạt được thông qua hình mẫu cá nhân ảo của bạn – do bạn sở hữu và kiểm soát.
Sự tích hợp tốt hơn có thể hỗ trợ các sự kiện trong cuộc sống, ví dụ như kết hôn. Melanie Swan, nhà sáng lập của Học viện Nghiên cứu Blockchain, lý giải: “Blockchain – với cấu trúc chứa đặc tính bảo mật, đa hợp đồng và quản trị tài sản – giúp giải quyết các tình huống như kết hôn vì điều đó có nghĩa là một cặp đôi có thể trói buộc hợp đồng hôn nhân bằng một tài khoản tiết kiệm chung, cùng hợp đồng chăm sóc trẻ, nhà đất và bất kỳ giấy tờ liên quan nào khác để đảm bảo cuộc sống tương lai cùng nhau.” 20 Một vài người còn gợi ý rằng blockchain có thể trở thành nơi đăng ký giấy tờ công cộng hoạt động bên ngoài sự phê chuẩn hoặc can thiệp của chính phủ. Blockchain đầu tiên trên thế giới – đã ghi lại một đám cưới diễn ra ở công viên Walt Disney, Florida, vào tháng 8 năm 2014. Hợp đồng tiền hôn nhân thông minh, có ai muốn không?
Trong dịch vụ tích hợp, chính phủ có thể đăng ký và quản lý tài liệu với sự minh bạch và đáng tin cậy. Hãy cân nhắc thời gian mà nhân viên phải dành để phát hành, phân tích, cập nhật, làm mới và thay thế hồ sơ chính thức của người dân. Ngoài việc đảm bảo tính xác thực của tài liệu, việc đăng ký trên blockchain thông qua các mạng ngang hàng sẽ hỗ trợ dịch vụ tự phục vụ, mọi người thẩm định một tài liệu thông qua mạng lưới mà không cần thông qua hộ tịch viên, đồng thời đem lại dịch vụ mang tính cá nhân – khi bạn tạo một tài liệu chính thức, nó sẽ tự động chứa thông tin có liên quan của bạn và quyền truy cập các thông tin đó, đồng thời theo dõi những người truy cập và sử dụng tài liệu này trong siêu dữ liệu.
Ví dụ: Chính phủ Vương quốc Anh đang nghiên cứu việc sử dụng blockchain để duy trì hồ sơ với số lượng lớn, chủ yếu nhằm đảm bảo tính liêm chính của chúng. Paul Downey, kiến trúc sư trong mảng Dịch vụ Số của Chính phủ Anh, lưu ý rằng cách thức nhập sổ hoàn hảo này “có thể chứng minh được dữ liệu không bị giả mạo” và lưu trữ những chỉnh sửa đã được thực hiện trước đó, cộng thêm “có tính mở để bất cứ ai cũng có thể giám sát”. 21
Các hệ thống dựa trên blockchain có thể đem tới sự hiệu quả và liêm chính cho việc ghi chép văn bản các loại cùng nhiều quy trình khác của chính phủ. Hãy kết hợp việc quản lý chuỗi cung ứng với IoT để dán nhãn một thiết bị mới bằng một con chip thông minh, nhằm truyền tải thông tin về nguồn gốc, bảo hành hoặc các thông tin đặc biệt. Các văn phòng quản lý mua sắm bằng tiền công quỹ của chính phủ có thể theo dõi mặt hàng và tự động hóa các quy trình ở từng bước: mua, thanh toán, trả thuế bán hàng, gia hạn hợp đồng cho thuê hoặc yêu cầu nâng cấp. Đơn giản là công việc quản lý tài sản sẽ hiệu quả hơn, giảm chi phí hành chính cho người đóng thuế trong khi lại giúp tăng doanh thu cho chính phủ. 22
Điều đặc biệt thú vị là các quốc gia và địa phương có cơ hội kết nối với các mạng lưới blockchain khác nhau để thực hiện công việc hiệu quả hơn trong phạm vi quyền hạn của mình. Ví dụ, các phòng ban quản lý xe cơ giới có thể kết nối tới cơ sở dữ liệu của người lái xe qua biên giới của tiểu bang hoặc tỉnh, để tạo một cơ sở dữ liệu ảo nhằm xác nhận danh tính, tình trạng và theo dõi vị trí. Blockchain cũng có thể ứng dụng trong hệ thống chăm sóc sức khỏe của Mỹ, “Giả sử bệnh nhân, công ty bảo hiểm, bác sĩ và nhân viên công quỹ chính phủ đều có hồ sơ tài chính đặt trên trên một cuốn sổ cái, tất cả mọi người đều nhìn thấy, với bất kỳ giao dịch nào. Sự minh bạch chỉ xảy ra khi chúng ta biết nắm lấy những cơ hội mới,” Swan nói. 23
Internet của Tài sản Công
Chúng tôi đã viết về vận tải công cộng trên IoT. Đó có thể là cơ hội IoT dễ áp dụng nhất dành cho chính phủ: ghi lại các thiết bị thông minh trong một sổ cái blockchain để quản lý vòng đời tài sản của các tòa nhà, nơi làm việc và gặp mặt, xe cộ, máy tính và các thiết bị khác. Cũng giống như bAirbnb, nhân viên chính phủ có thể tự động kết nối cung cầu có sẵn, giảm chi phí dành cho bảo mật, bảo trì, năng lượng tiêu thụ thông qua khả năng tự động truy cập, điều khiển ánh sáng và nhiệt độ tự động, theo dõi địa điểm, sửa chữa và đảm bảo điều kiện cho xe của chính phủ, cũng như sự an toàn của cầu, đường ray và đường hầm.
Các nhà lãnh đạo cộng đồng cũng có thể đạt được kết quả tốt hơn trong việc quản lý cơ sở hạ tầng, năng lượng, chất thải và quản lý nước, giám sát môi trường cùng các dịch vụ khẩn cấp, giáo dục, y tế. Ngoài việc nâng cao hiệu quả về kinh tế, những ứng dụng sử dụng blockchain này cũng có thể cải thiện sự an toàn và sức khoẻ cho cộng đồng, giảm tắc nghẽn giao thông, giảm tiêu thụ năng lượng và chất thải (ví dụ, về đường ống bị rò rỉ), đây mới chỉ là một số lợi ích nó mang lại.
Cơ sở hạ tầng bảo mật nghiêm ngặt
Bằng việc phối hợp với các khu vực kinh tế tư nhân và các bên liên quan, chính phủ của Estonia đã xây dựng cơ sở hạ tầng công cộng nhằm tạo sự thuận tiện và tăng cường khả năng tiếp cận của công dân với chính phủ, ngân hàng, vận chuyển công cộng cùng các dịch vụ khác. Ngoài sự tiện lợi, Estonia còn đạt được lợi thế cạnh tranh trong nền kinh tế toàn cầu, thu hút đầu tư và kinh doanh nơi khác vào đất nước.
Chính phủ còn cung cấp dịch vụ cho các khu vực có quyền lực pháp lý lân cận (cứu hỏa và cứu thương); thuê các khu vực khác (xử lý dữ liệu); cung cấp dịch vụ đại diện (chính phủ liên bang xử lý thuế thu nhập thay mặt cho cả chính phủ quốc gia, tỉnh/bang); cùng dịch vụ chia sẻ (chia sẻ tòa nhà văn phòng).
Dịch vụ e-Resident (cư dân điện tử) của Estonia rất hữu ích cho cá nhân trên toàn thế giới, những người cần có ID chính thức để khởi sự kinh doanh, đặc biệt là kinh doanh trực tuyến. Estonia đang định vị thương hiệu như một nhà cung cấp dịch vụ cho các công dân nước ngoài trong khi các nước khác nói không. Mặc dù dịch vụ này đang tồn tại khá nhiều hạn chế, nhưng không có giới hạn nào trong việc số hóa từ đầu đến cuối các dịch vụ do chính phủ cung cấp. Ví dụ: Đối với các thư viện có vốn cộng đồng miễn phí cho người dân địa phương, có thể cho phép những người nước ngoài và học giả ở bất kỳ nơi nào trên thế giới truy cập vào thư viện số với một khoản phí nhỏ. Những dịch vụ khác có thể áp dụng tương tự, đặc biệt là các dịch vụ số hóa trong đó việc quản lý và bảo vệ sự toàn vẹn cho dữ liệu là điều quan trọng?
Dịch vụ ở ngoài biên giới quốc gia do chính phủ cung cấp thường đi kèm với các rào cản về luật pháp. Tuy nhiên, chúng ta đang sống trong một thế giới toàn cầu hóa mạnh mẽ, nơi những thách thức lớn nhất không phải chỉ là về quyền tài phán. Các vấn đề toàn cầu đòi hỏi có những mô hình mới để giải quyết vấn đề, để hợp tác với các bên liên quan khác. Chính sách nới lỏng biên giới, kết hợp với công nghệ blockchain như IoT có thể tạo ra tác dụng trong việc giải quyết các vấn đề lớn và khó nhằn.
TRAO CHO MỌI NGƯỜI QUYỀN TỰ PHỤC VỤ VÀ NHỮNG VIỆC KHÁC
Việc ứng dụng các mạng lưới blockchain khiến cho các dịch vụ mà chính phủ cung cấp trở nên mạnh mẽ hơn và đáp ứng nhanh hơn. Nó sẽ tự vận hành trong bất cứ trường hợp nào từ việc gia hạn giấy phép cho đến việc tiếp nhận các văn bản công việc, điều này sẽ cải thiện cách thức hoạt động của chính phủ. Bằng cách giải phóng thời gian, loại bỏ hành vi tham nhũng tiềm ẩn hoặc các rào cản do con người tạo ra, cung cấp các khóa tự đào tạo trực tuyến và trả tiền cho các quỹ an sinh xã hội đúng thời hạn, các chính phủ đang trao quyền cho công dân của mình.
Các mô hình mới, trong đó một số đã được xem xét, có thể trao quyền cho mọi người cùng hợp tác dựa trên các mục tiêu chung. Thông qua blockchain, chúng ta có thể tạo ra sự cân đối hợp lý mới giữa yêu cầu kiểm soát của chính phủ với khả năng giải trình toàn bộ ngân sách, giữa yêu cầu cá nhân hoặc nhóm có quyền kiểm soát với trách nhiệm đóng góp vào một phần trong ngân sách đó. Một số nhà cầm quyền đã tìm hiểu các mô hình rồi mới cấp quyền kiểm soát ngân sách cho các cá nhân (người hưởng lợi từ các chương trình đa chính phủ), cộng đồng (như khu phố) hoặc thậm chí toàn bộ dân cư (toàn thành phố), thứ trước đây nằm dưới quyền kiểm soát của các công chức.
Ví dụ, thay vì yêu cầu mọi người tham gia các chương trình do chính phủ tài trợ để đạt được nhiều lợi ích khác nhau, mỗi loại lại yêu cầu một tiêu chuẩn riêng (thu nhập, tài sản, có bao nhiêu con và tuổi của chúng, loại nhà ở, trình độ học vấn, v.v...), thì chính phủ có thể cá nhân hóa ngân sách dựa trên danh tính, thông tin được lưu trữ, mô hình sản xuất và tiêu dùng, bao gồm các nguy cơ như họ có cư trú trong vùng có mã bưu điện được đánh giá là khó khăn không, trình độ học vấn và tỷ lệ mua thuốc lá, rượu và thực phẩm chế biến thế nào. Cá nhân sau đó có thể quyết định cách sử dụng các nguồn lực để đạt được mục tiêu tùy vào hoàn cảnh của bản thân.
Hãy tưởng tượng, thay vì thuyết phục các công chức quan liêu rằng con bạn cần một cái áo ấm, bạn có thể tự quyết định điều đó! Kết quả là tăng cường trách nhiệm cá nhân và trao nhiều quyền lực hơn cho mọi người. Chúng ta có thể thực hiện việc tương tự ở cấp độ cộng đồng (một phần ngân sách liên quan đến các dịch vụ đặc thù của cộng đồng như các công viên và các trung tâm công cộng) hoặc ở cấp liên bang (thiết lập quyền ưu tiên và sau đó sử dụng ngân sách tùy ý).
Một số nhà cầm quyền đã và đang trao thêm quyền về tay những người có vị trí thấp kém trong xã hội. 24 Công nghệ blockchain có thể đẩy nhanh khuynh hướng này, nó cho phép người đóng thuế biết được tiền của họ được đổ vào đâu, nguồn công quỹ được sử dụng ra sao, và liệu các chương trình của chính phủ có đạt được kết quả hay không (thay đổi thu nhập cho người dân, đạt được mục tiêu đề ra cho giáo dục hay tìm nhà ở cho người nghèo, v.v...). Nền tảng công nghệ này có thể làm giảm bớt, thậm chí loại bỏ việc bắt buộc phải mất thời gian, phức tạp trong hoạt động giám sát và báo cáo. Mặc dù dữ liệu có phạm vi rộng lớn cùng với cách dữ liệu được theo dõi thông qua các mạng ngang hàng nghe có vẻ đáng sợ và “Orwellian”*, thực tế lại diễn ra ngược lại. Thay vì tất cả các dữ liệu và quyền lực nằm trong tay một số cơ quan trung ương hoặc các quan chức giấu tên, cá nhân và cộng đồng có thể hành động dựa trên thông tin được xác minh và đáng tin cậy. Đồng thời, sổ cái blockchain sẽ đảm bảo khả năng giải trình cho việc sử dụng các quỹ công. Bây giờ chúng ta có thể đạt được hai mục tiêu nghe có vẻ mâu thuẫn trước đấy: “quyền lực nhiều hơn” qua việc nắm được nhiều thông tin và bối cảnh hiện tại hơn; và “ít sự kiểm soát từ chính phủ hơn” qua việc cung cấp thông tin cùng các công cụ tốt hơn cho việc cá nhân và tập thể ra quyết định cùng hành động của họ trong phạm vi có thể.
[*]: Orwellian: Chỉ con người bị theo dõi và mất đi sự riêng tư, lấy ý tưởng từ tác phẩm 1984 của George Orwell.
Truyền tải trực tiếp dữ liệu mở đáng tin cậy
Perianne Boring, nhà sáng lập kiêm Chủ tịch của Phòng Thương mại số đã tuyên bố rằng sổ cái phi tập trung sẽ mở ra một chính quyền tốt hơn. Đối với bà, “Blockchain mang lại sự minh bạch từ gốc rễ vì nó cung cấp cho mọi người thông tin về những sự kiện có thể xảy ra. Bất cứ ai cũng đều có thể thấy bất kỳ giao dịch nào từng xảy ra trên blockchain.” 25
Chính phủ có thể dễ dàng cung cấp dữ liệu cho người khác sử dụng vì lợi ích cá nhân và lợi ích công cộng. Điều này khác với cái gọi là luật về tự do thông tin khi công dân phải yêu cầu để truy cập thông tin quan trọng của chính phủ. Thay vào đó, nó liên quan đến việc đưa ra một loại tài sản, đó là dữ liệu thật sự. Chính phủ có thể đưa ra hàng nghìn loại dữ liệu thô, loại bỏ thông tin nhận dạng cá nhân trong đó như dữ liệu về giao thông, giám sát sức khỏe, sự thay đổi của môi trường, tài sản của chính phủ, hoạt động sử dụng năng lượng, ngân sách và các khoản chi tiêu của chính phủ, bản tính phí công vụ. Công dân, các công ty, tổ chức phi chính phủ, viện nghiên cứu cùng các tổ chức khác có thể phân tích những dữ liệu này, đưa vào các ứng dụng, lập bản đồ, sử dụng chúng để hiểu các xu hướng nhân khẩu học của người tiêu dùng, nghiên cứu mô hình sức khỏa con người hay chỉ để biết liệu xe buýt có tới đúng giờ không.
Từ tháng 8 năm 2015, chính phủ Mỹ đã xuất bản 165.000 bộ dữ liệu và công cụ trên trang web mở của chính phủ. 26 Nhà cầm quyền Mỹ trở thành người tiên phong trong phong trào minh bạch hóa, cho rằng dữ liệu do chính phủ nắm giữ là dữ liệu công cộng. Các chính phủ khác cũng đang hướng tới sự minh bạch. Từ tháng 8 năm 2015, chính phủ Vương quốc Anh đã phát hành tới 22.000 bộ dữ liệu. 27
Việc phát hành dữ liệu thông qua mạng ngang hàng và blockchain sẽ nâng sự hiệu quả, tính đồng nhất, tiện ích và sự tín nhiệm lên tầm cao mới. Việc đưa dữ liệu công khai tới công chúng là động lực đảm bảo tính chính xác của dữ liệu. Mọi người có thể xem, đánh dấu dữ liệu khi họ tìm thấy lỗi hoặc có thể chứng minh rằng dữ liệu đã bị thay đổi hoặc bị hỏng.
Nếu bạn đăng ký một bộ dữ liệu hoàn chỉnh trong mạng lưới blockchain, mạng lưới có thể ghi lại việc thêm và thay đổi dữ liệu, từ đó có thể ngăn chặn những nỗ lực làm xáo trộn dữ liệu. Không cần đến quản trị viên trung tâm. Chính phủ có thể đưa ra nhiều dữ liệu lập trình hơn để giúp nhà phân tích và công chúng hiểu rõ các chương trình này và tác động của chúng.
Hợp tác để tạo ra giá trị cộng đồng
Chúng ta đã thấy việc tạo ra nhiều thông tin đáng tin cậy được sử dụng để tạo nên giá trị kinh tế và xã hội tích cực dễ dàng ra sao và cách mà các cá nhân và cộng đồng được trao quyền nhằm cải thiện cuộc sống của họ. Các mạng lưới ngang hàng áp dụng công nghệ blockchain sẽ đòi hỏi chúng ta phải suy nghĩ lại cách phân chia trách nhiệm trong việc tạo ra giá trị cộng đồng. Khi chính phủ đưa ra dữ liệu thô, họ sẽ trở thành nền tảng mà ở đó các công ty, xã hội dân sự, cơ quan chính phủ và công dân khác có thể tự tổ chức để tạo ra các dịch vụ. Chúng tôi đã sử dụng mô hình “trả giá cho thành công”* trong vài năm gần đây nhằm thu hút các doanh nhân trong việc giải quyết các vấn đề dân sự. Ví dụ như Bộ Lao động Mỹ đã tài trợ cho sáng kiến thuê người từng phạm tội nhiều lần và từ đó giảm bớt việc tái phạm, thành phố Chicago đã nâng cao trình độ giáo dục cho các trẻ em khó khăn ở tuổi mẫu giáo. 28
[*]: Mô hình trả giá cho thành công: là một mô hình hợp đồng sáng tạo nhằm thúc đẩy các nguồn lực của chính phủ hướng tới các chương trình xã hội có hiệu suất cao. Hợp đồng trả giá cho thành công (hay còn được gọi là trái phiếu xã hội) được cho là một cách thông minh để lấp đầy nguồn vốn thiếu hụt trong các chương trình xã hội bằng cách thu hút hàng tỷ đô-la tiền vốn tư nhân.
Mô hình này cũng khuyến khích sự đổi mới và mô hình phần thưởng khuyến khích khi đạt kết quả như ý muốn bằng cách giải ngân chỉ khi đạt được, tính được kết quả đề ra. Hãy suy nghĩ về sức mạnh đang diễn ra của thanh toán vi mô đối với một nhóm nhỏ phi lợi nhuận hoạt động trong cộng đồng thực hiện sáng kiến về năng lượng bền vững. Một chương trình của chính phủ có thể liên kết nguồn tài chính với sự sụt giảm tiêu dùng. Tổ chức phi lợi nhuận có thể tự hỗ trợ mà không phải dựa vào giấy tờ phức tạp để hoàn trả, thậm chí nhận được sự đảm bảo tài chính dựa trên cam kết của chính phủ đối với sự tham gia của họ trong mô hình trả giá cho thành công.
Hợp nhất các hợp đồng xã hội thông minh với uy tín chính trị
Cũng như mạng bitcoin sử dụng công nghệ blockchain để đảm bảo tính liêm chính của hoạt động thanh toán, hệ thống chính phủ có thể sử dụng blockchain để đảm bảo tính liêm chính của các giao dịch, hồ sơ và quyết định quan trọng. Các quan chức sẽ không thể giấu diếm những khoản thanh toán “không nằm trong sổ sách” hoặc các hồ sơ chính phủ khác, bao gồm hồ sơ email, hồ sơ về các quyết định và cơ sở dữ liệu. Trong khi an ninh thường bắt đầu từ hàng rào, tường, hoặc bảo vệ theo vành đai, công nghệ blockchain có thể ngăn chặn kẻ xấu từ cả bên trong lẫn bên ngoài. Vì vậy, nó giúp cho“những người trung thực hành xử theo cách trung thực”.
Sự minh bạch là yếu tố rất quan trọng để thay đổi hành vi của một tổ chức. Dù chúng ta không thể buộc những người đại diện của mình thực hiện đúng những giá trị và hành vi này, nhưng chúng ta có thể hạn chế các quyết định và hành động của chúng thông qua các hợp đồng thông minh, từ đó xác định vai trò và trách nhiệm của họ với tư cách là người đại diện cho nhân dân, rồi giám sát và đánh giá họ thông qua blockchain.
Hãy nhớ rằng, hợp đồng thông minh là các thỏa thuận tự tiến hành được lưu trữ trên blockchain, không ai có thể điều khiển nó nên mọi người có thể tin tưởng được. Các phe phái chính trị như Đảng Cộng hòa có thể sử dụng chúng để những ứng cử viên như Donald Trump có thể sử dụng nguồn lực của đảng để tranh luận và vận động trong các cuộc bầu cử sơ bộ nhưng không thể phản bội lại đảng trong cuộc tổng tuyển cử. Chúng ta có thể áp dụng hợp đồng thông minh với các hoạt động khác nhau của chính phủ (như chuỗi cung ứng, các dịch vụ pháp lý bên ngoài, hợp đồng trả giá cho thành công), thậm chí áp dụng với nhiều vai trò phức tạp hơn của chính phủ và những người được bầu để dại diện cho chúng ta. Chúng tôi dự đoán rằng mạng lưới ngang hàng sẽ theo dõi các cam kết của chính phủ được bầu cùng với việc hoàn thành những cam kết này. Hệ thống giám sát đã làm vậy thông qua các mạng ngang hàng chính thức và không chính thức trên web.
Mặc dù cách tiếp cận này không thể áp dụng cho tất cả những thứ chúng ta mong đợi từ các nhà cầm quyền, song chúng ta có thể áp dụng cho tất cả các cam kết và hành động cụ thể. Trong khi việc đánh giá kết quả cuối cùng là một thách thức (như kết quả đạt được trong việc chi tiêu), qua thời gian chúng ta sẽ xây dựng được các chỉ số dựa vào kinh nghiệm và chuyên môn để đánh giá hơn là dùng cách hiện tại. Đây không phải là chuyện trên trời – ở London, một ứng viên trong chiến dịch vận động tranh cử năm 2016 đã kêu gọi sử dụng công nghệ blockchain để khiến các quan chức được bầu phải chịu trách nhiệm về các vấn đề đất nước. 30
Các nhà quản lý có thể áp dụng quy trình sử dụng blockchain như một phương tiện kiểm chứng, nhằm theo dõi các cam kết của ngành công nghiệp bị kiểm soát theo thời gian thực, đánh giá xem liệu họ có tuân thủ những lời hứa đã cam kết (như đầu tư vào năng lượng bền vững) hay tuân thủ các quy định (như giao hàng đúng hẹn, an toàn cho các đối tượng kinh doanh). Khi việc công bố các chỉ số và kết quả hoạt động chính yếu lên trang web công cộng ngày càng phổ biến, blockchain sẽ cho phép những quy trình này được tự động với độ chính xác bảo đảm khi đưa ra các kết quả đo được.
Dữ liệu được tạo ra bởi các quá trình này cho phép công chúng luôn nhận thức được ai đang hành động liêm chính. Ông ấy xuất hiện trong các cuộc họp bao nhiêu lần? Ông ấy đã bỏ phiếu như thế nào? Liệu ông ấy có tuân theo những cam kết của mình không? Ai đã đóng góp cho chiến dịch tranh cử của bà ta? Ai đã vi phạm các điều khoản trong hợp đồng thông minh của bà ấy? Các quan chức và các nhà quản lý được bầu phải tôn trọng những cam kết của họ hoặc phải giải thích tại sao họ không thực hiện được. Nó cũng cung cấp phản hồi về yêu cầu của cử tri như các yêu cầu có hợp lý và công bằng không, có phản động không. Cử tri thường muốn có nhiều dịch vụ hơn nhưng lại muốn thuế thấp hơn hoặc nhiều nhà máy không ở gần nhà họ hơn, hay đòi hỏi phải hạ giá cả thấp hơn nhưng mức lương cao hơn. Như vậy, dữ liệu mở cung cấp một phương tiện cho sự thỏa hiệp hợp lý và tăng trách nhiệm giải trình của tất cả các bên tham gia.
KỶ NGUYÊN TIẾP THEO CỦA NỀN DÂN CHỦ
Mặc dù hình thức dân chủ đại biểu khá phức tạp và khác nhau ở mỗi nơi, có một điều không hề thay đổi là người dân đều bị thụ động. Đến nay, những cuộc thảo luận đều tập trung vào việc làm thế nào để công nghệ blockchain có thể tạo điều kiện cho sự công bằng, an toàn và thuận tiện trong quá trình bỏ phiếu. Chắn chắn một điều là chúng ta đang đứng trước một cơ hội lớn. Bỏ phiếu trực tuyến dựa trên blockchain có thể cho phép công dân đưa ra quan điểm thường xuyên hơn. Nhưng những cố gắng để thay thế hình thức dân chủ đại biểu sẽ là sai lầm. “Những vấn đề cần được đưa ra bình chọn thường là những vấn đề lớn và phức tạp. Chúng là kết quả của một quá trình lâu dài liên quan đến xung đột, mâu thuẫn và sự thỏa hiệp. Để hiểu được một động thái và bỏ phiếu một cách có trách nhiệm, người dân cần phải tham gia vào một số quá trình có thể nâng cao nhận thức”, Don đã viết trong cuốn The Digital Economy cách đây hơn 20 năm. 31 Tuy nhiên, nếu hiểu được những bức phác thảo của mô hình mới, chúng ta sẽ thấy công nghệ blockchain có thể giúp chúng ta vượt xa việc bỏ phiếu trước đây như thế nào.
Công nghệ và nền dân chủ: một câu chuyện không vui vẻ
Công nghệ đã ảnh hưởng đến nền dân chủ như thế nào? Đáng ngạc nhiên là câu chuyện này được pha trộn rất nhiều thứ. Truyền hình được cho là nguyên nhân gây ảnh hưởng tới các cuộc thảo luận về nền dân chủ, biến cái mà Al Gore gọi là “thị trường của ý tưởng” 32 trở thành những cuộc đối thoại một chiều. Và thêm cả những bản tin truyền hình cáp độc hại không kém – nơi những người tham gia chương trình thu hút người xem bằng cách tấn công đối thủ chứ không phải thảo luận về những ý tưởng – và bạn đã được xem những trận chiến cực đoan tới đỉnh điểm. Như người dẫn chương trình Howard Beale trong phim Network (Mạng lưới) từng nói, “Tôi đang tức phát điên và tôi sẽ không làm việc này thêm lần nào nữa!”
Cho đến nay, Internet vẫn chưa thể khiến nền dân chủ thay đổi theo chiều hướng tốt hơn. Nếu có việc gì xảy ra, chính phủ sẽ viện cớ vì an ninh quốc gia mà tăng cường giám sát và vi phạm quyền riêng tư, họ hành động như thể những nhà độc tài vậy. Chúng tôi muốn tập trung vào 3 thách thức cụ thể.
1. Sự tan rã của công luận
Al Gore hy vọng kỷ nguyên số sẽ đổi chiều sự tiêu cực đang ăn mòn các thể chế xã hội cơ bản của chúng ta. “Internet là nguồn hy vọng lớn nhất cho việc tái thiết lập một thị trường ý tưởng lành mạnh và có thể dễ dàng tiếp cận.” 33 Không phải chỉ có ông mới nhận ra điều này. Từ lâu, chúng tôi đã nói rằng khi mở rộng việc sử dụng tài nguyên và kết nối, tăng khả năng tiếp cận thông tin thực tế của web thì chất lượng công luận cũng sẽ được nâng cao.
Tuy nhiên, có vẻ như điều ngược lại đang xảy ra do sự chia rẽ quan điểm trong nước và sự khai thác các công cụ mới của những kẻ định hướng dư luận được tổ chức bài bản. Ngày nay, khi việc sản xuất nội dung được phân bố rộng rãi hơn, nguồn thông tin và ý kiến đã trở nên đa dạng, bất cứ ai cũng có thể trình bày một quan điểm nhất định và thu hút những người cùng quan điểm, có thể chỉ ở phạm vi nhỏ nhưng lại sôi nổi mãnh liệt.
Các công cụ mới về phân tích dữ liệu và truyền thông cũng đang cho phép những kẻ định hướng dư luận tấn công vào các cuộc tranh luận về xã hội và chính trị. Những người theo chủ nghĩa tự do và cả những người bảo thủ cũng đang sử dụng những công cụ này để tạo ra các buồng cách ly làm suy yếu khả năng cuộc tranh luận sẽ bị thỏa hiệp, chưa nói tới việc đạt được sự đồng thuận.
2. Xóa bỏ sự thiếu hiểu biết trên World Wide Web
Cũng như mọi người không thể biết được ai đó là người như thế nào chỉ qua việc theo dõi họ trên Internet, không phải lúc nào họ cũng nhận ra được sự thật. Những người theo thuyết âm mưu thường xuyên đưa ra quan điểm vô căn cứ hằng ngày thậm chí hằng giờ, 34 gần đây nhất là đưa ra những lời đồn đại xung quanh vụ tai nạn trong chuyến bay MH370 của hãng hàng không Malaysia. Có một sự thật là cứ 10 người Mỹ thì có 3 người giờ đây tin rằng con người là loài vật xuất hiện đầu tiên. 35 Bất chấp việc có rất nhiều bằng chứng khoa học cho rằng lượng khí cacbon thải ra đang đe dọa sự sống trên Trái đất, một số người chỉ vì lợi ích ngắn hạn đã làm tổn hại đến khoa học chân chính và ngăn chặn những cuộc thảo luận thật sự về khoa học, nói gì tới việc đưa ra được kế hoạch hành động vì khoa học. Một số thì sử dụng web như một lợi thế khiến ngày càng nhiều người trở nên thiếu hiểu biết và xa rời thực tế. Các quốc gia hạn chế tiếp xúc với quốc tế như Iran và Triều Tiên đang tạo ra các phiên bản riêng tư, hạn chế của Internet cho công dân của mình sử dụng, làm cho web trở thành một công cụ mạnh mẽ hơn để lấn lướt suy nghĩ của người dân, áp đặt vào đó hệ tư tưởng của nhà cầm quyền.
3. Sự phức tạp trong các chính sách và hành động
Trong thời kỳ đầu của kỷ nguyên số, việc ban hành và thực thi chính sách ít phức tạp hơn. Các chuyên gia về chính sách và các cố vấn tổng thống đã đưa ra những yêu cầu mạnh mẽ về mọi vấn đề. Hiện nay, họ hầu như luôn đi sau trong việc xác định vấn đề, chứ đừng nói tới việc đưa ra giải pháp hoặc giải thích vấn đề đang xảy ra trước công chúng. Thật tệ là Tổng thống Obama đã ký một đạo luật năm 2010 đòi hỏi các cơ quan liên bang phải sử dụng ngôn ngữ tuyên truyền để đại chúng cũng có thể hiểu. 36
Ngày nay, có nhiều vấn đề không lường trước được phát sinh trong giai đoạn bầu cử đang diễn ra. Không chính phủ nào có thể tự tin khẳng định rằng họ có sự ủy nhiệm từ cử tri để thực hiện các hành động cụ thể đối với những vấn đề đang xảy ra. Hơn nữa, các chính phủ cũng còn thiếu chuyên môn trong việc đưa ra chính sách giải quyết những vấn đề nội bộ. Vì vậy, ngay cả khi chính phủ đã tạo một cuộc thăm dò dư luận để lấy ý kiến công chúng, thì quá trình bỏ phiếu cũng không thể tận dụng những quan điểm sáng suốt và sâu sắc của người dân.
Giao nền dân chủ cho công nghệ blockchain
Tất cả những vấn đề này cho thấy chúng ta cần một một mô hình dân chủ mới chú trọng đến việc tăng cường công luận và sự tham gia của người dân. Đừng nhầm lẫn sự tham gia của người dân với cái gọi là chế độ dân chủ trực tiếp, nơi chúng ta xem tin tức buổi tối và bỏ phiếu các vấn đề sống còn thông qua các thiết bị di động hoặc các kênh truyền hình tương tác. Người dân không có thời gian, hứng thú và không có chuyên môn để được thông báo về các vấn đề đang xảy ra. Chúng ta muốn có những quan điểm hợp lý, không chỉ là quan điểm nào cũng được. Chúng ta vẫn cần hội đồng lập pháp để tranh luận, hoàn chỉnh và giải quyết các vấn đề.
Nhưng chắc chắn là một mô hình hợp tác dân chủ hơn – như mô hình này sẽ trả công cho những ai có đóng góp – có thể khuyến khích sự tham gia và học hỏi của người dân, đồng thời tăng cường sức mạnh cho cơ quan công quyền vì có sự đóng góp của cả quốc gia. Liệu chúng ta có thể tạo ra một nền văn hóa nơi mọi người đều bắt tay vào hành động bằng cơ chế dân chủ thực sự, không phải như thời đại hiện nay, khi mà các đại biểu đang lạm dụng vai trò của họ?
Tại sao cho tới giờ những điều kể trên vẫn không xảy ra? Vấn đề chính không nằm ở kỹ thuật. Hầu hết các chính trị gia dù theo đảng phái chính trị nào dường như cũng chỉ quan tâm nhiều hơn đến việc giành chiến thắng trong cuộc bầu cử hơn là giải quyết khủng hoảng về tính hợp pháp trong sự tham gia của người dân.
Hãy bắt đầu với những điều cơ bản. Quá trình cơ bản nhất đặc trưng cho một nền dân chủ là bầu cử. Bỏ phiếu là quyền (và ở một số quốc gia như Bỉ là trách nhiệm) của tất cả các công dân đủ điều kiện trong một nền dân chủ. Tuy nhiên, xung quanh các cuộc bầu cử trên thế giới, vẫn còn tồn tại nhiều thiếu sót lớn. Các quan chức tham nhũng làm giả kết quả hoặc thậm chí công khai gian lận. Việc bỏ phiếu có thể bị đàn áp bằng nhiều cách như hối lộ hay hăm dọa cử tri. Điều hành bầu cử là một việc phức tạp nhưng có thể thực hiện ở bất cứ nơi đâu. Liệu công nghệ blockchain có thể cải tiến quá trình bỏ phiếu không?
Mặc dù có lợi thế về công nghệ, cơ chế bỏ phiếu trong bầu cử vẫn không thay đổi phần lớn trong hàng trăm năm nay. Ở nhiều nơi trên thế giới, để bầu cử, bạn đi đến một trạm bỏ phiếu, ghi danh, tích vào một lá phiếu, đặt vào một chiếc hộp an toàn và cần con người để có thể kiểm phiếu.
Bỏ phiếu điện tử là một thuật ngữ chỉ việc bỏ phiếu với sự trợ giúp của bất kỳ hệ thống điện tử nào. Trong nhiều trường hợp, bỏ phiếu điện tử tỏ ra không đáng tin cậy khi so sánh với bỏ phiếu theo cách thông thường. Bỏ phiếu điện tử ngày nay có 3 vấn đề: bị tấn công vào phần mềm và phần cứng, nhầm lẫn hoặc có lỗi trong việc lập trình và lỗi từ con người. Năm 2004 trong cuộc tổng tuyển cử ở Bắc Carolina, một chiếc máy bỏ phiếu vô tình bị thiết lập để chỉ có thể lưu trữ 3.000 phiếu bầu. Chiếc máy khiến 4.438 phiếu bầu bị hủy không thể phục hồi trong một cuộc đua mà thắng thua ngã ngũ chỉ chênh nhau 2.287 phiếu. 37
BỎ PHIẾU ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ BLOCKCHAIN
Việc bỏ phiếu áp dụng công nghệ blockchain sẽ hoạt động ra sao? Hãy tưởng tượng ủy ban bầu cử sẽ tạo “ví” cho mỗi ứng cử viên hoặc tùy chọn, cho phép cử tri gửi vào đó một token hoặc một đồng tiền cho mỗi một ghế trống. Công dân bỏ phiếu ẩn danh thông qua hình đại diện cho họ bằng cách gửi coin vào ví của ứng cử viên được họ lựa chọn. Các blockchain ghi lại và xác nhận giao dịch. Bất cứ ai kết thúc với số tiền xu trong ví nhiều nhất sẽ thắng.
Một số người đã cố gắng giải quyết vấn đề lòng tin bằng cách sử dụng các hệ thống bầu cử có khả năng kiểm tra đầu cuối. Phiếu thường được tạo từ một ki-ốt, ki-ốt này sẽ tạo ra một hồ sơ giấy được chứng thực bằng mật mã của lá phiếu nhưng cho phép đếm phiếu tự động bằng máy móc.
CommitCoin sử dụng hệ thống bằng chứng công việc mã hóa để chứng minh một thông báo đã được gửi vào một ngày nhất định. Các nhà phát minh, Jeremy Clark và Aleks Essex, nói rằng chúng ta có thể sử dụng hệ thống này để chứng minh tính toàn vẹn của các dữ liệu bầu cử trước khi diễn ra sự kiện, như một công cụ “tính niên đại qua đồng vị cacbon”, cung cấp cơ sở nhằm chống lại gian lận và sai sót. 38
Hệ thống bỏ phiếu điện tử đầu cuối
Công dân đang ngày càng tiến bộ. Vào năm 2015, các nhà khoa học đến từ Đại học National and Kapodistrian của Athens đã công bố một bài báo giới thiệu DEMOS, một hệ thống bỏ phiếu điện tử cuối-đến-cuối mới (E2E) có thể kiểm chứng trong mô hình tiêu chuẩn mà không phụ thuộc vào giả thiết được đưa ra từ trước hoặc cần phải truy cập vào một “thiết bị Beacon* ngẫu nhiên”. 39 Nó sử dụng một sổ cái công khai phi tập trung như blockchain để tạo ra một hộp phiếu kỹ thuật số, qua đó người dân có thể sử dụng để bỏ phiếu ở mọi nơi trên thế giới.
[*]: Beacon là thiết bị điện tử nhỏ phát ra tín hiệu bluetooth năng lượng thấp Bluetooth Low Energy (BLE). Bất kỳ thiết bị nào có công nghệ BLE đều có thể bắt được tín hiệu này, chẳng hạn như điện thoại thông minh và máy tính bảng. Công nghệ mới này đã tạo ra một cuộc cách mạnh trong việc ra quyết định của các công ty về phương thức tùy chỉnh sản phẩm và dịch vụ của mình hướng đến khách hàng.
Một cuộc bầu cử cuối-đến-cuối có khả năng kiểm chứng để phát hiện ra nếu cơ quan bầu cử đang cố gắng làm kết quả sai lệch. Cử tri sau khi bỏ phiếu sẽ nhận được biên nhận, biên nhận này cho phép họ xác minh rằng (a) lá phiếu của họ đã được bỏ đúng như ý định ban đầu; (b) lá phiếu đã được ghi nhận như khi bỏ phiếu; và (c) lá phiếu đã được tính như đã ghi nhận. Ngay cả một bên thứ ba bên ngoài cũng có thể xác minh kết quả bầu cử. Cử tri vẫn phải chấp nhận những giả thuyết đặt ra và đặt lòng tin mà không cần lý giải về kết quả bầu cử.
Với DEMOS, hệ thống bỏ phiếu tạo ra một loạt các số ngẫu nhiên. 40 Cử tri sẽ nhận được hai bộ số, hoặc là từ khóa: một ứng với họ và một cho ứng cử viên mà họ ưa thích. Sau khi lá phiếu mã hóa đã được bỏ, nó sẽ được gửi qua nhiều máy chủ. Kết quả sẽ được đưa lên một bảng thông báo công khai tất cả các thông tin liên quan đến cuộc bầu cử.
Đầu phiếu khối trung lập
Ở Úc có một tổ chức được gọi Đầu phiếu khối trung lập (NVB) áp dụng hình thức bầu cử dựa trên công nghệ blockchain nhằm cách mạng hóa nền dân chủ theo một cách hoàn toàn khác. Họ có cách tiếp cận độc nhất đối với chính phủ, và họ khá lạc quan về nó, “Tôi tin rằng cách tốt nhất để thay đổi nền chính trị chính là sự tham gia của bản thân chúng ta.“ 41
Nhà sáng lập Max Kaye mô tả NVB như là một “ứng dụng chính trị”, nơi những công dân quan tâm có thể đưa ý kiến của họ về các vấn đề liên quan tới chính sách bằng cách “bỏ phiếu” trên blockchain. Khi thời gian kết thúc, kết quả cuối cùng sẽ chỉ dẫn cho người đại diện của nhân dân bỏ phiếu ra sao trong cuộc họp chính phủ. Khi được hỏi tại sao anh lại sử dụng blockchain, Max Kaye trả lời, “Bởi chúng tôi muốn tạo điều kiện thuận lợi cho tất cả các bên, vì tất yếu nhiều người trong số họ sẽ bất đồng ý kiến với nhau. Để duy trì sự liêm chính, chúng ta cần mỗi bên có khả năng kiểm tra hồ sơ bỏ phiếu và cuộc bỏ phiếu độc lập với nhau.” Hơn nữa, Kaye gợi ý mô hình này có khả năng chống lại sự kiểm duyệt và không thể thay đổi. Ông nói, “Tôi nghĩ cấu trúc điện tử duy nhất trên Trái đất có thể làm được như vậy e chỉ có mạng lưới bitcoin. (Mặc dù còn có các mạng lưới blockchain khác nhưng chúng không đảm bảo được tính bất biến vì tỷ lệ băm của chúng quá thấp.)” 42
Bảo vệ cử tri
Việc hăm dọa cử chỉ có thể tạo ra hành vi bạo lực. Tại Zimbabwe, đảng đối lập của Robert Mugabe đã rút khỏi cuộc bầu cử do bị ép buộc thô bạo từcác bên ủng hộ. Dù sao cuộc bầu cư vẫn diễn ra và Mugabe đã thắng. Mặc dù những công nghệ luôn đem lại lợi ích cho những người khai thác chúng vì mục đích riêng, nhưng một số người bắt đầu phải công nhận công nghệ blockchain có thể tiêu diệt nạn tham nhũng ở một số nơi như châu Á.
Vào tháng 7 năm 2014, trong cuộc bầu cử tổng thống căng thẳng trong lịch sử Indonesia, một nhóm 7.000 tin tặc ẩn danh đã tạo ra một tổ chức mang tên Kawal Pemilu hay “Bảo vệ lá phiếu”. Nhiệm vụ của tổ chức này là công khai kiểm phiếu trực tuyến để cử tri xác nhận kết quả tại mỗi trạm bỏ phiếu. Họ sử dụng kết hợp các nguyên tắc phân quyền, minh bạch và ẩn danh cá nhân để tránh những cuộc tấn công mạng độc hại và đảm bảo một cuộc bầu cử công bằng hơn. 43
“Liệu những chính phủ tham nhũng có muốn mình trở nên trung thực không?” Anson Zeall, Giám đốc Điều hành của CoinPip, một công ty chuyên về gửi tiền pháp định qua biên giới quốc tế sử dụng blockchain đặt câu hỏi. Ông tự hỏi liệu tất cả mọi người có nắm được những tiến bộ trong việc bỏ phiếu, và liệu các chính trị gia có thực sự muốn cuộc bầu cử được diễn ra công bằng hay không. Đối với những người khác, bỏ phiếu điện tử dường như là bước nhảy vọt không cần thiết hoặc vội vàng. Chúng tôi tin rằng có nhiều vấn đề nằm ở khâu thực hiện chứ không phải khâu thiết kế.
Việc thiết kế lại hệ thống bầu cử và hệ thống chính trị của chúng ta có thể sẽ gây ảnh hưởng hơn đến nhiều vấn đề nền tảng khi bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử dân chủ. Hãy so sánh sự gian lận ID của cử tri với các trường hợp gian lận khác. Vào năm 2014, một cuộc điều tra toàn diện tại Mỹ về hành vi gian lận ID của cử tri đã phát hiện ra 31 sự cố từ những truy tố và cáo buộc đáng tin cậy về các cuộc bầu cử liên bang, tiểu bang và thành phố kể từ năm 2000. 45 Trong thời gian đó, hơn 1 tỷ lá phiếu đã được bỏ trong các cuộc tổng tuyển cử và bầu cử sơ bộ.
Ở 4 tiểu bang có luật về ID nghiêm khắc nhất, hơn 3.000 phiếu bầu đã bị từ chối vì thiếu thông tin danh tính hợp lệ. 46 Đó là chưa kể đến những người cảm thấy việc bầu cử không liên quan tới họ – và đây là một vấn đề lớn hơn nhiều. Mặc dù mô hình dân chủ của Mỹ nổi tiếng trên toàn thế giới, nhưng hầu hết người dân nước này lại không bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử, chúng tôi có thể trích dẫn một số lý do như “không giải quyết được vấn đề gì”, “chính trị quá tham nhũng” và “không có sự khác biệt trong các lựa chọn”. 47 Chúng tôi mong đợi công nghệ blockchain sẽ có sự tiếp cận đột phá cho những vấn đề này.
Cùng với thời gian và sự phát triển, công nghệ blockchain có thể là động lực cho phép bầu cử điện tử thay đổi việc bầu cử và thể chế nền dân chủ bằng cách trao vào tay cử tri hệ thống hiệu quả, đáng tin cậy.
MÔ HÌNH THAY THẾ CHO NỀN CHÍNH TRỊ VÀ TƯ PHÁP
Nếu blockchain có thể làm cho một chính phủ hoạt động hiệu quả hơn, đáp ứng yêu cầu người dân tốt hơn và cải tiến cách dân chủ được thi hành thông qua các thủ tục bỏ phiếu mới, liệu nó có thể thúc đẩy các phương thức tiến hành chính trị mới không?
Một số người ủng hộ hệ thống chính phủ thế hệ mới, là mục tiêu cuối cùng của việc cải cách bầu cử, đã tạo ra một hệ thống dân chủ ủy nhiệm* Eduardo Robles Elvira, Giám đốc Công nghệ của công ty Agora Voting, là một người hâm mộ ý tưởng này. Ông mô tả dân chủ ủy nhiệm là sự kết hợp những gì tinh túy nhất của nền dân chủ trực tiếp (giống như đã từng có ở Athens cổ đại) với các nền dân chủ đại diện ngày nay, trong đó các đại biểu thường rất ít khi hỏi ý kiến cử tri của họ.
[*]: Dân chủ ủy nhiệm là hình thức kiểm soát dân chủ trong đó cử tri trao quyền bầu cử cho người được ủy nhiệm thay vì cho đại biểu.
Nền dân chủ ủy nhiệm cho phép công dân có quyền lực tối đa thể hiện ở việc họ có thể tham gia thay đổi và cá nhân hóa nền dân chủ. Theo lời của Robles Elvira, trong một nền dân chủ ủy nhiệm,“bạn có thể lựa chọn mức độ tham gia của mình ở bất cứ thời điểm nào”. 48 Sự tham gia của bạn luôn được hoan nghênh, nhưng đất nước không lệ thuộc vào đó để có thể hoạt động.
Cử tri có thể ủy nhiệm quyền bầu cử của mình cho nhiều đại diện theo các chủ đề cụ thể. 49 Cuộc trưng cầu dân ý khi ấy sẽ được tổ chức thường xuyên và phân loại theo chủ đề, cho biết đại diện nào (nếu có) cần phải bỏ phiếu tương ứng với vấn đề được đưa ra. Điều này sẽ tạo ra một hệ thống trong đó cử tri có thể lựa chọn nhiều chuyên gia hoặc cố vấn tin cậy để bỏ phiếu thay cho họ. Nền tảng của ý tưởng này là niềm tin cho rằng không một người nào (hoặc đảng phái nào) có câu trả lời đúng và đầy đủ trong mọi câu hỏi. Trong các nền dân chủ đại diện, ý tưởng này thường được cho là giả dối và bị bỏ qua.
Robles Elvira đang làm việc với các chính phủ để xây dựng “một hồ sơ ghi lại các sự kiện phi tập trung và độc nhất, rất hữu ích trong việc giải quyết các cuộc tấn công từ chối dịch vụ (DDOS)”. Công nghệ blockchain có thể đáp ứng được những điều trên. Ông nói, “Rất khó để tạo ra một hệ thống an toàn, phi tập trung nhưng blockchain sẽ cho phép chúng ta làm được… nó không chỉ phi tập trung mà còn phi tập trung một cách an toàn. Điều này thực sự quan trọng và có thể hữu ích đối với rất nhiều ứng dụng; bỏ phiếu điện tử chỉ là một trong số đó.” Công ty của ông, Agora Voting, cung cấp cơ sở hạ tầng công nghệ cần thiết cho phép tiến hành các cuộc bầu cử điện tử có khả năng kiểm tra, minh bạch và đáng tin cậy. “Với công nghệ mật mã hàng đầu này, con người lại trở thành mắt xích yếu nhất trong chuỗi an ninh.” 50
Đảng Podemos (dịch ra là: “Chúng ta có thể”) của Tây Ban Nha được biết đến với chính sách chống lại việc thắt lưng buộc bụng đang sử dụng hệ thống Agora Voting để tổ chức bầu cử sơ bộ trong đảng. Với sự cam kết của đảng đi theo mô hình dân chủ tham gia kèm với lời hứa về sự minh bạch, về sự thay đổi hệ tư tưởng ở Tây Ban Nha và những nơi khác phù hợp với nền tảng là công nghệ phi tập trung.
Robles Elvira cũng đã thấy một số hạn chế. Để tối đa hóa tính an ninh và tính ẩn danh, người dùng hiện tại cần truy cập vào toàn bộ blockchain, một khối lượng tập tin khổng lồ. Kích thước làm cho việc truy cập (đặc biệt là trên thiết bị di động) rất khó khăn và không thân thiện với người dùng. Tuy nhiên, công nghệ luôn luôn phát triển và thiết kế hiện nay đang ngày càng được cải thiện. “Chúng ta đang ở thời kỳ đầu của thời đại bỏ phiếu điện tử,” Robles Elvira nói. 51 Đây là một công nghệ có tính mềm dẻo. Chắc chắn, đây chưa phải là ứng dụng tốt nhất của blockchain.
Giải quyết tranh chấp
Một số vụ tranh chấp pháp lý tốt nhất không nên có sự tham gia của tòa án. Chúng tôi đã nhìn thấy cách hợp đồng thông minh có thể cho phép phân bố đều quyền lực, không phụ thuộc và tự vận hành trong việc giải quyết các tranh chấp thương mại. Các hợp đồng thông minh không quan tâm đến khái niệm về sự công bằng hay công lý, tuy nhiên, nó không thể thống nhất những mâu thuẫn có trong các sự kiện. Thậm chí phương pháp mới này còn cách mạng hóa việc xét xử hơn hẳn kể cả khi đã nắm trong tay bằng chứng, do vậy blockchain có thể là nền tảng để giải quyết các tranh chấp ngang hàng. Trong mô hình này, một bồi thẩm đoàn gồm hàng trăm hoặc hàng nghìn người ngang hàng với nhau có thể dễ dàng đánh giá một cách hiệu quả các vấn đề, như Pamela Morgan của Empowered Law đã nhận định,“công lý của cộng đồng”. 52
Bầu cử lấy mẫu ngẫu nhiên
Mô hình bầu cử lấy mẫu ngẫu nhiên là mô hình dân chủ được mở ra bởi phương pháp quản lý dựa vào blockchain. Các cử tri được lựa chọn ngẫu nhiên sẽ nhận được một phiếu bầu trong thư, sau đó được dẫn tới các trang web hiển thị thông tin về ứng viên và phát biểu từ các bên liên quan. Bất cứ ai cũng có thể yêu cầu một lá phiếu nhưng lá phiếu đó không được tính, và sẽ xuất hiện không khác gì những lá phiếu hợp lệ khác chỉ trừ lá phiếu của những người được chọn. Những lá phiếu có thể được bán cho người khác, nhưng họ sẽ không bao giờ biết được liệu lá phiếu đó có được tính không. Vì những phiếu được mua chưa chắc được chọn, nên việc cưỡng ép kết quả bầu cử thực sự tốn kém và không khả thi. David Chaum, người phát minh ra khái niệm này cho biết các cuộc thăm dò lấy mẫu ngẫu nhiên sẽ khiến kết quả trở nên tiêu biểu và đáng tin hơn so kết quả các cuộc bầu cử ngày nay. 53
Thị trường dự đoán
Công ty Augur đang sử dụng blockchain để tổng hợp các vụ đánh cược nhỏ về sự kiện xảy ra trong tương lai thành mô hình dự đoán mạnh mẽ. Với sự ứng dụng phù hợp mô hình trên có thể đóng góp vào việc tạo ra nền dân chủ hợp tác. Các chính phủ có thể sử dụng thị trường dự đoán nhằm thu hút người dân dự đoán về các kịch bản thực tế có thể xảy ra ở tương lai, giúp các chính phủ có thể đưa ra quyết định tốt nhất.
Vitalik Buterin, người đứng đầu nền tảng Ethereum đang thảo luận về một mô hình khác của đời sống chính trị được gọi là “futarchy”. 54 Nhà kinh tế học Robin Hanson nhận định rằng nguyên lý của mô hình trên tóm tắt là “bỏ phiếu cho các giá trị, nhưng đặt cược vào niềm tin”. Công dân chọn đại diện của mình trong quá trình gồm hai giai đoạn: Đầu tiên, chọn một số chỉ số để xác định mục tiêu họ muốn đất nước đạt được (như trình độ học vấn hoặc tỷ lệ thất nghiệp). Sau đó, sử dụng các thị trường dự đoán để lựa chọn các chính sách của chính phủ nhằm tối ưu hóa các chỉ số đã chọn.
Cách thức dự đoán của Augur có thể sẽ thu hút công dân tham gia, đóng góp lựa chọn nhỏ của mình vào việc thảo luận chính sách của quốc gia, từ đó hình thành tương lai cho nền dân chủ của chính họ.
Hệ thống tư pháp ứng dụng blockchain
Blockchain cũng có thể khiến ngành tư pháp thay đổi. Là sự kết hợp của các khái niệm về minh bạch, đóng góp của cộng đồng, sự tham gia trực tuyến của người dân thông qua blockchain, chúng ta có thể hình dung việc đưa khái niệm dân chủ của Athen thời cổ đại trở lại thế kỷ 21. 55 Mô hình CrowdJury 56 có thể sẽ thay đổi hệ thống tư pháp khi đưa quá trình tư pháp lên trực tuyến, sử dụng cả mô hình đóng góp cộng đồng và công nghệ blockchain để giải quyết những việc như nộp đơn kiện hoặc khiếu nại, thu thập và xem xét các bằng chứng, thu hút người dân tham gia các phiên xử trực tuyến với vai trò là bồi thẩm và đưa ra phán quyết. Hãy nghĩ tới việc các quy trình sẽ đảm bảo minh bạch với sự khám phá, phân tích, quyết định đến từ cộng đồng và bạn sẽ có được kết quả chính xác trong một khoảng thời gian ngắn hơn trước và chi phí cũng sẽ giảm đáng kể.
Quá trình 57 bắt đầu bằng một báo cáo trực tuyến về việc nghi ngờ vi phạm dân sự hoặc vi phạm hình sự (như quan chức chính phủ bị nghi ngờ nhận hối lộ), mời các nhân chứng tiềm năng cung cấp bằng chứng và kết hợp thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Đơn khiếu nại hoặc đơn yêu cầu bồi thường gốc sẽ được lưu trữ mã hóa thông qua blockchain để đảm bảo luôn được lưu giữ và không thể làm giả, như những bằng chứng khác.
Sau khi đơn được nộp, một nhóm tình nguyện nhỏ (từ 9 đến 12 người) tự đăng ký dựa trên yêu cầu chuyên môn cần thiết sẽ phân tích các sự kiện và xác định liệu vấn đề có đủ điều kiện để đưa ra xét xử hay không. Tại phiên xét xử, có hai tình huống có thể xảy ra. Thứ nhất, “người có hành động sai trái” nhận tội và đề nghị sửa lỗi (có thể được chấp nhận hoặc không được chấp nhận bởi bồi thẩm đoàn) hoặc khiếu nại được chuyển tới xét xử ở một bồi thẩm đoàn lớn hơn. Cũng như ở Athens, bất kỳ công dân nào trên 30 tuổi có thể nộp đơn tham gia bồi thẩm đoàn mỗi khi có dịp (chỉ trừ trường hợp đặc biệt), sau đó công dân ứng cử vào bồi thẩm đoàn được lựa chọn ngẫu nhiên bằng một thiết bị, giống như bồi thẩm đoàn Athens được chọn ngẫu nhiên bởi công cụ bằng đá kleroterion vào thế kỷ thứ 4trước Công nguyên. 58 Như một kết quả tất yếu, không hề có ý kiến trái chiều trong việc phân chia bồi thẩm đoàn cho các trường hợp đặc biệt. Phiên tòa và tất cả các bằng chứng được phát trực tiếp rộng rãi trong mô hình có thể được coi là một tòa án mở. Bất cứ ai cũng có thể “tham dự” và đặt câu hỏi về bị đơn, nhưng chỉ có bồi thẩm đoàn mới có quyền biểu quyết thông qua một cuộc bình chọn trực tuyến.
Hãy bắt đầu bằng việc giải quyết mâu thuẫn trong các tranh chấp với giá trị nhỏ và việc giải quyết các vấn đề trong các tổ chức toàn cầu thông qua đường dây pháp lý, như các mạng xã hội. Hội đồng Công lý Dân sự của Anh gần đây đã xem xét các mô hình trực tuyến trên toàn thế giới để đề xuất thực hiện giải quyết tranh chấp trực tuyến. 59 Hầu hết các mô hình ban đầu đều phụ thuộc vào việc sử dụng thẩm phán hoặc các chuyên gia xét xử khác ở một số giai đoạn trong quy trình xét xử trực tuyến. Ở một vài nơi, các quy trình dựa vào những người tham gia trực tuyến để kêu gọi và giải quyết trực tuyến các hành vi không phù hợp như vụ phản hồi về hành động phỉ báng (như công ty con Marktplaats của eBay ở Hà Lan trong bản Đánh giá Phản hồi Độc lập) hay gian lận trong các trò chơi trực tuyến (như sản phẩm Overwatch của Valve thành viên trong cộng đồng sẽ xem xét báo cáo về hành vi gây rối và áp dụng lệnh cấm tạm thời, nếu cần). 60
Đây là sự khác biệt lớn từ mô hình công lý theo số đông. Rõ ràng, lý thuyết “trí tuệ của đám đông” áp dụng cho các quy trình tư pháp có thể đem về nhiều kết quả khả quan.
SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI DÂN ĐỂ GIẢI QUYẾT NHỮNG VẤN ĐỀ LỚN
Hầu hết những ai tin vào khoa học đều hiểu rằng lượng khí thải cacbon do con người tạo ra đang làm nóng bầu khí quyển. Sự thay đổi khí hậu này rất nguy hiểm với chúng ta và nhiều thực thể sống khác trên hành tinh này. Các chính phủ, các công ty và các tổ chức phi chính phủ, những người đang cố gắng làm giảm lượng cacbon đều có xu hướng đồng ý với hoạt động mua bán phát thải cacbon – cách tiếp cận hợp lý về kinh tế và hiệu quả về mặt môi trường để giảm phát thải.
Có một chính sách với tên gọi là hạn-chế-và-bán-lại (cap and trade). Một cơ quan quản lý thiết lập một “hạn chế” hay giới hạn phát thải cacbon và giảm dần theo thời gian để giảm lượng khí ô nhiễm thải vào bầu khí quyển. “Bán lại” đại diện cho thị trường với lượng cacbon được phép xả thải, giúp các công ty và các tổ chức khác tuân thủ giới hạn được chỉ định. Theo Quỹ Bảo vệ Môi trường, “Họ càng ít xả thải thì càng đỡ phải trả tiền, vì vậy xét về mặt kinh tế, đó là động lực để đỡ gây ô nhiễm hơn.” 61
Ngày nay, những nước phát triển nhất Liên minh châu Âu đã thực hiện các giao dịch hạn chế-và-bán lại. California, Ontario, và Quebec là những nơi đã tham gia Nghị định thư Montreal vận động một cuộc giao dịch diễn ra trên toàn cầu. Quan chức ở các cấp quốc gia, tiểu bang, thành phố và doanh nghiệp có thể phân bổ các khoản tín dụng hạn chế-và-bán lại để cân đối giới hạn cho phép. Đồng thời, hệ thống uy tín dựa trên blockchain có thể ước tính số kW/giờ của các nhà cung cấp cấp cho lưới điện theo các tiêu chuẩn bền vững nhằm giảm tải khí thải gây hiệu ứng nhà kính. Ví dụ, hệ thống có thể gán năng lượng có nguồn gốc từ than đá với số nợ cao hơn và tăng tín dụng đối với năng lượng có thể tái tạo như năng lượng mặt trời. Blockchain có thể giúp tự động hóa hệ thống hạn chế-và-bán lại trên quy mô ngành công nghiệp. Các thuật toán định giá hiệu quả sẽ tính toán các tín chỉ và ghi nợ theo thời gian thực, sau đó các tổ chức về môi trường có thể nắm bắt và theo dõi các khoản tín dụng cacbon của họ trên sổ cái và đưa ra thị trường trao đổi.
Nếu chúng ta tạo ra một hệ thống hạn chế-và-bán lại cho mọi người thì sao? Chắc chắn một điều chúng ta cần nhiều hơn sự tham gia của các tổ chức để thay đổi hành vi của mọi người! Giao dịch cacbon cá nhân sẽ hoạt động thông qua IoT. Các cảm biến, máy dò và thiết bị đo sẽ đo máy đun nước, máy rửa chén và máy điều nhiệt gia đình trong thời gian thực sau đó thông báo cho bạn về sự cân bằng của tín dụng cacbon. Đồng thời, bạn có thể kiếm thêm điểm tín dụng bằng các hành động thực tế theo hướng bền vững. Nếu bạn gắn một loạt các tấm pin mặt trời lên mái nhà, bạn sẽ kiếm được tín dụng bằng cách đưa năng lượng dư thừa vào lưới điện.
Liệu điều này có tạo ra nguồn thu nhập hằng năm cho người dân không? Xét cho cùng, những người nghèo và những người vô gia cư ít thải ra cacbon. Bằng cách đạp xe đến nơi làm việc, bạn có thể tiết kiệm tín dụng cho phần sử dụng của máy đun nước: “Này, máy rửa chén – đồng hồ đo mức hạn chế-và-bán lại của tôi cho thấy chúng ta có thể chạy chế độ rửa bát đầy đủ và bật chế độ làm khô trong 30 phút.” Bộ cảm biến nước trong máy giặt có thể quản lý việc sử dụng nước dựa trên mật độ ở mức chấp nhận được, cảm biến độ ẩm trong máy sấy có thể làm tắt máy khi quần áo đạt tới độ khô cho phép, từ đó hệ thống HVAC của các tòa nhà có thể khai thác được lượng nhiệt dư thừa.
KHAI THÁC NHỮNG CÔNG CỤ CỦA NỀN DÂN CHỦ THẾ KỈ 21
Được biết tới như một cuốn sổ cái toàn cầu, phân bố phi tập trung, có thể lập trình, với mục đích bảo vệ sự riêng tư và làm giàu cho mọi người nhờ có hệ thống khuyến khích, công nghệ blockchain sẽ giúp cho việc phát triển các công cụ của nền dân chủ mới như:
Brainstorm số: Giúp các quan chức chính phủ và công dân có thể thảo luận với nhau trực tuyến theo thời gian thực để giải quyết các vấn đề liên quan tới chính sách mới hoặc liên quan tới nhu cầu. Sự đồng thuận sẽ đạt được thông qua hệ thống mỗi token ứng với một phiếu bầu, tạo ra một cuộc thảo luận thấu đáo và gây khó khăn cho những kẻ phá hoại.
Thách thức: Các cuộc thi trực tuyến với một hội đồng giám khảo. Hãy nghĩ đến các mô hình đã xuất hiện trước blockchain như Goldcorp Challenge (đã đề cập trước đó), X Prize hay những mô hình thách thức đổi mới được thực hiện bởi nhiều chính phủ phương Tây. Mục tiêu của những thách thức là thu hút công dân tham gia vào sự đổi mới và tạo ra giá trị cộng đồng.
Bồi thẩm đoàn và Hội đồng Nhân dân Trực tuyến: Người dân được chọn ngẫu nhiên để phục vụ trong các bồi thẩm đoàn hoặc làm cố vấn về một chủ đề nào đó. Hội đồng sử dụng Internet để chia sẻ thông tin, đặt câu hỏi, thảo luận các vấn đề và tiếp thu bằng chứng. Hệ thống uy tín của blockchain giúp người hỏi biết được bối cảnh tổng quát và uy tín của thành viên trong hội đồng. Các quyết định và hồ sơ được ghi lại trên blockchain.
Bầu cử mang tính tranh luận: Đây này là nguồn lực cho phép người dân được tìm hiểu và phản ánh các vấn đề trong trường hợp hợp tác và có tính tranh luận. Nó đồng thời cũng kết hợp việc thảo luận của nhiều nhóm nhỏ trên Internet với việc lấy mẫu ngẫu nhiên một cách khoa học để góp phần đưa ý kiến của công chúng vào quá trình hoạch định chính sách hơn là quy trình bỏ phiếu ngay lập tức.
Hoạch định theo kịch bản: Xây dựng kịch bản bằng phần mềm mô phỏng và mô hình hóa để dự đoán nhu cầu chính sách trong tương lai và để hiểu những hậu quả dài hạn của các quyết định. Các chính trị gia, quan chức và người dân có thể xem xét về các tác động tiềm ẩn với một loạt các yếu tố từ sức khỏe, môi trường, đến nền kinh tế.
Thị trường mua bán các hợp đồng dự đoán: Như chúng tôi đã giải thích trong trường hợp của Augur, có vô số cơ hội để sử dụng các thị trường dự đoán cho việc mua bán kết quả của các sự kiện. Các chính phủ có thể sử dụng chúng để có cái nhìn sâu hơn về những vấn đề thực tế: Khi nào cây cầu sẽ được xây dựng? Mức độ người thất nghiệp trong 12 tháng sẽ là bao nhiêu? Liệu sẽ có một tổng thống đến từ đảng Quốc gia sau kỳ bầu cử tiếp theo không – đây là một câu hỏi thực tế từ thị trường iPredict ở New Zealand.
Công nghệ blockchain có thể hỗ trợ tất cả các công cụ kể trên. Để bắt đầu, người dân có thể đóng góp với điều kiện được bảo vệ sự riêng tư để khuyến khích mọi người tham gia. Điều này có thể gây ảnh hưởng xấu tới các chính phủ có tính áp bức nhưng ngược lại, nó sẽ rất có ích cho nền dân chủ bởi nó giúp cho chính quyền nhà nước khó có thể kiểm duyệt, đàn áp và tìm ra tác giả của những ý kiến trái chiều. Đồng thời như mô tả trong trường hợp của Blockapedia, các hệ thống uy tín dựa trên blockchain có thể nâng cao chất lượng các cuộc thảo luận, giảm số lượng những kẻ phá hoại và đảm bảo rằng tất cả nhận xét đều được ghi lại một cách chính xác và không thể xóa bỏ. Khi cần có phần thưởng cho người chiến thắng hoặc những người đóng góp khác, các khoản thanh toán sẽ trở nên chi tiết hơn và có thể được gửi đi nhanh chóng thông qua tiền số. Hợp đồng thông minh có thể được ký kết với người dân và các tổ chức để làm rõ vai trò của mọi người trong quá trình đóng góp.
Melanie Swan, nhà sáng lập Viện Nghiên cứu Blockchain cho rằng rằng công nghệ blockchain có thể sẽ thực sự tác động tới cách xã hội tiếp cận các chủ đề như sự quản lý của chính phủ, sự tự do và nghĩa vụ của người dân. “Có vẻ không dễ gì buông bỏ sự tập trung quyền lực trong các vấn đề liên quan tới chính phủ và kinh tế trong sự đối lập về cả văn hóa và thông tin truyền thông, nhưng không có lý do gì để các tiến bộ xã hội không thể phát triển trong bối cảnh này,” bà nói. 62
Rõ ràng, thế hệ tiếp theo của Internet đã tạo ra những cơ hội lớn lao mới. Nhưng những thách thức chính không nằm ở công nghệ. Có một ví dụ đáng lưu ý như sau: Chiến dịch của Obama năm 2008 đã tạo ra một nền tảng Internet mở rộng, MyBarackObama.com, cung cấp cho những người ủng hộ ông công cụ để tự tổ chức, tạo ra cộng đồng, gây quỹ, và làm cho người ta không những bỏ phiếu mà còn tham gia vào chiến dịch vận động tranh cử cho Obama. Từ đó nổi lên một lực lượng chưa từng có: 13 triệu người ủng hộ kết nối với nhau qua Internet tự tổ chức xây dựng nên các cộng đồng gồm 35.000người có cùng sự quan tâm. Khi những người trẻ tuổi cùng nhau hô vang “Chúng ta có thể làm được”, thì đó không chỉ còn là khẩu hiệu của sự hy vọng nữa mà là lời khẳng định về quyền lực của tập thể.
Tuy nhiên, trong năm 2012, chiến dịch của Obama đã chuyển từ việc cam kết với người dân sang sử dụng “dữ liệu lớn”, thay thế “Chúng ta có thể làm được” thành “Chúng tôi biết những gì thuộc về bạn”. Họ sử dụng dữ liệu để chi phối cử tri và làm ảnh hưởng tới các mục tiêu quan trọng nhằm gây quỹ tranh cử. Chiến dịch đã giành chiến thắng trong cuộc bầu cử, nhưng đã chi phối mọi người để có thể đọc được những thông điệp tranh cử. Thực tế, chiến lược dữ liệu lớn có ít rủi ro hơn chiến lược các cộng đồng tự tổ chức.
Trong cả hai nhiệm kỳ, Obama đã có những bước đi quan trọng nhằm thu hút sự tham gia của công dân chủ yếu thông qua cuộc thi “Challenges”, đó là các cuộc thi công phu gợi ra những ý tưởng sáng tạo của mọi người. Nhưng trong chiến dịch quan trọng lần thứ hai, Obama đã thất bại trong việc thu hút công dân và bỏ qua một cơ hội lịch sử để tăng cường tính hợp pháp của chính phủ. Cuối cùng, ngay cả Tổng thống Obama, người được gọi là “Tổng thống Internet đầu tiên”, đã đi con đường mưu mẹo để đạt được mục đích, đó là sử dụng các phương tiện truyền thông xã hội phát đi những thông điệp và gây quỹ thông qua quảng cáo trực tuyến.
Nếu đây không phải là Tổng thống Internet thì là ai?
Tất cả mọi người đều có vai trò trong việc đưa bộ máy chính phủ và nền dân chủ lên nền tảng blockchain. Thứ nhất, công nghệ blockchain sẽ tạo ra vô số cơ hội để loại bỏ sự dư thừa và lãng phí thời gian, đổi mới quá trình bỏ phiếu và người dân được tham gia vào các quy trình dân chủ mới, trở thành bồi thẩm đoàn, kiếm được tín dụng năng lượng, đóng thuế và nhận được sự phục vụ từ các dịch vụ công, được giám sát đồng thuế đang chảy vào đâu và xem người đại diện của mình bỏ phiếu ra sao. Những người đại diện được bầu cần phải tăng cường và thể hiện vai trò lãnh đạo trong việc thiết kế và thực hiện hợp đồng thông minh. Nếu bạn muốn có sự liêm chính, tại sao không khuyến khích việc tạo ra các hệ thống uy tín ứng dụng công nghệ blockchain? “Các cử tri thường có trí nhớ rất kém,” Andreas Antonopoulos nói. 63 Nó cho phép chúng ta tăng cường tính minh bạch trong mọi hoạt động, mọi ngành nghề bất kể bạn là thẩm phán, luật sư, cảnh sát, hay nghị sĩ. Công chức và nhân viên chính phủ có thể sử dụng cảm biến và camera để theo dõi tài sản cũng như các tài sản công trên blockchain, nhằm ưu tiên việc sửa chữa cơ sở hạ tầng và phân bổ các nguồn lực. Nếu bạn là một người trẻ tuổi, đừng mất niềm tin về nền dân chủ. Nó có thể bị hỏng hóc nhưng cũng có thể được sửa chữa. Hãy tập trung vào các hoạt động vận hành tài chính như một điểm khởi đầu cho sự minh bạch trên blockchain, vì những khoản tiền lớn hiện là vấn đề cốt lõi nhất. Nếu bạn là một nhà thầu của chính phủ, hãy sử dụng các hợp đồng thông minh để loại bỏ tham nhũng và chứng minh khả năng lãnh đạo của bạn. Các rất nhiều ứng dụng có thể khả thi với công nghệ blockchain.
Chắc chắn sẽ có một cuộc đấu tranh nổ ra nhằm mang lại sự thay đổi, nhưng người dân ở khắp thế giới hãy cùng chung tay nào! Với blockchain, bạn có thể giành được nhiều thứ về tay mình!