BÀ Giáo nhẩm trong bụng đã tám ngày qua rồi kể từ ngày chúng ra đi. Mỗi ngày sao mà dài, chẳng nhận được điều gì phật ý là bà gắt. Cái cách giáo dục con cái của ông Giáo làm bà đi6n cái đầu. Bà thấy không chịu nổi thái độ lười, làm ẩu, tiêu ẩu, tiêu ẩu của hai thằng con trai đầu (nhưng theo thứ tự là thứ tư và thứ năm sau ba chị gái đầu lòng). Bà lớn tiếng gắt:
- Con hư tại bố! Cái gì cũng để tự giác. Lười như quỷ, phá như quỷ, tự giác cái quỷ gì!
- Ồ, ông Giáo đã dẽ dàng đáp lời bà – tôi mà nuôi chúng được đầy đủ một chút thì lôi thôi mắng như tát nước vào mặt chứ rỡn sao. Khốn nỗi mình nuôi chúng nó đói mẹ nó thấy kh6ong, quà bằng hữu từ ngoại quốc gửi về bán đi được khoảng một ngàn đồng, vườn trẻ của cô được thêm khoảng hai trăm đồng. Hàng tháng một ngàn hai trăm đồng nuôi tám đứa con đương tuổi lớn, chúng nó gầy rạc như vậy, thiếu thốn đủ thứ như vậy, mắng nhiều làm gì, tội chúng nó. Cô còn nhớ mấy tháng đầu “giải phóng” đã có lần đêm cô khóc thút thít thương các con thèm từ muỗng muối vừng. Thì mới hôm qua đây, để phần thức ăn cho hai thằng lớn một bát nước canh trắng loãng như mắt ma, một đĩa nhỏ măng xào chạy qua hàng mỡ, chính mẹ nó cũng lại rơm rớm nước mắt thương chúng nó đương sức ăn sức lớn mà thiếu ăn như thế này rồi thì chẳng bao lâu lại thành một lũ người dài ngẵng, cổ ngẩng, răng hô, đẹp như… khỉ Trường Sơn.
Cách ông Giáo gọi bà Giáo như vậy, khi thì “mẹ nó,” khi thì “cô” khi thì gọi nhũ danh cả bà Giáo “cô Hảo.” Bà Giáo nghe ông Giáo nhắc lại toàn những điều đã xảy ra thật nhưng bà tiếp tục gắt:
- Bố gì chiều con, hút điếu thuốc lá mời, còn nửa cũng gọi cho con, có khi không hút để dành cho con, quý thế, có lần còn châm sẵn dúi cho nó nữa.
Mấy điều mà bà Giáo vừa tố cáo đều đúng cả. Chết, ông Giáo đâu có ngờ bà lại kín đáo nhận xét đủ điều. Ông đương loay hoay chưa biết tìm cách chống chế ra sao, bà lại tiếp:
- Hai đứa đi làm lĩnh lương có biếu mẹ được đồng nào không, hay là chỉ vui với bạn bè, với bồ, đi cà phê, cà pháo hết cả?
- Khốn nạn lương công nhân viên một thằng được bốn mươi mốt đồng, một thằng được năm mươi lăm đồng mỗi tháng, chúng trả nợ miệng nhau, kéo nhau đi ăn phở một lần, uống cà phê một lần là hết rồi. Hôm nọ thằng Hải vá săm xe đạp một đồng cũng phải xin bố. Chiếc xe của thằng Vi tôi đạp thấy nặng như cùm phải đưa cho người ta vô dầu mỡ hết sáu đồng.
Thấy trong phòng đã tạm đủ mặt các con, ông giáo làm bộ nghiêm căn dặn mấy câu để lấy lòng bà Giáo:
- Tao bảo chúng mày nhé, hễ tao có khách ở phòng khách đứa nào đi đâu về đừng có thao láo mắt ra mà không chào nhé. Tao đến nhà ai mà thấy thế tao cũng khó chịu.
Thế là mấy bố con bèn cố tình bàn bạc rất ồn ào về thái độ nên có khi đám con bước vào nhà thấy khách của bố. Đến đây hoàn toàn chuyển sang chuyện giữa bố con rồi, mà ông giáo và lũ con lại thích khôi hài. Câu chuyện hễ hơi nghiêm trọng một chút là y như bố hoặc con nêu ra được một điểm khôi hài nào để hóa giải. (Đây là một khía cạnh khác trong nếp sống tình cảm của ông Giáo). Ly, đứa con gái thứ ba nói:
- Thì bọn con đứa nào cũng chào đấy chứ. Có lần con chào to “Bác ạ!” thì đúng là Bà, vai Dì của mẹ. Thành thử kẹt.
Lại mấy phút bố con bàn bạc sôi nổi, sau cùng tất cả bố con hiện diện đều đồng ý hễ đứa nào vào phòng khách thấy có khách lạ, trước hết điều cần yếu là phải có thái độ khép nép nghiêm cẩn, rồi khẽ cúi chào, khuôn mặt tươi, miệng tươi, nhưng có thể chỉ nói lí nhí không thôi cũng được để tránh kẹ vào vụ chào lầm vai vế.
Vừa lúc có tiếng gõ cửa. Hy đứng sát đó mở cửa, ông giáo nhận ra bạn ngay, bảo khẽ mấy đứa con: “Chúng bay chào bác.” rồi ông nói lớn như thường lệ:
- Anh Bình, mời anh vào!
Bình dạy cùng trường với ông giáo trước đây – dạy môn Pháp văn – và giờ đây còn dạy. Mấy đứa con có mặt cùng chào “Bác ạ” khá lớn rồi lui vào phòng trong.
Thế là nhờ có lũ con ông Giáo đã đánh lạc hướng để khỏi bị bà Giáo kỳ kèo về “con hư tại bố” bây giờ lại có thêm bạn đến để tiếp chuyện, ông như được rút vào căn phòng có hai lần cửa khóa an toàn. Thêm nữa đỡ tẻ lạnh một ngày chờ điện tín của lũ con cháu.
Miễn là – ông Giáo nghĩ thầm – ông bạn đừng kể lại những chuyện vượt biên gian nguy bi thảm. Quả đủ rồi! Sursaturé rồi!
Ông Giáo niềm nở bắt tay bạn trong khi bạn nói:
- Được tin anh về đã lâu rồi mà nay mới lại thăm anh được, anh thứ lỗi cho.
- Cám ơn anh đã tới. Bây giờ ai cũng bận chết lên ấy, anh còn nói sớm với muộn làm gì. Tôi được biết anh vẫn dạy Pháp văn ở trường Sư Phạm của chúng ta từ ngày nào đó tới nay. Ngoài ra anh có làm gì để kiếm thêm không?
- Mỗi ngày tôi còn làm thêm tám tiết xích lô (tiết là danh từ miền Bắc dùng để chỉ mỗi giờ giảng dạy trong lớp), ngoài mười bốn tiết Pháp ngữ mỗi tuần tại trường.
Ông Giáo đỡ khay trà của con mang ra, vừa rót một tách mời bạn vừa lơ đãng hỏi, lòng chưa ngờ chút gì:
- Anh nói, “tám tiết xích lô” là thế nào?
- Là tôi kiếm thêm bằng cách đạp thêm tám giờ xích lô, thường thì sáng bốn giờ, chiều bốn giờ, trung bình kiếm thêm được ba chục đồng nữa, nhưng đạp xích lô phải bồi dưỡng đúng mức cả về phẩm lẫn về lượng, nên tuy trung bình tôi kiếm thêm được ba chục đồng nhưng chỉ trao cho vợ con nửa số tiền kiếm thêm đó, nửa kia phải tự bồi dưỡng ngay khoảng giữa những tiết lao động, vì khổ cái đạp xích lô đói quá không đạp nổi đã đành, mà no quá đạp cũng lạc điệu. Phải ăn lai rai để dạ dày lúc nào cũng ở khoảng lưng lửng. Thực ra đạp xích lô vất vả lắm đấy anh ạ, kiếm chừng nào ăn chừng ấy mới đúng, nhưng ai lại thế, đâu có được.
Thôi còn nghi ngờ gì nữa, ông bạn đồng ng- hiệp giáo sư Pháp văn giải thích liền một hồi như vậy vừa nhập đề vừa thêm cả một phần thân bài rồi còn gì. Mà ông Giáo khi nghe vỡ câu chuyện cũng chẳng hề ngạc nhiên. Thì có trưởng nữ Hoa của ông trước đây há đã chẳng cùng Lịch (lúc đó còn là vị hôn phu) mở một xe rau má ngay trước cửa nhà cô chúng nó (Quỳ) ở ngay kế bến xe đò liên tỉnh miền Đông. Con bé ngồi cắm cúi đọc sách Pháp, phần nhiều là tiểu thuyết, từ các tác giả thế kỷ XIX, Victor Hugo, Balzac… đến các tác giả thế kỷ XX, Romain Roland, Saint Exupéry, Albert Camus… Nhiều khi khách đã gọi tới ba lần con bé mới chợt nghe ra và vội vã làm theo com- măng. Nơi đây Hoa đã gặp một số các bạn cũ từng xong các loại cử nhân Văn, Triết, Sử Địa, đạp xích lô ghé qua uống một ly rau má của cô bạn Sư Phạm Pháp văn như họ vẫn gọi đùa.
Ly, con bé thứ ba lanh chao tháo vát nhất nhà, học xong năm thứ nhất Đại Học Khoa Học thì “cách mạng” vào, nó phải bỏ học và đã hai lần mở quán cà phê với “tham vọng” kiếm thêm tiền chợ giúp mẹ. Cả hai đứa (Hoa và Ly) đều thất bại. Chúng chịu thương chịu khó đấy, nhưng vẫn quá ngây thơ và lơ đễnh trong việc buôn bán. Ly rau má phải đủ đậm và ngọt, phải đường cát trắng đúng tiêu chuẩn vệ sinh. Cà phê phải là thứ orig- ine không được pha thêm bột bắp… Như thế thì lãi được bao nhiêu?! Rồi lơ đễnh, bán rau má thì để lũ trẻ lưu manh ăn cắp mất ly, muỗng; bán cà phê còn để mất cả phích nhỏ đựng nước sôi nữa.
Một lần Ly thấy một anh chàng trẻ măng dừng xích lô lại, nhoẻn miệng cười, Ly nhận ra ngay anh bạn cùng học năm thứ nhất Đại Học Khoa Học với mình xưa. Ly hỏi: “Ủa, tôi tưởng dạo đó anh tiếp tục học kia mà?” Anh bạn đáp: “Chứ sao!” Ly ngạc nhiên: “Thế anh học xong chương trình bốn năm cử nhân rồi sao?” Người bạn lại đáp “Chứ sao!” Ly hỏi ngay: “Ủa thế sao anh không đi dạy học?” Lần này thì anh bạn đành phải trả lời dài dòng hơn một chút: “Đi dạy học để lĩnh năm chục một tháng sao? Sức mấy! Vả lại còn phải khai lý lịch, ba tôi hiện đương học tập cải tạo mà, sức mấy mà họ bổ dụng mình.” Ly bảo người bạn học cũ: “Thôi hãy để xe đấy, ngồi uống một ly cà phê đã.”
- Sức mấy mà từ chối phải không chị Ly nhỉ.
Anh bạn cười tưởng như vui, kỳ thực buồn, ngồi lên một chiếc ghế đẩu nhỏ và thấp, trước một chiếc bàn cũng nhỏ và thấp (cái gì cũng mi-ni hết). Chẳng biết anh bạn lúng túng thế nào đánh rơi vỡ chiếc phích nhỏ đựng nước sôi. Dĩ nhiên anh bạn đòi Ly phải nhận tiền đền chiếc phích là điều mà Ly không bao giờ quan niệm nổi – quen nếp sống hiếu khách, phóng khoáng của nhà. Anh bạn đành vừa xin lỗi vừa cám ơn rồi đạp xích lô đi.
Cả Hoa, cả Ly sau khi đã “dẹp tiệm” rau má và cà phê đều tuyên bố với bà Giáo: “Chúng con cũng như bố mẹ không có lộc buôn bán đâu, chỉ có thể làm được những gì ba cọc ba đồng thôi.” Và từ đấy chúng nhận đan móc thuê, hoặc hết đồ đan móc thì đi cuốn thuốc lá thuê, đồng thời nhận làm gia sư mấy nơi. Tuy đã dứt khoát giải nghệ bán rau má là vậy mà cả nhà sau này vẫn thỉnh thoảng ơi ới gọi đùa Hoa là “người đẹp rau má” và Lịch là “người hùng rau má” để gọi là ghi dấu vang bóng một thời.
Ấy đấy, ông Giáo vừa nâng chén trà mời bạn vừa nghĩ lại về lịch sử kiếm thêm tiền chợ cho mẹ của hai cô con gái, thì việc ông bạn đồng ng- hiệp còn trẻ hơn mình cỡ mười tuổi, mỗi ngày đạp thêm tám tiết xích lô có gì mà phải ngạc nhiên đâu. Bởi vậy đôi bạn vừa uống trà vừa tiếp tục đàm đạo xoay quanh nghề đạp xích lô một cách rất thoải mái (vừa tránh cho ông Giáo khỏi nghe đến, nghĩ đến những chuyện vượt biên). Chủ thì tò mò đúng tác phong một… nhà văn, khách thì hào hứng vì đã nắm vững cả bề rộng lẫn bề sâu – đúng là một nhà đạp xích lô trí thức.
Chủ - Vào những tiết đạp xích lô hẳn đôi khi anh có khách hàng là đồng nghiệp và học trò.
Khách – Có chứ. Nếu là học trò, tôi lẳng lặng đạp, dù là cuốc xa đến mấy – từ Chợ Lớn sang Gia Định chẳng hạn – và nhất định không lấy tiền, dù trò vật nài đến mấy. Có lần tôi phải tác sắc lập nghiêm gắt như thê đương đứng trên bục. Nếu có một đệ tam nhân nào mà chứng kiến cảnh đó ắt phải lấy làm lạ lắm. Anh xích lô rách mướp thì nghiêm gắt, người khách thì lúng túng khúm núm. Nếu là bạn đồng nghiệp hay bất kỳ người quen thân nào tôi cũng chân thành phục vụ không, nhưng bạn trả tiền thù lao bắt phải lấy ngay để bạn đỡ thắc mắc.
Chủ - Hẳn anh phải có bộ đồ riêng khi hành nghề lao động này.
Khách - Dĩ nhiên. Y phục xứng kỳ đức, anh ơi. Bộ đồ đạp xích lô phải càng rách càng tốt, nhưng phải là thứ vải bền, bộ đồ kaki đi trận cắt cụt thì nhất. Chỗ rách vá sơ sài thôi, khoảng túi áo, gấu áo mà rách khỏi cần vá để khi đạp nghe thấy tiếng gió phần phật. Khoái vô cùng, chính niềm sảng khoái tưởng như vô lý đó làm mình quên mệt đi rất nhiều. Là một người xích lô sà vào ăn chỗ nào bên lề đường cũng được tính theo giá bình dân. Một lần tôi dạy học ở trường ra, thấy đói, sà vào ăn cơm đĩa của một bà bên vỉa hè, cũng ngần nhiêu cơm, ngần nhiêu thịt sườn nướng, bà tính tôi giá gấp đôi lần khi tôi là bác xích lô. Bà chỉ chú ý sự khác biệt về quần áo, không nhớ mặt.
Chủ - Ấy tôi cũng có một chú em nuôi, trước là sĩ quan Thủy Quân Lục Chiến, sau bốn năm chín tháng đi học tập cải tạo về hiện cũng đương hành nghề xe ôm. Chú ta chỉ có cái Honda mà.
Khách - Vâng, xe Honda thường phải chạy loại xăng không pha dầu hôi, khách sành điệu ưng lắm đó, chạy lẹ, ít khói, không hỏng tầm bậy tầm bạ, nhưng anh phải bảo chú ấy coi chừng kẻo lỡ bị lừa tới quãng vắng bị cướp mất xe, có thể mất mạng nữa. Mới một tuần trước đây, một người bị giết ở ngay trước Sở Truyền Hình đường Hồng Thập Tự. Khoảng bảy giờ sáng tối qua đấy, xác đã được chở đi, chỉ còn vết máu; nghe nói nạn nhân bị giết khoảng bốn giờ sáng và bị cướp mất xe. Cũng là dân xe ôm đây.
Chủ - Có, có, chú ấy biết hết đấy anh ạ. Thanh niên sĩ quan mà. Tôi còn nhớ một lần chú ấy ngồi uống cà phê với các cháu trong bếp kia, vấn đề bảo vệ tính mạng và xe có được đề cập và chú nói thao thao: “Bí quyết giữ thân và giữ xe là ban đêm không bao giờ đi xe vào hẻm nhỏ; không tham chở hai người; đỗ xe cho khách xuống phải đỗ ngay dưới cột đèn sáng hoặc có cảnh sát.”
Khách - Anh nên bảo chú ấy nếu có chở khách ban đêm hãy tránh khu Nhà Bè, khu Trường Đua Phú Thọ, khu Ngã Tư Bảy Hiền, khu Bà Quẹo, khu Tân Thuận, những nơi có băng cướp xe đó. Chú ấy là thanh niên, anh bảo chú ấy đừng bao giờ nghĩ rằng chở con gái, nhất là con gái đẹp, mà lại không bị cướp, có thể nó làm con mồi để nhử mình đến chỗ vắng nào đó…
Chủ - Nhưng hãy trở về chuyện xích lô của anh! Nhờ hành nghề xích lô anh đã được chứng kiến những gì của bộ mặt xã hội?
Khách - Nhiều cảnh thương tâm lắm anh ơi, Túng đói mà. Đói ăn vụng túng làm càn. Lũ người bán vé chợ đen ngụy trang bán bánh mì, bán thuốc lá, cùng lũ trẻ móc túi cướp đồ ở ngay các bến xe. Đội bảo vệ bến xe, đồng Công an bắt họ, giam họ, đánh họ, rồi cũng phải thả. Túng đói còn đó, làm sao mà tệ trạng hết được. Một lần tôi chứng kiến cảnh một bà mẹ trên tay ôm một con mọn, lũn cũn quẩn dưới chân hai đứa con mọn nữa, từ Đà Nẵng vô Saigon rồi lên Tây Ninh thăm chồng là sĩ quan học tập, trên đường về, tới bến xe Saigon bị mất cắp hết tiền, hết giấy tờ. Trong tội không thể tả được. Bốn mẹ con lếch thếch vào đồn Công an cớ, công an cấp giấy chứng nhận, rồi bốn mẹ con lại bồng bế dắt díu ra bến xe trình bày hoàn cảnh với chủ xe. Hành khách trên xe cũng biết chuyện. Chủ xe thông cảm cho lên xe, về tới Đà Nẵng trả tiền sau. Hành khách an ủi, mua bánh mì mời ăn. Cùng giả tắc biến, cảnh đời không thể làm sao sống nổi. Còn cảnh dân bỏ vùng kinh tế mới về hoặc, vượt biên thất bại về, nhà cửa đã bị tịch thu, sống cảnh màn giời chiếu đất, cả gia đình tụ tập dưới mái giọt tranh của một công ốc nào đó, ăn đấy, ỉa thì ra miệng cống gần đấy, mùa nắng còn tạm ổn, mùa mưa bão trông cảnh vợ chồng con cái họ dưới ánh đèn khuya vàng vọt quấn những tấm ni lông tả tơi, anh ơi, thê thảm không thể nào nói cho hết được. Ở nước văn minh, người ta có hội bảo về Súc Vật, vô ý mình nắm chân con gà dốc ngược lên có thể bị kiện rồi…
Chủ - Ấy hồi chúng tôi còn ở trại tập trung đã có nói “ninh vi thái bình khuyển, bất vi loạn thế nhân.” Thà làm con chó thời bình còn hơn làm người thời loạn huống chi lại còn làm từ nhân dưới chế độ Cộng sản.
Khách - Tôi đã đạp xích lô cho những ông bà đi lĩnh quà gởi từn ngoại quốc về, nghe họ kêu trời về bên trong bị đổi, bị mất, đồ còn lại bị trưng mua những món đắt giá nhất. Người dân trần như nhộng, yếu như sên, không có một điểm nhỏ nào để bấu víu kêu gào pháp luật chống với những tệ đoan ăn cắp, ăn cướp trắng trợn vô liêm sỉ đó. Cũng nhờ đạp xích lô tôi chứng kiến cảnh không biết nên cười hay nên khóc đây, đó là cảnh một anh to gấp rưỡi tôi, hắn mà hành nghề xích lô thì ngon lắm, nhưng hắn hóa trang, băng chân, băng tay, băng mặt, rồi thuê tôi chở xích lô xuống Ngã Tư Bảy Hiền, rồi hắn kín đáo cởi áo ra nằm xấp xuống vệ đường giả câm không nói, chỉ giơ chiếc ghế gỗ xin tiền bố thí. Anh xem, đi sâu và đi rộng vào xã hội chính là đám anh em hành nghề xích lô chúng tôi.
Cả hai cùng cất tiếng cười sảng khoái. Tới đây câu chuyện hoàn toàn được hâm nóng và thường là ông bạn toàn quyền tường thuất, ông Giáo chỉ có đôi lời điểm xuyết cho đúng phép lịch sự của chủ nhân. Người bạn nói nghệ thuật quan sát khách hàng không phải bất kỳ cuốc xe nào – từ cầu Chữ Y đến chợ cá đường Trần Quốc Toản chẳng hạn – cũng ba đồng, và giá cả từng cuốc xe cũng chẳng hề nhất thiết phải theo tỷ lệ thuận với số hàng chở kèm nặng hay nhẹ. Cuốc ba đồng có thể tăng thành mười đồng, nếu quan sát cách ăn mặc mình biết khách lên Saigon là dân ghe chài túi dầy cộm tiền mới từ miền ruộng mang hàng lên.
Mắt nhìn, tay lái, chân đạp phải phối hợp rất gắn bó nhịp nhàng khi mình vừa thoáng phát hiện ra một người chờ xe, có thế mới không bị xe sau, hay xe từ phía đối diện đi lại cướp mất khách. Ông bạn nói là xe chạy ở Saigon dĩ nhiên phải chọn những khu phố đông đúc, hoặc buôn bán mà đón khách; trong Chợ Lớn thì trái lại chỗ nào cũng đông như chỗ nào, dễ kiếm khách. Ông bạn nói tuy không tin dị đoan nhưng quả thật buổi nào chuyến xe mở hàng mà gặp được khách dễ dãi thì buổi đó làm ăn trôi chảy, phát tài. Ông bạn nhận xét mặc dầu trong đám khách đi xe vẫn có những kẻ ỷ mình có tiền coi khinh giới lao động xích lô, nhưng rất nhiều người đã biết có nhiều trí thức đạp xích lô nên họ có thái độ rất nhã nhặn lịch thiệp, trả tiền mình xong còn kèm theo lời cám ơn. Ông bạn còn nói nhiều nữa về nếp sống của người đạp xích lô. Ông nêu lên một ý kiến so sánh của riêng ông là việc đạp xích lô đi kiếm khách chẳng khác anh chàng vác cần đi câu cá. Gặp hôm may thì cá đầy giỏ, chẳng may thì xách giỏ về không. Thiếu gì lần ông bạn đạp xe đi rồi lại đạp xe về.
Để câu chuyện được toàn diện và phong phú, ông bạn còn kể cả chuyện ma nữa. Khoảng từ nhà thương Cộng Hòa đến Ngã ba Chuồng Chó có lần xảy ra một tai nạn xe hơi đâm vào cột đèn. Đôi thanh niên nam nữ trên xe tử nạn máu me phủ đầy mặt đầy người rất rùng rợn. Có đêm
– nghe nói – có một bác xích lô qua đấy thấy một thanh niên mặt đầy máu đứng dựa vào cột đèn, đoán chắc là ma bác xích lô đạp gấp, trốn gấp. Có bóng một thiếu nữ trong khoảng tối trước mặt vẫy xe, bác dừng lại cho lên. Bác hỏi “Cô về Saigon hả, tốt, hai người thế này cho vui, tôi vừa thấy một thanh niên dựa cột đèn phía sau, mặt đỏ lòm những máu. Ma đấy!” Tiếng cô như vẳng tự âm ti: “Như tôi nè…” Và cô nhỏm lên, quay lại, khuôn mặt nhễ nhại máu…
Khi người bạn đứng dậy tạm biệt ông giáo, ông cười thật ròn, bắt tay bạn rồi khư khư nắm hoài ra tận cửa:
- Cám ơn, cám ơn anh đã tới thăm và nói chuyện vui suốt ba tiếng đồng hồ, cám ơn, cám ơn anh…
Thật ra trong thâm tâm ông giáo còn cám ơn người bạn đã giúp ông qua đi một ngày chờ đợi điện tín, được nghe loại chuyện khác loại chuyện vượt biên bi thảm.
Nhưng còn bà giáo?
