Đầu giờ chiều, Tự Thắng đi kiểm tra xem mực nước trong các hang đã xuống chưa. Thảo chạy theo. Chỗ đánh dấu ngấn nước vẫn chìm nghỉm. Trên đường về, hai đứa chợt nghe thấy tiếng sáo từ xa vọng lại. Giai điệu dìu dặt của tiếng sáo làm không gian trở nên nhẹ nhàng, yên ả. Sau một khoảng lặng, tiếng đàn bầu thánh thót vang lên. Ở những nơi thanh vắng, âm nhạc dễ làm cho tâm hồn xao xuyến. Tự Thắng và Thảo rảo bước về động. Sơn đang ngồi gảy đàn. Linh và Việt Bắc chầu bên cạnh.
Hình như Sơn cảm nhận được suy nghĩ của Tự Thắng. Nó ngừng chơi, chỉ cây đàn bầu và cái nhị, giải thích:
– Sau khi chú Lễ mất, thằng Sính đem cho tao mấy thứ này. Tao để lại luôn trong động. Ở nhà, ông nội không cho tao chơi đàn. Ông sợ tao mê đàn, không chịu học làm thuốc. Ông bảo: “Khi nào tôi chết hai bố con anh tha hồ đàn hát, còn giờ thì thôi ngay cho. Suýt chết vì đàn địch kèn sáo rồi vẫn chưa đủ hay sao!”
Linh ngạc nhiên:
– Sao bố mày lại suýt chết vì mấy thứ đó?
– Chuyện xảy ra lâu rồi. Từ hồi cải cách ruộng đất.
– Bố mày là địa chủ à?
– Nhà tao thì có cái gì mà được làm địa chủ? Bố tao bị quy là tạch tạch xè, là Quốc dân Đảng nên bị Đội* bắt.
•
Đội Cải cách ruộng đất ở nông thôn. Người đứng đầu gọi là ông Đội.
Thảo hỏi:
– Tạch tạch xè là cái gì hả anh?
– Là nhiều chữ! Là tiểu tư sản, viết tắt là tts, đọc là tạch tạch xè.
Linh thắc mắc:
– Tạch tạch xè có phải địa chủ đâu mà bị bắt?
– Nếu chỉ tạch tạch xè thôi thì không sao. Nhưng vì là tạch tạch xè mà bố tao bị quy thành Quốc dân Đảng, nên bị bắt.
– Cải cách ruộng đất là để tịch thu ruộng đất của địa chủ chia cho dân nghèo. Quốc dân Đảng thì liên quan gì đến ruộng đất mà Đội bắt?
– Ngày đó Đội thích bắt ai thì bắt, cần gì liên quan…
Tự Thắng ngắt lời Sơn:
– Mày nói thế cũng không phải. Ngày đó, Cải cách ruộng đất tiến hành “ba trong một”. Quốc dân Đảng là thành phần phản động, sao lại không liên quan?
Linh hỏi:
– Ba trong một là gì?
Trong rất nhiều năm, Cải cách ruộng đất được coi là một vấn đề cấm kỵ, mặc dù Đảng và Chính phủ đã nhìn nhận sai lầm và nghiêm khắc kiểm điểm. Là thành viên của đoàn Thanh tra Chính phủ, tham gia sửa sai trong Cải cách ruộng đất, nhưng hầu như ba Tự Thắng rất ít khi nói đến chủ đề này, trừ trường hợp đặc biệt. Một trong những lần đó là ba kể với Tự Thắng việc ba có mặt trong ngày Đội xử án ông Hải. Điều Linh thắc mắc cũng chính là điều Tự thắng đã hỏi ba: “Tại sao ông Hải bị Đội xét xử, trong khi không phải là địa chủ?”
Đối với các con, ông Thiện thường khuyến khích chúng đặt ra những câu hỏi, nhất là những câu hỏi thông minh. Không bao giờ ông né tránh câu trả lời khi gặp vấn đề khó, mà luôn cố gắng diễn đạt sao cho phù hợp với sự hiểu biết của các con. Tuy nhiên, lần này Tự Thắng nhận thấy ba tỏ ra lưỡng lự. Vì câu chuyện liên quan tới gia đình Sơn nên Tự Thắng không chịu bỏ cuộc. Ba nói ngắn gọn: “Chủ trương ngày đó là kết hợp Cải cách ruộng đất với chỉnh đốn tổ chức và trấn áp phản động ở nông thôn, gọi là ba trong một .” Thấy Tự Thắng vẫn tỏ ra không hiểu, ba giải thích thêm: “Một là, thu đất của địa chủ chia cho nông dân. Hai là, chỉnh đốn tổ chức. Ở trong quân đội như ba thì phải tiến hành chỉnh huấn, chỉnh phong. Ba là, trấn áp phản động ở nông thôn. Ông Hải bị quy là đảng viên Quốc dân Đảng, một tổ chức phản động, nên Đội quyết định đem xử bắn. May mà nhờ đồng chí Phó Tổng thanh tra Chính phủ tình cờ có mặt trong buổi xử án đó, ông được minh oan.”
“Nếu ngày đó ông Hải bị bắn thì bây giờ bọn con sẽ không được ở nhà ông, ba nhỉ?”
“Ngày đó chúng ta học tập kinh nghiệm Cải cách ruộng đất của nước bạn, không xuất phát từ thực tiễn trong nước nên phạm sai lầm. Vì vấn đề này mà nhiều lãnh đạo và cán bộ cấp cao của Đảng đã phải nhận kỷ luật. Đó là một câu chuyện buồn, nếu gia đình ông Hải không nhắc tới thì đừng gợi lại.”
Vì vậy Tự Thắng trả lời Linh:
– Ngày đó Cải cách ruộng đất kết hợp với nhiệm vụ chỉnh đốn tổ chức và nhiệm vụ trấn áp phản động ở nông thôn, gọi là ba trong một . Ông Hải bị Đội nghi là Quốc dân Đảng phản động, nên mới bị bắt.
Linh bảo Sơn:
– Kể chuyện ba mày làm cách nào mà thoát chết đi?
– Chuyện dài lắm. Để lúc khác.
Tự Thắng tán thành:
– Đúng rồi. Sơn chơi đàn tiếp đi.
– May mà chúng mày thích nghe đàn nên tao chơi cũng có hứng. Chơi đàn cho thằng Sính nghe giống như “đàn gảy tai trâu”.
Tự Thắng cười hì hì:
– Không chỉ thằng Sính đâu. Ớ đây còn tám cái tai trâu nữa.
Thảo cãi:
– Có ba con trâu thôi. Em là ca sĩ nhé.
Sơn tò mò:
– Thật không?
– Anh không biết mọi người gọi em là chim sơn ca à? Anh đệm đàn, em hát cho mà nghe. Bài Vào rừng hoa * nhé!
•
Nhạc sĩ Việt Anh, sáng tác năm 1961.
Không đợi Sơn trả lời, Thảo hát luôn. Đó là bài tủ của nó.
Cầm tay nhau cùng đi chơi.
Đi khắp nơi hái bông hoa tươi.
Vào đây chơi, rừng hoa tươi.
Chim líu lo hát nghe vui vui.
Vào rừng xem hoa,
Nghe tiếng chim rừng vui ca
Tìm vài bông hoa,
Cùng hái đem về nhà.
Sơn chưa nghe bài này bao giờ nên không biết đệm thế nào. Nó ấp úng:
– Hát bài nào quen quen đi.
– Bài Đội kèn tí hon * nhé?
•
Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu, sáng tác năm 1959.
Te tò te đây là ban kèn hơi
Tò tò tò tò te có anh nào muốn chơi
Mau vào đây góp thêm kèn te tí
Tò tò tò te tí…
– ….sao anh không đàn đi?
– Toàn những bài anh không biết!
– Ngày ở Trại Nhi đồng Miền Bắc, ai cũng biết hát bài này… À, trừ mấy con trâu như anh Tự Thắng…
– Ở nhà quê không ai hát những bài này. Thế em có biết hát xẩm không?
– Em thấy người ta hát xẩm trên tàu điện… Em chỉ thuộc mấy câu thôi.
– Quê anh là gốc của xẩm. Nếu em thích thì anh dạy.
Thảo là đứa thích hát, lại ham vui. Nghe Sơn nói vậy nó mê tít. Sơn cầm cây nhị, so dây, kéo một đoạn. Tiếng nhị nghe rất lạ. Khi thì réo rắt, cao vút tới đỉnh núi, khi thì trầm khàn như rớt tận đáy vực. Giữa khu rừng tĩnh lặng, tiếng nhị bay theo gió, luồn trong đá, khi thì vui vẻ, dồn dập, lúc thì nỉ non, da diết, gợi lên một nỗi buồn nhớ mơ hồ. Sơn cất tiếng hát. Khi Sơn nói, nghe cũng bình thường, nhưng khi nó hát giọng lại rất ấm và khàn.
Mẹ mới có thai, kể từ một ân, thì con ơi mẹ mới có thai
Âm dương là âm dương nhị khí, ới nào ai biết gì,
Ở trong lòng luống những sầu bi…
Ò e í e…
Bài hát khá dài, hay nhưng buồn. Thấy bọn ngồi nghe đứa nào cũng trầm ngâm, Sơn chuyển sang hát xẩm chợ và xẩm tàu điện. Mấy bài này những người ăn xin trên tàu điện hay hát, vui và quen thuộc hơn… Cả buổi chiều ba con “trâu” ngồi nghe Sơn dạy Thảo hát xẩm. Dạo này Thảo bắt đầu đổi giọng, nghe “người lớn” và mượt mà chứ không trẻ con như trước. Hai đứa đàn và hát đến tối mịt.
Đêm hôm đó, bên bếp lửa, Sơn kể cho cả bọn nghe về việc tại sao bố nó suýt chết vì đàn và những ngày Cải cách ruộng đất ở quê những năm trước.
Câu chuyện của Sơn, Tự Thắng đã biết trước một phần vì được nghe ba kể lại.
Cụ Trung Hiếu, ông nội Sơn là một thầy lang. Cụ nổi tiếng khắp vùng nhờ bài thuốc chữa rắn cắn. Ai bị rắn độc cắn tìm đến, cụ đều chữa giúp, không lấy tiền. Nhưng ông Hải, bố của Sơn lại không chí thú theo nghề ông cha để lại. Từ bé ông đã thích đàn ca sáo nhị. Năm 1942, ông Hải theo bạn lên Hà Nội học, dù cụ Trung Hiếu không đồng ý, rồi trở thành lính kèn cho Trại Bảo an binh của Pháp.
Tháng Ba năm 1945, Nhật đảo chính Pháp. Tên nhạc trưởng người Pháp bỏ về nước. Đội nhạc binh vẫn đóng trong trại, đối diện rạp Tháng Tám sau này. Cụ Liên, nhạc công giỏi nhất được anh em trong ban nhạc bầu lên thay, gọi là Quản Liên. Ngày 19 tháng Tám năm 1945, Việt Minh tổng khởi nghĩa, tiếp quản Trại Bảo an binh. Binh lính trong trại được phép trở về quê quán. Quản Liên vận động 72 nhạc công của mình đi theo Việt Minh. Ngày 2 tháng Chín năm 1945, Đội Nhạc kèn Giải phóng quân do Quản Liên chỉ huy đã vinh dự cử hành bài Tiến quân ca tại Quảng trường Ba Đình, trước giờ Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập .
Để đào tạo cán bộ, chuẩn bị cho cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ngày 26 tháng Năm năm 1946, Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn được thành lập. Nhà trường cần một thông hiệu viên nên ông Hải được điều về. Suốt ngày mọi người phải nghe kèn của ông: kèn báo thức, kèn đi tập thể dục, kèn ăn sáng, kèn lên hội trường, kèn ăn trưa… rồi kèn điểm danh và kết thúc là kèn đi ngủ. Từ đó, ông có tên là Hải Kèn.
Toàn quốc kháng chiến. Tháng Tư năm 1947, ông Hải theo thầy hiệu trưởng Hoàng Đạo Thúy cùng Trường Võ bị khóa ba chuyển đến tỉnh Bắc Cạn. Ngày 7 tháng Mười năm 1947, Pháp cho lính nhảy dù xuống Bắc Cạn, định bắt sống Chủ tịch Hồ Chí Minh và nội các Chính phủ. Ngay lập tức, nhà trường trở thành một trung đoàn, do thầy Hoàng Đạo Thúy làm trung đoàn trưởng, đánh trả lính dù Pháp. Trong trận chiến đấu đó ông Hải Kèn bị thương nặng. Ông giải ngũ, trở về làng, lấy vợ và phụ giúp cha chữa bệnh.
Tháng Ba năm 1953, miền Bắc tiến hành Cải cách ruộng đất. Có tất cả năm đợt, bắt đầu từ trung tuần tháng Ba năm 1953 đến tháng Mười năm 1956. Theo các cố vấn Trung Quốc, thành phần địa chủ chiếm khoảng 5% số nông hộ trong cả nước. Huyện của ông Hải, một vùng bán sơn địa, người dân không bán mặt cho đất, bán lưng cho giời thì cũng lần hồi vào rừng kiếm cái ăn, nên quy thành phần địa chủ cũng khó. Nhưng Đội đã được khoán chỉ tiêu. Sau một hồi sàng lọc, qua tố giác của quần chúng, bó đũa chọn cột cờ, rồi cũng đủ số. Việc tìm ra phản động thì khó hơn. Qua thông tin của cốt cán, trong xã có ông Hải là người biết cả chữ ta lẫn chữ của Tây. Đội nhận định nhiều chữ là tạch tạch xè . Đã tạch tạch xè , chắc chắn liên quan đến phản động, đến Quốc dân Đảng. Trong quá trình điều tra, Đội phát hiện trước Cách mạng tháng Tám, ông Hải là lính Bảo an của Pháp. Khám nhà ông, Đội tìm thấy chiếc kèn đồng. Làng này ăn còn chẳng có, nếu không làm phản động lấy đâu tiền mua kèn đồng. Có mà kêu oan đằng trời. Đã thiếu thành khẩn với cách mạng, lại còn khai láo, xúc phạm lãnh tụ thì đánh cho gãy răng. Nhà ông Hải bị tịch thu, giao cho một gia đình cốt cán. Cả nhà bị dồn xuống gian bếp giam, chờ xét xử. Đội cử người canh gác rất chặt, người lớn lảng vảng tới gần là bị bắt ngay. Chỉ có Sơn còn bé nên được chạy ra ngoài.
Được tin Đội quyết định sau khi đấu tố và xét xử công khai, ông Hải sẽ bị xử bắn, chú Lễ cho thằng Sính tới la cà trước ngõ, báo tin cho Sơn. Nửa đêm, ông Hải cùng chú Lễ trốn vào rừng. Sáng hôm sau, Đội đem vợ ông treo ngược lên cây đa trước cổng đình, thông báo nếu tên Việt gian Hải Kèn không về, sẽ đem vợ ra đấu tố thay. Cọp đực hay cọp cái cũng là cọp, đều phải tiêu diệt. Dù vợ ông Hải chẳng biết Quốc dân Đảng hay tạch tạch xè là cái gì, nhưng cả xã ai đi qua cũng chửi bà là Việt gian, phản động, nhổ nước bọt vào bà.
Biện pháp của Đội tác dụng tức thì. Sau một ngày lẩn trốn, ông Hải ra đầu thú. Ông không thể để vợ chịu tội thay mình. Ông chấp nhận chết.
Giời xui đất khiến thế nào, trong ngày Đội tiến hành xử án ông Hải, đoàn Thanh tra Chính phủ về kiểm tra. Nhìn hình hài tiều tụy của phạm nhân, đồng chí trưởng đoàn ngờ ngợ:
– Cậu có phải Hải Kèn, thuộc Hiệu bộ Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn không?
Ông Hải ngước cặp mắt sưng húp, nhìn một lúc mới nhận ra người đàn ông mặc bộ quần áo giản dị, vừa hỏi mình là thủ trưởng cũ ở đơn vị ngày nào.
– Bác là Phó Giám đốc, Chính trị ủy viên nhà trường phải không ạ? Em đúng là Hải Kèn đó.
– Sao lại ra nông nỗi này? Làm thế nào mà cậu lại biến thành Việt gian bán nước, đảng viên Quốc dân Đảng được?
– Em cũng đã trình bày rồi nhưng Đội vẫn bảo em đúng là Quốc dân Đảng.
– Phải nói rõ cả quá trình ra để Đội hiểu chứ.
– Em đã khai rõ em là lính kèn trong Ban nhạc Giải phóng quân của cụ Quản Liên. Ngày 2 tháng Chín năm 1945 em đã thổi bài Tiến quân ca ở Quảng trường Ba Đình. Đến ngày thành lập Trường Võ bị, em lại vinh dự thổi kèn đón Bác Hồ và đại tướng Võ Nguyên Giáp về dự lễ khai giảng. Em đã tham gia chiến đấu và bị thương ở Bắc Cạn. Nhưng Đội nói em ngoan cố, lợi dụng uy tín của lãnh tụ và những sự kiện cách mạng lớn để chạy tội.
Ông Hải được minh oan. Số ông chưa hết, nên được quý nhân phù trợ. Gia đình ông cũng được chia một mảnh ruộng để cày cấy. Nhưng vợ ông đã bị một con rắn lục đuôi đỏ cắn lúc bị treo trên cây đa. Dù gia đình chuyên trị rắn cắn, nhưng do phát hiện muộn nên bà không qua khỏi. Nhà trên đã bị phân cho gia đình của một cốt cán, người tố cáo ông. Đội nói gia đình ông cứ ở tạm dưới bếp rồi tính sau. May mà ông còn được trả lại cái kèn đồng. Gia đình cốt cán lần đầu tiên nhìn thấy cái kèn. Họ nói bán cả cái nhà họ được phân cũng không mua nổi nó. So với họ, ông vẫn còn giàu có hơn. ông Hải vâng vâng, dạ dạ. Cái kèn này ông đã thổi đón Bác Hồ và đại tướng Võ Nguyên Giáp về dự lễ khai giảng Trường Võ bị. Nó là vật chứng cho sự trong sạch của ông, ông không đổi lấy bất cứ cái gì.
Từ cõi chết trở về, suy nghĩ của ông Hải bắt đầu thay đổi. Ông nhận thức đây là thời của bần cố nông. Từ lầm than lam lũ, họ vụt biến thành người khổng lồ. Lời nói của họ trước chẳng ai nghe, giờ có gang, có thép. Bần cố nông là chủ lực quân cách mạng, là lực lượng cốt cán ở nông thôn. Mọi người đều muốn trong bản lý lịch được ghi thành phần gia đình là bần cố nông. Ba đời bần cố nông như cụ Bí thư Chi bộ thôn thì không phấn đấu được, nhưng chí ít cũng phải phấn đấu làm bần cố nông đời này. Đứng hẳn về phía bần cố nông, lo gì không có cơm no, áo ấm, chẳng còn phải sợ ai đấu tố. Ông bỏ làm thuốc, chuyển sang làm ruộng và bắt rắn trong lúc nông nhàn.
Nhờ có thuốc gia truyền, không sợ rắn cắn, ông nhanh chóng trở thành một người bắt rắn giỏi. Cái tên Hải Kèn dần đổi thành Hải Rắn.
Sơn học hết lớp bốn thì ông Hải bảo nghỉ, ở nhà phụ ông bắt rắn. Học nhiều để làm gì. Mấy đời kê đơn, bắt mạch rồi cũng đến bị đuổi xuống bếp, để nhà cho bần cố nông ở. Nhiều chữ quá chỉ tổ người ta ghét, không khéo có ngày lại biến thành tạch tạch xè , thành Quốc dân Đảng phản động . Thấy đứa con trai duy nhất đã đoạn tuyệt với nghề cha ông để lại, giờ lại bắt con nó bỏ học đi bắt rắn, cụ Trung Hiếu rất buồn. Cụ quyết định dạy lại cho Sơn những bài thuốc gia truyền trước khi về với tổ tiên. Mai sau không làm thuốc cứu đời thì cũng biết tự chữa bệnh cho bản thân, vợ con.
Từ khi chuyển nghề, ông Hải không thổi kèn nữa. Mà muốn thổi cũng khó, vì đã gãy hết răng cửa. Nhưng những người có máu nghệ sĩ cũng khó quên nghiệp cầm ca. Nhớ nghề, ông lôi Sơn ra dạy, cả nhạc lý lẫn nhạc cụ. Trừ kèn, các loại nhạc cụ dân tộc khác như nhị, đàn bầu, đàn đáy, trống cơm… cái gì ông biết là Sơn phải học. Sợ Sơn lây tính bố, mải mê đàn hát không chú tâm học nghề thuốc, cụ Trung Hiếu bảo ông Hải: “Anh để yên thằng bé cho tôi. Vì đàn hát, anh bỏ nghiệp tổ tiên chưa đủ hay sao mà còn dạy nó cái của khỉ ấy.” Ông Hải không chịu. Con ông thì ông phải được dạy. Cha con mâu thuẫn. Sơn mang gen trội của bố, gen lặn của ông nên khi cả hai cao nhân dốc lòng truyền dạy, nó cũng tiếp thu được kha khá kiến thức về âm nhạc và y học cổ truyền.
