Minh khẽ trở mình. Suốt người đau như dần, nó có cảm giác như khô cháy cả cổ. Đã mấy tháng nay? Bao nhiêu ngày rồi ? Minh không sao nhớ nổi. Nhật đảo chính; Tây trắng bị thua; rồi Nhật đầu hàng. Những người ở Hà nội khi trước chạy về làng tránh bom đạn đã lục tục kéo đi hết. Rồi làng Thụy trở lại hiu quạnh, nhà cụ Chánh Bá cũng chẳng còn ồn ào. Bỗng từ đâu có những người lạ mặt về làng. Xã Khước, xã Tèo tự nhiên thấy hăng hái, cùng nhiều dân đinh trai tráng hội họp, hô hào đả đảo phong kiến, cường hào. Đủ mặt đàn anh trong làng bị họ đả đảo, nhất là lão Chánh Bá. Phải, như xã Tèo thì ai bảo đả đảo lão Chánh Bá mà hắn chẳng nghe ! Hắn tức có lý lắm chứ. Con ốm chết, một hạt lúa ăn cầm chừng để làm mùa mà vay bóc vụ lấy ít thùng lão cũng nhất định không cho. Minh cũng thấy nô nức, hăng hái lây, như đứa trẻ bị nhốt, nay được thả lỏng tha hồ vùng vẫy. May cho vợ chồng thằng cha phán Thành đến nhanh, vừa thấy tin Nhật đầu hàng là tếch thẳng lên tỉnh, nên cũng chẳng ai làm gì, chứ không thì phải biết! Thôi thì cứ thấy vợ chồng lão chánh Bá sun lại, chả dám thò mặt đi đâu và im thin thít là Minh đủ thú quá rồi. Minh khoái chí, cười khanh khách... Chợt Minh thoang thoáng nghe như có tiếng gọi, và lay vào người. Minh khẽ mở mắt... Mang máng tiếng ai như tiếng dì Mơ :
- Minh ơi! Minh ơi! Con mê sảng đấy à? Khổ quá, sốt như nung như nấu thế này...
Minh mở choàng to mắt, Tôm cồm vùng dậy. Quái, sao đầu nhức như búa bổ và nặng chịch ! Minh lao đao nằm xuống. Nó nhăn mặt, cố mím môi, định thần nghe lại. Nó cảm thấy rõ ràng đôi môi khô ráp như vỏ cây trời hanh!
- Con sốt lắm hả dì ? Dì cho con ngụm nước.
Minh đỡ bát nước vối nóng, ừng ực uống một hơi. Làn nước ngăm ngăm đắng làm dịu bớt cảm giác khô cháy nơi cổ họng. Đột nhiên Minh thấy mệt và trống trải quá. Nó trở mình, cố thở mạnh; tiếng thở trở thành tiếng rên rỉ. Có lẽ vì làm việc quá sức, lại thiếu ngủ, nên nhờ sốt li bì mấy ngày mà nó tỉnh táo hơn. Tâm hồn Minh lắng xuống, và nó nhớ lại...
Từ mấy tháng nay, kể từ cái gọi là cách mạng tháng tám, Minh mê man hoạt động, Minh vội vã cuống cuồng hoạt động, thúc đẩy người khác hoạt động, tuy rằng chính Minh cũng chẳng hiểu gì cả, và chính Minh cũng bị những ai ai từ phủ bộ về thôi thúc. Đôi khi Minh phân vân, song rồi cũng đến tặc lưỡi nhắc lại như vẹt: ‘‘Chà ! Tập thể chỉ huy, cá nhân phụ trách’’.
Minh biền biệt đi cả ngày, thì dì Mơ càng thêm bận. Mọi công việc đồng áng nay dì phải chăm lo gần hết. Xưa nay dì vẫn thương Minh lắm, có bao giờ dám nặng lời với đứa con nuôi đâu ? Vì Minh là lẽ sống của dì. Dì vất vả làm lụng để nuôi Minh; Minh vui là dì vui, Minh buồn là dì lo buồn. Cái tình mẫu tử của người đàn bà cô độc thèm khát làm mẹ, nhất là một người mẹ an phận dưới bóng tre xanh, thì có cần gì đến lý trí? Đời một người dân Việt hiền lành chất phác là gì ? Nếu không phải chỉ là một gạch nối của thế hệ trước với thế hệ sau ? Tiếp tục đời cha ông để truyền lại đời con cháu ? Đôi khi Minh chợt nhớ ra, cũng ái ngại, song chống chế ngay :
- Dì ạ ! Dì chịu khó vụ này, để con lo việc làng, việc nước, kẻo bọn cường hào họ hàng lão Chánh Bá lại đè đầu cưỡi cổ dân ta mãi.
Dì Mơ thì không nghĩ chi hết. Người đàn bà thuần túy sau rặng tre xanh có bao giờ không đầu tắt mặt tối đâu ? Minh biền biệt đi cả ngày cả đêm thì dì cũng thấy cảnh nhà vắng vẻ và cảm thấy hiu quạnh phần nào; Nhưng từ lâu rồi, dì đã quá quen với nỗi hiu quạnh của đời mình. Vả lại đầu tắt mặt tối còn có lúc nào để than vãn và tìm hiểu cảnh vất vả của mình ? Cho nên Minh càng không hay biết gì cả.
Giờ đây, Minh mới có dịp kiểm điểm lại những việc đã qua. Nó tỉnh táo hơn thật. Dì Mơ ngồi bên mép phản, đăm chiêu nhìn nó, rồi sẽ hỏi:
- Minh ơi, có thấy đói không ? Dì nấu cháo gạo mùa cho con đây này. Cố ăn nhé?
Nước cháo đặc sánh, với vị muối mằn mặn sao mà ngon thế ! Minh có cảm giác là làn nước âm ấm béo ngậy, từ từ thấm vào da thịt; và Minh cảm thấy tinh thần sảng khoái hơn.
Nhìn kỹ dì Mơ, nó ngạc nhiên. Đã lâu lắm mới lại có dịp nhìn kỹ khuôn mặt của người mẹ nuôi âm thầm chịu đựng cuộc đời trước mọi biến chuyển dù lớn, dù nhỏ. Từ biến chuyển cho chính bản thân tới những biến chuyển của cái xã hội nhỏ bé dưới bóng tre xanh, và cả những biến chuyển to lớn của đất nước mình, người đàn bà Việt nơi thôn dã này chỉ biết có bền bỉ chịu đựng. Những nét răn trên khuôn mặt hốc hác làm Minh mủi lòng. Trong giây phút, Minh thấy bâng khuâng, và mang mang cảm thấy trống trải quá...
Có tiếng chó sủa. Dì Mơ ngoái cổ nhìn ra, lẩm bẩm :
- Cái đĩ Bèo !
Tiếng nói quen thuộc vọng vào:
- U cháu bảo sang xin bác nắm lá kinh giới về nấu nước xông giải cảm.
Dì Mơ chép miệng : ‘‘ - Con bé ngoan tệ !’’. Dì nhìn đĩ Bèo chắc nịch, nước da bánh mật, đôi môi cắn chỉ, mà thấy yêu. Giá đĩ Bèo là con dâu dì ?... Dì vẫn nghĩ thế, và vẫn định bụng hỏi cho xã Minh. Chắc hẳn là ông bà Hương thuận rồi. Chỉ có Minh là cứ lửng lờ. Nhiều lần dì đã nói ý; dì còn bảo thẳng :
- ‘‘Con bé ngoan tệ. Anh mà ưng, hỏi làm gì mà bác Hương chả cho. Có phải là nhà đỡ vắng vẻ không ?’’
Minh chỉ cười. Nào có nghĩ tới việc nhà vắng vẻ là thế nào ? Người trai làng hồn nhiên, dù mùa màng có cực nhọc, dù sưu thuế nặng nề, họ vẫn có cái sảng khoái vô tư lự, đố nhau chém mía dưới ánh trăng trên bờ đê, hoặc bông đùa bên đống lửa những đêm giá buốt phải tuần giờ. Cho nên trước đây xã Minh đã không nghĩ như dì Mơ nghĩ. Vả lại nó hằng bâng khuâng như muốn một điều gì mà chưa biết rõ, còn trông chờ một thứ gì mà chưa thể cảm thấy rõ rệt. Không hẳn là bất mãn với cuộc đời giản dị trong tình thương của cảnh một mẹ một con; nó chờ đợi và khắc khoải chút gì mới lạ cho cuộc đời đương sống.
Cho đến cái ngày giỗ hết ông giáo, nó nhớ mãi đôi mắt đen láy của Thọ, rồi đôi tay mát dượi, rồi tiếng chân Thọ thất thểu trên mặt đê...nó nhớ hết. Có điều là nó chưa dám nói với dì Mơ thôi. Nó chắc ý thế nào rồi dì Mơ cũng sẽ biết, và dì muốn thế nào, ắt sẽ hỏi nó. Còn dì Mơ thì dì chỉ thở dài mỗi khi tin Minh và Thọ phải lòng nhau lọt đến tai dì. Dì tìm u Trà nó để bàn chuyện, U Trà nó chỉ gắt: - ‘‘Chị cứ nuông nó lắm cơ! Lớn thì lớn, đánh tuốt xương nó ra. Chẳng cách mạng, chẳng sống mới, sống cũ gì hết ! Ai nuôi nó bây lớn ? Liệu cái mã cô Thọ có làm có ăn được không ? Cái thứ tây, tầu ấy mà làm gì ? So thế nào được với sĩ khí nho phong cơ chứ !’’ Thế là dì lại chỉ còn biết chép miệng thở dài.
Lúc này đây, dì cũng chỉ biết chép miệng than thở như muốn cho Minh nghĩ lại:
- Con bé ngoan tệ ! Mà đặng đột chịu thương chịu khó.
Minh không biết nói sao, cố lảng sang chuyện khác :
- Mấy hôm con sốt, có ai hỏi con không hở dì?
- Có mấy người nói là từ trên phủ bộ về, song thấy anh sốt li bì, họ lại đi.
Dì chép miệng, tiếp theo :
- Mà thôi cũng phải. Cũng còn phải lo làm ăn nữa chứ. Hội hè mãi như thế rồi biết ra sao?
Dì ngó ra sân, đăm chiêu nhìn bóng đĩ Bèo lom khom đương ngắt lá ở bụi kinh giới!
Bóng người gái quê bình dị, phẳng lặng như mặt nước ao tù dưới rặng tre xanh rờn êm ả, hiện ngay trước mắt mà sao thấy xa vời biết mấy.
Minh đã đi lại được, chỉ cần kiêng ít ngày nữa cho cẩn thận. Và bây giờ Minh lại sực nhớ đến công việc làm ăn. Thế là đã hai vụ rồi, vụ lúa mùa tháng mười, và vụ bắp tháng năm, Minh chẳng hề có biết đồng áng ra sao. Đành là Minh cũng có vội vã cày, bừa mấy sào ruộng nhà, nhưng đâu có thì giờ làm thêm ruộng rẽ, nên cứ phó mặc mọi công việc đồng áng vào dì Mơ. Xưa nay thì dì Mơ vẫn hằng làm như vậy, năm này qua năm khác, và có lẽ còn làm, làm mãi... cho tới khi nào tan biến vào mảnh đất quanh năm rút mầu mỡ làm nẩy hạt đâm bông nuôi lớp dân nghèo cực này. Có điều nay dì Mơ đã luống tuổi nên cảm thấy công việc nặng nhọc hơn, hầu như không còn làm xuể nữa, nếu không nhờ được đĩ Bèo đôi khi tới giúp. Biến chuyển của đất nước không vọng tới tâm hồn những con người sống cho đồng ruộng, mà cái xã hội nhỏ bé dưới bóng tre xanh đương bị xáo trộn cũng hầu như thể bỏ quên những bàn tay cần cù quá ư bình thản ấy.
Chẳng biết vụ tháng năm này có đủ ăn tiêu không ? Cứ thấy nói cách mạng thành công, mà cuộc đời cần cù, sống vật lộn của người dân chỉ thấy khó khăn hơn. Những ngày đông rét mướt đã qua trong căn nhà thường vắng bóng Minh mải lo hội họp; ngọn đèn dầu heo hút chỉ rọi có bóng dì Mơ cặm cụi vá chằng vá đụp mấy chiếc áo nâu bạc phếch. Rồi lại qua cả một mùa xuân ướt át trông chờ vào vụ ngô. Dì Mơ ra công thu vén, và cảm thấy như không còn đủ hơi sức nữa.
Chuỗi ngày sôi nổi với những xáo trộn ầm ĩ buổi đầu nay nghe chừng như dần lắng xuống. Dân làng Thụy vẫn hiền lành yên tĩnh sống. Tuy lão Chánh Bá phải len lén như con ốc sên cuốn tròn thu hình trong vỏ, song cũng chẳng ai nghĩ đến chuyện hạch sách gì. Có khác chăng là những cán bộ từ phủ gởi về công tác thấy cứ đi đi về về luôn, và Ủy Ban Xã đã hai ba lần thay đổi. Lại thêm nhiều chỉ thị đưa về làng, nào tích cực tăng gia sinh sản, rồi tuần lễ vàng, lại phản đối quân Pháp gây chiến trong Nam Bộ, hoan hô thỏa ước ngày sáu tháng ba, cải tổ Ủy Ban Nhân Dân, Ủy Ban Hành Chánh, Ủy Ban Kháng Chiến... Minh thấy hết thảy cứ dồn dập.
Rồi mãi thì dân làng Thụy cũng tự nhiên cảm thấy không khí dần dần khác lạ. Xưa kia khổ cực, ấm ức, không biết trông chờ gì? Nay cũng chửa thấy bớt khổ cực đâu mà lại thấy hoang mang, nghi ngại không còn biết ra sao. Một cái gì khác lạ và sẽ còn khác lạ như bao trùm lên đồng ruộng xóm làng.
Minh cũng mường tượng như vậy, mà không thể nào hiểu rõ được.
Một vài trai tráng trong làng đã dập dìu đi buôn, ngược dòng sông Hồng lên tận Việt Trì, Tuyên Quang. Có những lời xì xào lén lút! Có những người làng đi mà không thấy trở về. Minh vẫn mơ hồ; song đã có những lúc Minh chợt nghĩ lại cũng không hiểu Minh muốn gì ? Và làm thế để làm gì nữa ? Bây giờ chả còn ai ức hiếp hắn, đe dọa dì con hắn. Thật tình trừ cái truyện cổ xưa về dì Mơ ra không kể, mối bực tức đối với lão Chánh Bá nay cũng đã nguôi, thành thử Minh cũng không còn biết đòi hỏi gì bây giờ đây?
Và Minh chợt nghĩ rằng thôi cứ yên trí mà làm ăn như trước mà lại thú!
Nhưng không được nữa rồi. Ủy Ban hành chánh kháng chiến xã cải tổ, và Minh bị cử làm Ủy Viên Liên Lạc. Thật sự mà nói, gọi là Ủy Viên liên lạc chứ Minh cũng chẳng biết làm gì. Thôi thì cứ loanh quanh vậy, đôi khi chạy lên xã trên, chạy xuống xã dưới, gặp các đồng chí ủy viên khác nói dăm ba câu chuyện bâng quơ, hỏi thăm có tin gì mới lạ ở thủ đô... Để rồi ngày qua ngày, Minh lại cứ chờ. Chờ một cái gì mới lạ, chờ những biến chuyển mà Minh mơ hồ mường tượng sẽ còn nhiều, nhiều nữa.
