“Năm mới bắt đầu rồi, ông có suy nghĩ gì không?”
Trưởng trại hỏi tôi như vậy nhân dịp Nguyên đán năm 1955.
Tôi trả lời là chỉ có cách bó mình chịu tội, chờ phán xử. Nghe xong, trưởng trại lắc đầu lia lịa tỏ ý không phải như vậy:
- Chả phải tiêu cực thế! Phải tích cực cải tạo tranh thủ trở lại làm người chứ!
Cuối năm 1954, khi nhân viên kiểm sát cầm tập hồ sơ cuối cùng đến bảo tôi ký tên vào đấy, tôi cũng được nghe những lời tương tự như vậy: “Cố gắng mà cải tạo đi, tranh thủ làm một con người mới!”
Những lời đó làm tôi yên tâm, song vẫn không làm tôi thay đổi được về căn bản thái độ tiêu cực và bi quan. Tôi đã rơi vào vực thẳm tự ti và nỗi lo âu về việc phán xử đã tụt xuống hàng thứ yếu.
Một hôm tôi đang ngồi nghỉ ngoài sân, thấy một phóng viên cầm chiếc máy ảnh bước vào sân bóng chụp ảnh. Sau đợt “tố giác và nhận tội” kết thúc, trại quản lý tội phạm chiến tranh khôi phục lại cách làm như trước, nghĩa là không phải chia từng tổ lần lượt nghỉ mà là toàn thể cùng được nghỉ một lúc, và thời gian nghỉ cũng kéo dài thêm nửa tiếng. Ngoài sân rất náo nhiệt, người thì chơi bóng chuyền, bóng bàn, người thì truyện trò, ca hát, làm gì cũng có, đều được phóng viên thu hết vào ống kính. Phóng viên hết chĩa máy sang bên này lại chĩa máy sang bên nọ, cuối cùng chĩa thẳng ống kính vào tôi. Lúc ấy có một nhân viên ngụy Mãn đang đứng bên cạnh tôi xem đánh bóng biết ý đồ của phóng viên, vội quay mình bỏ di chỗ khác và buông lại một câu: “Tôi không muốn chụp chung với hắn!” Kế đó, những người khác cũng lẩn đi hết.
Giữa tháng 3, một số tướng lĩnh cao cấp Quân giải phóng tới Phủ Thuận thị sát trại quản lý tội phạm chiến tranh do Quân khu Thẩm Dương quản lý. Trưởng trại cho gọi tôi và Phổ Kiệt đi hỏi chuyện. Vừa bước vào phòng tôi thấy trong phòng chật ních những người đeo quân hàm lấp lánh trên vai. Thoạt đầu tôi tưởng là sắp mở toà án quân sự rồi, sau đó mới biết các tướng lĩnh muốn nghe tình hình học tập của tôi. Thái độ của họ đều hoà nhã, và hình như nghe kể một cách rất hứng thú. Các tướng lĩnh còn hỏi tôi về đời sống thuở bé và hồi thời kỳ ngụy Mãn. Cuối cùng, một vị thủ trưởng có râu nói: “Cố gắng học tập cải cải tạo, sau này ông sẽ được thấy tận mắt tình hình thật sự xây dựng chủ nghĩa xã hội đó!”. Trên đường về, tôi nghĩ người nói đó có lẽ là một vị nguyên soái, nhưng Phổ Kiệt nói với tôi là trong những tướng lĩnh đó không chắc chỉ có một vị nguyên soái. Tôi rất phấn khởi, những người cộng sản mà tôi từng cho là không ai có thể dung thứ tôi, thì sự thật từ nhân viên trông giữ tôi cho đến nguyên soái ai cũng đối xử với tôi như một con người, thế mà chính những tội phạm cũng như tôi lại cảm thấy không thể dung thứ tôi được dù là chỉ đứng bên cạnh tôi, dường như tôi chẳng phải còn là con người nữa.
Về tới buồng, tôi kể lại lời nói của nguyên soái cho đồng bạn nghe. Lão Nguyên, từng làm đại sứ của Ngụy Mãn tại Nhật Bản là con người có bộ óc nhạy cảm nhất, nói: “Xin chúc mừng ông Phổ! Nguyên soái bảo ông sẽ thấy được chủ nghĩa xã hội, thế nghĩa là ông được đảm bảo rồi đấy!”.
Mọi người nghe vậy đến sôi nổi hẳn lên, vì tên Hán gian đầu sỏ như tôi còn có thể đảm bảo được thì tất nhiên họ càng được đảm bảo.
Sau đợt “tố giác và nhận tội”, nhiều người phấp phỏng tương lai của mình. từ khi bắt đầu tiến hành đợt “tố giác và nhận tội” tới nay chưa hề thấy lão Hiến cười lần nào, lúc này lão ta cũng nhoẻn miệng cười và thân mật vỗ vai tôi nói: “Xin chúc mừng ông nhé, ông Phổ!”
Sau đợt “tố giác và nhận tội”, giờ nghỉ ở ngoài sân không những không còn cấm nói chuyện với nhau, mà ban ngày cũng không thấy khoá cửa phòng giam nữa, đôi khi còn có đồng bạn sang thăm hỏi lẫn nhau chơi. Tin mừng này truyền nhanh tới các tổ khác, thế là cả trại đều biết. Tôi nghĩ, vẫn còn có người bàn tán ngoài sân. Lúc này tôi nghĩ đến các cháu tôi và Lý lớn, từ đợt tố giác và nhận tội tới nay chúng nó chẳng đứa nào thèm đếm xỉa gì đến tôi, nếu được tin này ắt hẳn chúng cũng mừng. Tôi nghĩ bụng sẽ tìm đến nói cho chúng biết. Tôi nghe tiếng hát của tiểu Cố, cậu thanh niên sôi nổi nhất, đã đòi nhân viên trông giữ và lính gác dạy cho nhiều bài hát... đang hát bài “Hai trẻ chăn trâu”, tôi lần theo tiếng hát tìm thấy nó cùng thằng Tú đang đứng dưới gốc cây to ở góc sân bóng. Nhưng vừa thoạt thấy tôi bước đến chúng đã tránh đi nơi khác.
Giữa tháng 4, lãnh đạo trại bảo trại 1 chúng tôi bắt chước tội phạm chiến tranh Nhật Bản ở trại 7 bầu ra Ban học tập. Ban học tập là tổ chức tự quản của phạm nhân đặt dưới sự chỉ đạo của phía trại để quản lý về đời sống và học tập của mình. Ban này có trách nhiệm tập trung các vấn đề trong học tập cũng như trong đời sống, tình hình thảo luận trong buổi học tập cũng như trong buổi họp kiểm điểm về đời sống rồi phản ánh cho phía trại và xin phía trại nhận xét góp ý. Ban học tập có 5 uỷ viên do phạm nhân bầu ra và được phía trại thừa nhận. Trừ uỷ viên chủ nhiệm, bốn uỷ viên khác được phân công quản lý về học tập, đời sống, thể dục thể thao và vui chơi giải trí. Tổ trưởng quản lý về học tập và tổ trưởng quản lý về đời sống của mỗi tổ hàng ngày phải liên hệ một lần với uỷ viên học tập và ủy viên sinh hoạt để báo cáo tình hình. Các phạm nhân rất phấn khởi trước việc thành lập tổ chức này, họ cảm thấy đây là một bằng chứng nói lên niềm tin tưởng của phía trại đối với việc cải tạo chúng tôi, và có một số phạm nhân càng nhận thức được cải tạo tư tưởng chính là công việc của bản thân mình. Về sau sự thật đã chứng tỏ tổ chức này có tầm quan trọng đối với việc cải tạo cho chúng tôi. Song, trong đoạn thời gian Ban học tập mới thành lập, tôi lại có sự suy nghĩ khác với mọi người. Trong số 5 uỷ viên này có hai người thuộc gia tộc của tôi: lão Vạn làm uỷ viên chủ nhiệm và cậu Thụy làm uỷ viên quản lý về đời sống. Họ là những người khi tố giác tôi chẳng hề chừa mặt và khiến tôi không còn chỗ dung thân được nữa.
Ban học tập thành lập không bao lâu thì thông qua một nghị quyết: làm một sân vận động. Sân vận động mà chúng tôi thường sử dụng trước đây là do các tội phạm chiến tranh Nhật Bản xây đắp, bây giờ chúng tôi phải san bằng một mảnh đất để làm sân vận động của trại 1 chúng tôi. Tiểu Thụy là người chịu trách nhiệm tổ chức lao động đợt này. Ngày đầu lao động tôi đã bị nó sạt cho một chập ngay trước mặt mọi người. Chả là lúc xếp hàng điểm tên, tôi quên mất là vì việc linh tinh gì đấy và cũng như mọi khi lại đến muộn hơn mọi người. Tôi vừa cài khuy áo vừa chạy tới hàng ngũ, thình lình nghe thấy tiếng gọi: “Phổ Nghi!”.
“Tới rồi tới rồi!”. Tôi lên tiếng và chạy vội đến cuối hàng.
“Lần nào tập hợp ông cũng đến muộn, từng này người phải chờ có một mình ông, thật không tự giác tí nào cả!”. Tiểu Thụy đanh mặt lại lớn tiếng xoi mói: “Ông hãy nhìn từ trên xuống dưới xem đã, ăn mặc lôi thôi lốc thốc thế ư? Trông khuy kìa, cài vậy hử?”. Tôi cúi xuống nhìn qua một lượt, thì ra khuy này đã cài vào với lỗ khuy nọ! Lúc ấy cả đội ngũ đều quay đầu lại nhìn tôi, ngón tay cứ run run lần mãi vẫn chưa mò được khuy áo.
Thậm chí tôi còn lơ là sổ ghi chép về buổi họp kiểm điểm về đời sống đến tay bọn chúng, chúng sẽ ghi thêm vào vài dòng ghi chú không có lợi cho tôi. Dạo ấy những buổi họp kiểm điểm về đời sống của tổ chúng tôi đã rất ít hiện tượng hoặc cãi vã lung tung hoặc tâng bốc một chiều như trước nữa, mà có thể họp với nhau ăn nói có chứng có cớ, ít nhất là mọi người có thái độ tương đối thận trọng so với trước. Nguyên nhân thứ nhất là vì có một ít nhận thức về cải tạo, nên bắt đầu tích cực lên; nguyên nhân khác là cái lối kiểm điểm kiểu gãi ngứa như trước kia thì giờ đây không thể nào thông qua được sau khi lên đến Ban học tập. Lúc này do mọi người hoàn toàn không chừa mặt khi phát biểu về tôi, và nhất là trong số đồng bạn mới được sắp xếp vào tổ tôi lại có người hiểu rõ tôi nhất và lại làm tổ trưởng tổ sinh hoạt nữa, vì vậy tôi cảm thấy các buổi họp kiểm điểm về đời sống đã khiến tôi có sự thay đổi. Người khác phê bình khuyết điểm của tôi thì Lý lớn lại giới thiệu và phân tích thêm, thế là càng đánh trúng chỗ hiểm của tôi điểm trúng căn bệnh của tôi. Có thêm Lý lớn phân tích và giới thiệu, lại qua ghi chú của lão Vạn và tiểu Thụy trong Ban học tập, thì tôi còn ra cái thằng gì nữa?!
Trước đây hễ bị kích thích từ bên ngoài, tôi thấy chán nản và thất vọng vô cùng, nhiều khi tự oán trách mình, cho là mình làm mình phải chịu, nhiều khi lại oán hận trời đất, ghét bỏ người đời, oán cả vận mệnh, giận người khác cố tình làm khó dễ mình. Trước đó nữa thì oán hận Đảng Cộng sản, oán hận Chính phủ nhân dân, oán hận trại quản lý. Lúc này tôi tuy cũng oán trời trách người, song cũng giận mình hơn và không còn có cớ gì để oán hận Đảng Cộng sản, Chính phủ và trại quản lý nữa. Trong thời tự giác và nhận tội, sau khi tôi xem tài liệu tố giác của người khác viết về tôi, tôi biết những điều mà tôi không muốn để cho người ta biết thì lúc này đã lộ tẩy hết, và phía chính phủ trước đây vốn không biết nay cũng biết tỏng rồi, họ sẽ không ngờ tôi lại là con người như thế, theo đạo lý nếu không trả thù thì cũng sẽ vứt bỏ ý định cải tạo tôi. Song, từ nhân viên kiểm sát, trưởng trại cho đến nguyên soái vẫn nói với tôi là phải cố gắng học tập và cải tạo, trở lại làm người, hơn nữa ý nghĩ đó đã được xuyên suốt trong tư tưởng của tất cả nhân viên công tác, thể hiện trên mọi sự việc cụ thể.
Sân vận động làm xong, Ban học tập lại quyết định tô điểm thêm sân vườn, trồng cây, trồng hoa, nhổ cỏ, san lấp hố, chuẩn bị chào mừng ngày lễ mồng 1 tháng 5. Mọi người ai nấy đều vui vẻ, hăng hái lao động. Lúc đầu tôi tham gia công việc lấp hố, nhân viên trông coi họ Giang nói mắt tôi kém, sợ ngã xuống hố, bèn đổi cho tôi đi nhổ cỏ. Tôi được phân công nhổ cỏ bên một mảnh vườn hoa, nhổ được một lúc thì lão Chính người dân tộc Mông Cổ bước tới, bất thần giật phăng mấy “cọng cỏ” từ trên tay tôi vừa mới nhổ xong quát lên:
- Ông nhổ cái gì đấy hử? Hử?
- Chả bảo là tôi nhổ cỏ ư?
- Đây là cỏ à? Ông thật biết chọn nhỉ, nhổ rặt là cây hoa con!
Và tôi lại trở thành tiêu điểm hứng mọi ánh mắt về mình. Tôi cắm đầu ngồi như phỗng, thật là chỉ mong cả hoa lẫn cỏ trên quả đất này phút chốc tiêu tan hết cho rồi.
- Ông thật là đồ vô dụng! - Lão Chính cầm lấy cây hoa chõ vào mặt tôi mà nhiếc.
Vừa lúc ấy, nhân viên trông coi họ Giang bước đến, tiếp lấy cây hoa con từ tay lão Chính xem qua rồi vứt xuống đất:
- Anh mắng ông ấy làm gì vô ích, anh phải giúp đỡ ông ấy , bảo cho cách nhổ thì lần sau ông ấy mới không lầm được chứ!
- Thật không ngờ vẫn có người không phân biệt được hoa nữa - lão Chính mỉa mai.
- Thì tôi trước đây cũng thật không ngờ mà, nói làm chi nữa. Bây giờ chúng ta đã trông thấy rồi thì phải nghĩ cách giúp đỡ ông ấy chứ!
Hồi trước, ba chữ “thật không ngờ” trong óc tôi nó cứ gắn liền với các kết luận đáng sợ: “Thật không ngờ Phổ Nghi giả dối đến thế, xấu xa đến thế! Hết cải tạo được!”, “Thật không ngờ Phổ Nghi có nhiều người thù ghét đến thế! Chết đi cho xong”. Nhưng giờ đây cũng đằng sau ba chữ “thật không ngờ” ấy, tôi lại được nghe “bây giờ chúng ta đã trông thấy rồi thì phải nghĩ cách giúp đỡ ông ấy chứ”.
Vả lại không chỉ nghe thấy một lần, không phải chỉ nghe thấy từ miệng một người, và cũng không phải nghe nói chỉ giúp đỡ một mình tôi.
Một hôm, cái kính đeo của tôi lại hỏng. Tôi do dự mãi, cuối cùng vẫn chỉ còn cách tìm đến nhờ Lý lớn chữa hộ:
- Cậu giúp hộ tôi cái, - tôi nói với giọng rất nhẹ - tôi chữa mãi vẫn không xong, người khác cũng chẳng khéo tay gì mấy, nhờ cậu chữa hộ vậy.
- Ông còn bảo tôi hầu ông à? - Lý lớn trợn trừng - bộ tôi hầu hạ ông còn chưa đủ hay sao? Ông sai bảo người ta vẫn chưa đủ à? - Dứt lời cậu ta hầm hầm nét mặt, từ phía bên này bàn vòng sang bên kia bàn định bỏ đi.
Tôi đứng lặng người, ấm ức chỉ muốn dập đầu vào tường cho xong.
Chưa đầy hai phút, vẫn nét mật. hầm hầm ấy Lý lớn quay trở lại tiếp lấy kính đeo của tôi nói:
- Được, chữa hộ ông, nhưng tôi phải nói trước không phải vì cái gì khác, mà là vì giúp ông trong cải tạo. Nếu không phải là vì điều này thì tôi chẳng hơi sức đâu!
Hôm sau, nhân giờ nghỉ, tôi tới thư viện nhỏ mới xây dựng xong định tâm dạo bước một mình cho khuây khoả, bất chợt gặp Phổ Kiệt cũng ở đấy. Tôi tâm sự với Phổ Kiệt rằng mấy người trong dòng họ đã có thái độ không tốt đối với tôi, làm tôi tủi nhục mất ngủ suốt đêm. Phổ Kiệt nói: “Sao anh không tâm sự với phía bên trại?” Tôi nói: “Nói gì bây giờ? Trước đây người ta đã bị tôi làm khổ nhiều rồi, tất nhiên phải căm thù tôi chứ.” Phổ Kiệt nói: “Em nghe nói phía bên trại cũng từng khuyên dặn họ, không nên nhớ mãi hận cũ, mà phải giúp đỡ anh.” Lúc ấy tôi mới hiểu vì sao Lý lớn lại quay trở lại.
Dạo ấy tôi chia sự giúp đỡ làm hai loại: một loại là bằng hành động, ví như Lý lớn chữa kính hộ tôi và người khác khâu chăn đệm hộ tôi sau khi tôi tháo giặt và phơi khô, nếu không tôi sẽ phải khâu mất trọn một ngày, và như vậy sẽ ảnh hưởng hoạt động của tập thể; một loại khác là bằng lời nói, tôi coi những lời phê bình của người khác đối với tôi quy vào loại này. Phía bên trại thường nói, phải thông qua phê bình và tự phê bình, trao đổi ý kiến, giúp đỡ lẫn nhau. Nhưng tôi ít khi nào “giúp đỡ” người khác như vậy hơn nữa dạo đó càng không muốn nhận “sự giúp đỡ” của người khác. Tóm lại, mặc dù Lý lớn nói mục đích chữa kính đeo hộ tôi là giúp tôi cải tạo mặc dù phía bên trại nói phê bình là một hình thức hỗ trợ trong việc cải tạo tư tưởng, song tôi vẫn chưa nhận thức được bất kỳ loại giúp đỡ nào có quan hệ gì đối với tôi trong việc cải tạo tư tưởng và trở lại làm người. Hơn nữa, tôi cho rằng chữa kính đeo hoặc khâu chăn đệm cho tôi, chỉ có thể nói lên tôi là một thằng vô dụng, bị người đời khinh ghét, phê bình tôi chỉ có thể càng bộc lộ vết thương và nỗi đau khổ của tôi mà thôi. Không giúp đỡ còn hơn, càng giúp tôi càng không có mặt mũi nào mà làm người nữa.
Mỗi khi nói đến “làm người”, nhân viên chính quyền bao giờ cũng liên hệ đến “cải tạo tư tưởng” và “rửa lòng, rửa mặt”. Song, tôi cứ nghĩ đến cái “mặt mũi” của tôi, cứ nghĩ rồi đây những người trong dòng họ và trong xã hội sẽ đối xử với tôi như thế nào, có dung thứ cho tôi không? Thậm chí tôi nghĩ dù cho Đảng cộng sản và Chính phủ nhân dân có cho phép tôi sống ở trên đời đi nữa, nhưng vào xã hội vẫn chưa chắc sẽ được yên lành; dù cho không có ai đánh đập tôi, nhưng cũng sẽ có người chửi rủa tôi.
Mỗi khi nói đến cải lạo tư tưởng, nhân viên phía bên trại vẫn thường nói: Hành động của con người đều do một tư tưởng nhất định chi phối, vì vậy phải tìm cho ra gốc rễ tư tưởng phạm tội và giải quyết căn bản về mặt tư tưởng, thì mới không phạm tội nữa. Song tôi lại cứ nghĩ bụng, những việc mà trước kia tôi làm nhất quyết là sau này không bao giờ làm nữa, nếu nhân dân nước Trung Hoa mới dung thứ tôi tôi sẽ bảo đảm vĩnh viễn không tái phạm, hà tất cứ phải truy tư tưởng làm gì?
Tôi cho vấn đề “làm người” chủ yếu là ở chỗ: người khác đối xử với tôi như thế nào, chứ không phải tôi phải làm như thế nào! Nhưng trại thì lại nói với tôi: Nếu như cải tạo tốt thì sẽ được nhân dân khoan hồng, cải tạo không tốt hoặc không chịu cải tạo thì nhân dân sẽ không dung thứ. Tóm lại, vấn đề vẫn là ở mình.
Phải nói là tôi hiểu được một chút ít về vấn đề làm người là sao biết bao ngày tháng khổ não và từ một sự việc nhỏ bắt đầu.