Trong thế giới tự nhiên, hàng triệu loài thực vật được các văn nhân để ý đến, thậm chí nhỏ bé như loài cỏ cũng được coi trọng, nhưng chỉ có loài bèo là không được dùng để liên tưởng tới điều tốt đẹp. Điều này phản ánh những gì mà con người căm ghét: ghét những người chủ kiến không kiên định, gió thổi chiều nào theo chiều ấy.
Người biết xử lý linh hoạt được coi là thông minh, nhưng linh hoạt cần phải có giới hạn, làm người nếu không có nguyên tắc sống thì sẽ bị cho là người không có cá tính, thiếu uy lực, thậm chí là kẻ hèn nhát. Nếu muốn làm một con người thực sự thì phải được người khác tôn trọng, thậm chí phải đạt được thành công trong giao tiếp xã hội và trong cuộc sống. Làm người thì phải có nguyên tắc, đấy gọi là: “Không có phép tắc không thành quy củ được”, mà một phần quan trọng trong nguyên tắc sống chính là giữ gìn sự tôn nghiêm của nhân cách.
Trong cuộc sống thường có sự thể nghiệm như thế này: Một số người tuy có tiền có thế, nhưng chẳng đáng được tôn trọng. Còn có những người dù tiền không, địa vị không, nhưng chỉ mới tiếp xúc sơ qua lại khiến bạn không thể xem thường, bởi họ có lòng tự tôn tự trọng, biết coi trọng sự tôn nghiêm trong nhân cách của bản thân. Trên thực tế, giữ gìn sự tôn nghiêm của nhân cách chính là bảo vệ quyền lợi làm người của bản thân, chính là tôn trọng mình. Những người ngay đến cái tôn nghiêm của nhân cách cũng vứt bỏ thì tức là đã không coi trọng mình nữa, là tự hạ thấp bản thân. Khi không biết tôn trọng mình, thì người khác sao có thể tôn trọng bạn được?
Chúng ta có thể sống dựa dẫm người khác, có thể nhờ vả, nịnh nọt người khác, thậm chí kẻ thông minh còn biết cách để cho người khác tưởng họ thông minh hơn anh ta. Nhưng khi làm những việc như vậy, phải chú ý không để người khác vì thế mà coi thường chúng ta. Phải để họ thấy trong ta cũng có lòng tự tôn, rằng bản thân ta có bản lĩnh, như thế họ mới tôn trọng chúng ta. Nếu hai người cùng dùng một cách để tán dương một người thì ai có địa vị cao hơn sẽ được coi trọng hơn. Địa vị của chúng ta trong mắt người khác sẽ quyết định mức độ giao tiếp giữa chúng ta và người đó. Địa vị này tất nhiên một phần là do địa vị thực tế của chúng ta quyết định, nhưng mặt khác cũng phải xem cảm giác mà chúng ta tạo cho người đó như thế nào. Người coi trọng giữ gìn sự tôn nghiêm của nhân cách biểu hiện ra là người tự tôn tự trọng, sẽ dễ được kính trọng và để lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng người khác.
Hôm trước đi xem triển lãm hoa, một đoá hồng nở rộ đã thu hút ánh mắt rất nhiều người. Khi tôi đến ngắm hoa, vô tình phát hiện ra trên bông hoa có một cành cỏ nhỏ. Đột nhiên trời nổi gió to, mưa như trút nước, mọi người nháo nhác chạy đi trú mưa. Khi trời quang mây tạnh tôi ra xem tiếp, nước mưa đã làm nát hết cánh hoa, nhưng cành cỏ nhỏ kia lại xanh mơn mởn, tràn đầy sức sống.
Tôi từ đó mà liên tưởng đến cuộc đời. Chúng ta có thể không huy hoàng một thời, nhưng sẽ mãi là cành cỏ thơm, là thành viên nhỏ bé của cuộc đời. Chúng ta vẫn có sức sống kiên cường để hát lên bài ca của riêng mình. Nhà thơ Byron nói: “Tôi sinh ra không phải để theo đuổi cuộc sống phiền muộn thế tục này, mà luôn bận rộn với những vai diễn”. Chúng ta có lẽ không thể làm vai chính trong thế gian này, nhưng ít nhất phải làm chủ cuộc đời mình. Đây là quyền làm người cơ bản nhất, là nhân tố cơ bản nhất để ta giữ gìn nhân cách của mình. Tôi còn nhớ lúc nhỏ, được dạy rất nhiều nào là: chí công vô tư, nhiệt tình giúp đỡ, vì dân phục vụ… Lúc đó thấy rằng sống cho mình là hèn hạ. Nhưng khi bước vào xã hội, vật lộn với thử thách cuộc đời, lại nhận ra trong xã hội này, những người biết mưu lợi cá nhân mới thành công được.
Tôi tôn thờ niềm tin của con người, ngợi ca ý chí con người. Niềm tin là sức mạnh! Một Thống đốc ngân hàng lớn của Mỹ Stone từng nói: khi nhỏ thường vẽ rất nhiều ký hiệu đô la trên giấy để tạo niềm tin. Kết quả, sau này ông đã trở thành một Thống đốc ngân hàng lớn. Trong trận đánh áp sát biên giới với quân Đức, Stalin bất chấp sự nguy hiểm của bom đạn địch, đã chỉ huy lực lượng phòng không nã pháo giành quyền kiểm soát bầu trời. Sau đó Stalin tổ chức cuộc duyệt binh lớn, mục đích để thông báo cho toàn thể nhân dân Liên Xô rằng: Quân đội Liên Xô không bị thất bại, tạo niềm tin tất thắng cho nhân dân. Từ đó mà thế trận giữa Liên Xô và Đức đã thay đổi. Hitler từng phát động tuyên truyền cơ khí, để cho ý đồ xấu được liên tiếp truyền bá tới nhân dân, nào là: “Hôm nay chúng ta có nước Đức, ngày mai chúng ta có cả thế giới”. Cờ tung bay khắp nơi, khẩu hiệu đâu đâu cũng thấy để cổ động sự cuồng nhiệt của nhân dân Đức. Trong thời kỳ Đại Cách Mạng Văn hoá, Trung Quốc chẳng phải cũng như vậy sao? Không đâu là không nghe thấy, nhìn thấy những “Cách mạng vô tội, tạo phản hữu lý…”, “Đấu tranh giai cấp phải lâu dài”. Những niềm tin ấy bắt rễ sâu trong quảng đại quần chúng chưa từng nhìn thấy thế giới, những người thuần phác, từ đó không có sự suy nghĩ sâu rộng khi xem xét vấn đề nên đã dẫn đến thất bại to lớn của dân tộc Trung Hoa. Dưới đây tôi xin nói về ý nghĩa to lớn mà không nói đến điều xa xôi.
Gần đây, mẹ một người bạn của tôi lâm bệnh nặng, bác sĩ cho rằng không thể sống qua được một đêm, nhưng đầu óc bà lại rất tỉnh táo, mọi nguyện vọng của bà là được gặp mặt đứa con gái và con rể ở Nội Mông Cổ xa xôi một lần cuối. Thế là bạn tôi luôn thủ thỉ bên tai bà rằng: “Ba ngày nữa là đại thọ 80 tuổi của mẹ, chúng con đều muốn chúc thọ mẹ, con gái và con rể của mẹ ở Nội Mông Cổ sắp về rồi, mẹ nhất định phải cố chờ đấy”. Kết quả là sau bốn ngày thì bà mất, bà đã gặp được người thân trong giờ phút cuối cùng của cuộc đời. Đấy chẳng phải là tác dụng của niềm tin đó sao?
Nếu nói con người có linh hồn, vậy thì niềm tin là linh hồn bất tử của con người. Bruno đã kiên trì giữ vững niềm tin khoa học của mình, thà bị giáo hội La Mã thiêu huỷ cũng không lung lạc ý chí; Trương Chí Tân không sợ áp bức của cường quyền, dù giọng khàn khàn nhưng vẫn hét lên niềm tin của mình, đến nỗi bị cắt lưỡi trên pháp trường. Thế giới bên ngoài có thể huỷ hoại thân xác con người chứ không thể phá huỷ niềm tin của con người. Tinh thần là bất hủ! Niềm tin là bất hủ!
Đối với mỗi người trưởng thành, hát bài ca của mình tức là làm chủ cuộc đời mình, hãy giữ vững niềm tin cuộc sống, “say mê” với cuộc sống.
Tôi thích sự ương bướng, người nước mình cũng phải ương bướng một chút. Dưới ngòi bút của London, một con sói đơn độc đang hú gọi giữa rừng hoang. Ương bướng là một kiểu phóng khoáng, là sức mạnh, là dũng khí không biết sợ hãi. Hát bài ca của riêng mình chính là một kiểu ương bướng, tôi kêu gọi sự ngang bướng.
Viên Vĩ Dân khi giới thiệu kinh nghiệm tuyển chọn nữ vận động viên bóng rổ, từng nhắc tới phải chọn người có cá tính mạnh, đây là cách chọn nhân tài một cách khoa học. Trên thực tế, khi quan sát một chút sẽ phát hiện ra bất kỳ một đồ vật nổi tiếng nào cũng đều có đặc sắc riêng, đối với con người thì phải có cá tính, có tính cách. Những tác phẩm văn nghệ, điện ảnh hay tiểu thuyết sở dĩ nổi tiếng cũng bởi cái đặc sắc của chúng, thậm chí sở dĩ tất cả các loại hàng hoá bán chạy trên thị trường cũng là do có tính độc đáo. Tương tự như vậy, muốn được hoan nghênh, muốn đạt được thành công thì phải có cá tính.
Tiểu thuyết của Vương Nghi có thể khuấy động một thời, gặp phải nhiều sự phản đối và ủng hộ, chính là nhờ tính cách riêng, mới mẻ của anh ta, thái độ phớt đời đã được các thanh niên thời hiện đại rất ngưỡng mộ. Phim của Trương Nghệ Mưu sở dĩ làm chủ trào lưu một thời là bởi ông có thư pháp nghệ thuật độc đáo. Tuy làm phim về thời cổ nhưng lại bộc lộ ý tưởng hiện đại rõ nét. Trong “Cao lương Đỏ” khắp nơi đều thắp sáng ngọn lửa tinh thần sục sôi, phù hợp với mỗi tâm trạng náo nức sục sôi ẩn sâu trong mỗi thanh niên thời đại. Cá tính chính là sự tồn tại trong mỗi sinh mạng nhỏ của sự vật, không có cá tính thì không có sự sống. Giải thưởng Nobel văn học tại sao lại có rất ít nhà văn chuyên nghiệp đạt được? Tôi cho rằng nguyên nhân là ở chỗ: những nhà văn chuyên nghiệp đã học theo những tác phẩm lớn mà đánh mất cá tính của mình.
Trong thực tế, tất cả những người có được thành công trên thế giới không ai trong số họ không có cá tính mạnh mẽ. Trên đời không có cái gì là thập toàn thập mỹ, nếu cứ cố cầu toàn sẽ mất đi cái riêng của mình. Người có cá tính đôi khi hành động và suy nghĩ trở nên phiến diện, nhưng đồng thời cái riêng của anh ta lại được nổi bật, những điểm nổi trội đó đã có sức hấp dẫn rất mạnh, sẽ giành được sự ủng hộ, bản thân cá tính chính là một cái gì siêu việt, một sức hút kì diệu.
Tôi cho rằng tính cách có ảnh hưởng to lớn đến khí chất và năng lực của một người, vì tư duy là phương thức hành vi của con người. Người có tính cách phóng khoáng suy nghĩ sẽ thẳng thắn, hành động dứt khoát, tuy có lúc còn chưa tránh khỏi sự lỗ mãng, nhưng lại rất có uy lực. Người có tính cách mềm yếu, suy nghĩ kín kẽ, hành động cẩn thận, tuy do dự thiếu quyết đoán nhưng mọi mặt lại được chú ý đầy đủ. Bản thân tính cách không có sự tốt xấu mà chỉ có mặt tiêu cực và tích cực. Một người có cá tính rõ ràng tất có phương thức tư duy và năng lực riêng. Không nhất thiết phải có ưu điểm nổi trội, chỉ cần biết phát huy ưu điểm, khắc phục nhược điểm thì đã hơn người, đã có thể mở ra con đường cho riêng mình.
Giữ cái tôn nghiêm của nhân cách chính là cách bộc lộ cá tính.
Muốn giữ sự tôn nghiêm của nhân cách thì trong giao tiếp phải chú ý không được bợ đỡ xun xoe.
Người bợ đỡ xun xoe là người sợ hãi, anh ta lo sợ người khác không tốt với mình nên mới nịnh nọt. Mối quan hệ kiểu này không những không tự nhiên mà còn xấu là đằng khác.
Cuộc sống là tập hợp của vô số những việc nhỏ, cũng như sông được tạo thành từ vô số những dòng suối nhỏ. Có những việc tuy nhỏ nhưng lại ẩn chứa triết lý cuộc sống, có thể gợi mở suy tư. Câu chuyện dưới đây cũng vậy.
Một hôm, tôi đến trường nọ làm việc, thấy hiệu trưởng trường và một người chủ nhiệm đang cùng đạp xe trong trường. Hiệu trưởng thấy một hố thoát nước chưa được đậy nắp lại, liền nói luôn: “Sao không đậy nắp cống thoát nước thế này?”. Nghe vậy, người chủ nhiệm kia vội phanh xe lại như “tuân lệnh thánh chỉ vậy”. Người đó xuống xe và chạy ngay đến cái cống thoát nước, hì hục mãi mới đậy được nắp cống nặng trịch vào. Nhưng sợ hiệu trưởng chờ lâu nên lại chạy vội lấy xe để tiếp tục đi đến mức không kịp thở nữa.
Tôi đứng ngoài quan sát và trong lòng nghĩ: “Sao lại phải khổ thế chứ?”, 40 tuổi rồi, nịnh nọt cũng chẳng nên theo kiểu này. Nếu là tôi, chỉ cần phanh xe lại, sau đó gọi vài học sinh gần đấy đậy nắp là xong, như thế vừa tỏ ra nghe lời sếp, lại chẳng phải quá khom lưng quỳ gối như vậy.
Nịnh nọt tuy làm cho người khác thích nhưng đồng thời nó làm cho người ta thấy bạn là người không có bản lĩnh. Bởi người có bản lĩnh thực sự ít nhiều cũng làm cho người ta phải nể. Nếu cấp dưới của tôi có một người hay nịnh nọt, tuy có thích anh ta, nhưng xét về sâu xa thì luôn cảm thấy anh ta không có tài cán gì, cùng lắm cũng chỉ để anh ta làm một tay trợ thủ mà không bao giờ để anh ta một mình đảm đương công việc.
Bợ đỡ sẽ làm mất đi sự tôn nghiêm về nhân cách của bạn, sẽ chỉ khiến người khác xem thường bạn.
Bợ đỡ nói thì đơn giản, nhưng lại là sự tổng kết đầy đau khổ, thất bại trong mười mấy năm của một người tôi quen. Một hôm anh ta với kinh nghiệm từng trải chân thành nói với tôi: “Làm người chớ nên bợ đỡ, ở trường tôi dạy thể dục, vợ tôi vừa dạy anh văn vừa là chủ nhiệm văn phòng trường, lại xinh đẹp, gia đình tôi là một gia đình điển hình về nữ mạnh hơn nam, vì thế, mọi việc tôi đều nhân nhượng với cô ấy. Đầu tiên, tôi được mời đến dạy một trường đại học ở Thâm Quyến, nhưng công việc của cô ấy không thuận lợi, liền gọi tôi về và bảo là: “Anh còn đi nữa thì chúng mình sẽ chia tay”. Tôi nghĩ vợ quan trọng hơn công việc, thế là liền bỏ việc ở Thâm Quyến để về. Về đến nhà, cô ấy vẫn ly hôn với tôi. Tôi quay lại Thâm Quyến nhưng ở đó người đủ rồi, cuối cùng đành phải đi Hoa Kiều thành”.
Bình thường ở nhà, vì cô ấy giỏi hơn tôi nên tôi cung phụng cô ấy, hàng ngày đi làm về, tôi vội vàng lo đi mua thức ăn, rửa rau, nấu cơm, ngay đến tã của con, tôi cũng phải giặt, còn cô ấy về đến nhà chỉ ngồi xem báo ở ghế salông. Tôi là một thằng đàn ông, càng làm vậy cô ta càng khinh thường tôi. Tôi đã cố hết sức, nhưng gia đình tôi cuối cùng vẫn bị tan vỡ?
Làm người cũng vậy, bạn càng tỏ ra bợ đỡ thì đối phương càng xem thường bạn, đúng như câu ngạn ngữ phương Tây: “Cô gái mà nôn nóng lấy chồng thì sẽ làm chàng trai sợ hãi bỏ chạy”.
Một đồng sự đã kể cho tôi hai lần yêu đương của anh ta.
“Một đồng sự giới thiệu tôi đến gặp một cô gái tại vũ trường, sau khi gặp, người quen thấy hết phận sự bèn tìm cớ cáo lui. Tôi mời cô gái nhảy, nhưng đến cuối điệu thứ bảy cô ta bèn nói rằng mẹ cô nhắc cô là đã cứng tuổi rồi, mau lấy chồng đi. Bạn thử nghĩ coi, một người con gái lại nhắc đến chuyện kết hôn ngay trong lần gặp đầu tiên thì ai không nghĩ cô ta có vấn đề, đương nhiên là tôi bỏ của chạy lấy người rồi”.
Lần thứ hai, anh ta quen biết một cô gái khác. Đúng lúc hai người tình cảm bắt đầu sâu đậm thì cô gái đó đột nhiên mấy ngày không đến, khiến cho anh ta đứng ngồi không yên, cứ kể đi kể lại với chúng tôi rằng cô ấy nói chuyện với anh ta bằng giọng điệu như thế nào, cô ấy nhìn anh ta bằng ánh mắt như thế nào, nhờ chúng tôi đoán xem có phải là cô ấy thích anh ta không?
Đến lúc cảm thấy thất vọng thì cô ta lại đến. Cứ thế, cô ta vài ngày đến rồi lại không thấy nữa, làm cho anh ta mong chờ sự xuất hiện của cô như mong trăng mong sao sáng vậy.
Tôi cho rằng, cô gái đó rất hiểu về tâm lý học. Con người là như vậy, những gì dễ dàng có được sẽ không trân trọng, cái gì vất vả mới có được thì mới thực sự quý trọng. Trên thế giới này, cái tốt nhất thì không bao giờ có. Bạn không nịnh nọt bợ đỡ, chỉ cần chú ý điều chỉnh một chút đến khẩu vị của cô ta thì sẽ khiến cô ta thèm muốn. Tất nhiên không nên quá mức, nếu không người khác sẽ tưởng không còn hy vọng nữa mà chán nản bỏ bê luôn.
Chúng ta thường nói, dưa hái quá sớm thì sẽ không ngọt. Nhưng có một số người hỏi tôi: “Anh bảo dưa non sẽ không ngọt, thế mà có giống dưa phải non mới ăn nổi đó”. Dưa khi chín, rụng cuống thì mới ngọt, dưa chưa chín ăn sẽ bị chua, nếu muốn ăn quả chua thì chỉ việc hái sớm, còn muốn ngọt, vậy phải đợi dưa già.
Người nịnh nọt bợ đỡ không chỉ bị xem thường mà còn đánh mất quyền chủ động của mình, trong tâm lý học có một nguyên tắc là quan tâm cái nhỏ nhất. Người thờ ơ hơn sẽ giữ được thế chủ động. Bạn quan hệ với bạn bè mình, nếu bạn quá coi trọng mối quan hệ này thì đối phương sẽ giành được quyền chủ động, ngược lại, nếu đối phương càng cần và càng quan tâm đến mối quan hệ này, vậy thì bạn sẽ giành được vị trí chủ đạo.
Người nịnh nọt bợ đỡ không chỉ là đang lo lắng, mà khi người khác nịnh nọt bạn tức là còn có ý đồ riêng. Tôi còn nhớ rằng lúc nhỏ ở xóm tôi có một cái giếng. Mọi người ai cũng thích uống nước giếng, nước giếng ngọt hơn nước máy, vì thế nhà nào cũng có vò nước giếng. Cạnh nhà tôi có một chị hàng xóm, bạn trai của chị mỗi lần đến chơi, trước tiên đều ra xem vò nước giếng nhà chị đã đầy chưa, nếu chưa sẽ đi gánh nước ngay. Dần dà, cứ lúc nào anh ta đến thì thùng nước giếng lại rỗng không. Có một hôm, cậu em nhà đó thấy nước hết chuẩn bị đi gánh thì bà mẹ nói: “Anh Vương sắp đến rồi, con không phải gánh”. Bọn trẻ chúng tôi rất thích náo động, mỗi lần anh ta đến lại chạy đằng sau, vừa chạy vừa hét: “Vua xách nước, vua xách nước”. Nhưng sau khi kết hôn, anh đó cả ngày chỉ ngồi bắt chân chữ ngũ, chẳng làm việc gì cả, có người hỏi anh ta rằng: “Sao hồi trước cậu xách nước chăm thế, kết hôn rồi lại chẳng làm gì nữa cả!”. Anh ta trả lời: “Nô lệ trở thành tướng quân mà!”. Tôi nghĩ cô gái này đã bị hớ rồi. Để tìm người từ tướng quân xuống nô lệ, ban đầu hãy để anh ta làm tướng quân, để anh ta thấy mình được trọng dụng, sau đó mới thuần phục anh ta làm nô lệ. Tôi nghĩ như thế sẽ có hiệu quả hơn nhiều cách bắt làm nô lệ trước của cô ta.
Tôi luôn thấy theo đuổi ai đó là một việc rất hạnh phúc. Ai theo đuổi, người ấy sẽ có lợi thế, theo đuổi một người không phải là xu nịnh trước mặt người đó, theo đuổi là một kiểu chinh phục, là tìm cách thể hiện ưu điểm của mình trước đối phương, rồi chinh phục cô ta. Theo đuổi mà chỉ đi xu nịnh thì kết quả sẽ ngược lại.
Giữ gìn sự tôn nghiêm của nhân cách là rất phức tạp, chúng ta không chỉ phải bảo vệ quyền lợi cá nhân, sự tôn nghiêm đặc trưng mà còn phải giữ gìn sự uy nghiêm trong phẩm chất đạo đức. Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín đều là điều mà một chính nhân quân tử phải thực hiện, nó là nhân cách cao thượng làm người, cũng là cái chúng ta phải ra sức giữ gìn.