Zhukov: Đồng chí ra lệnh cho tôi đi đâu?
Stalin : Còn đồng chí muốn di dâu?
Zhukov: Tôi có thể thực hiện bất kỳ nhiệm vụ nào. Tôi có thể chỉ huy một sư đoàn, một quân đoàn, một tập đoàn quân, một phương diện quân.
Stalin: Hãy bình tĩnh, dừng có nóng! Đồng chí đã nói trước đó về việc tổ chức một chiến dịch ở Yelnya. Được, đồng chí hãy đảm nhiệm việc đó đi .
---❊ ❖ ❊---
Trong những năm chiến tranh, hầu như không mấy người biết rõ về Stalin hơn Georgi Zhukov. Ông đã trao đổi với vị Tổng Tư lệnh tối cao hàng giờ đồng hồ trong hàng trăm lần gặp, đôi khi mỗi ngày gặp tới 2 lần, quá đủ để ông đánh giá về lãnh tụ tối cao này. biết rõ phong cách, nắm được cả tâm trạng, tính khí của nhà lãnh đạo. Khi gặp nhau, họ thường tranh luận, thậm chí có những lần tranh cãi kết thúc với sự to tiếng của cả hai. Nhưng đó chỉ là những lúc tranh luận về những điều cần phải làm trong cuộc chiến tranh này, khi bàn về các chiến dịch, về thời điểm mở một đợt tấn công - những vấn đề liên quan đến sự sống và cái chết của hàng nghìn, thậm chí là hàng chục nghìn người. Hai nhà lãnh đạo thường ăn tối cùng nhau trong ngôi nhà nhỏ của Stalin ở ngoại ô, bữa ăn giản dị có món kasha, thịt luộc, hoa quả, rượu Grudia: thỉnh thoảng họ đi dạo trong vườn (mà vị chủ nhà nói là để “khởi động”). Khi Zhukov đi thực hiện nhiệm vụ ở ngoài Mátxcơva, trên những mặt trận ác liệt, hai người vẫn thường xuyên trao đổi qua điện thoại hoặc điện báo rất lâu.
Zhukov miêu tả Stalin thật xa lạ với những gì mà phương Tây cảm nhận: đó là một người đàn ông mạnh mẽ, kín kẽ, thường dễ cáu kỉnh; một “nhà độc tài” khi tức giận vì bị cắt ngang sự tập trung sẽ bất ngờ thay đổi thái độ trước mặt mọi người, sắc mặt tái đi, cái nhìn chăm chú của ông trở lên nặng nê và nghiêm khắc. Zhukov biết rất rõ tính cách của Stalin và không để bụng những cuộc tranh cãi thời chiến tranh giữa hai người. Vì cả hai đều có khí chất nóng nên chẳng có gì lạ khi đôi lúc họ không thể kiềm chế. Nhưng Stalin cần Zhukov và vì tình hình chiến sự đang có những bước tiến nên càng ngày ông ta càng dành sự tôn trọng nhiều hơn đối với người mà ông đã bổ nhiệm làm phụ tá cho mình. Theo Zhukov, không có nhiều người dũng cảm dám dương đầu với cơn giận dữ của Stalin và né tránh sự công kích của ông. Còn Zhukov là một người có thể làm như vậy.
Tai họa mà Zhukov gặp phải trong những cuộc tảo thanh của Stalin những năm 1930 được thế hiện rõ trong nhiều bài viết về chiến tranh của ông. Cũng như đa số người dân Liên Xô, ông không nhận thức được đầy đủ nỗi kinh hoàng từ những cuộc thanh trừng trên dưới bàn tay của Stalin cùng những tay chân thân cận cho mãi tới khi Stalin mất vào năm 1953. Nếu Zhukov có đề cập đến cuộc tảo thanh đẫm máu trong quân đội hồi trước chiến tranh với sự ra đi của những vị nguyên soái không thể thay thế, như Mikhail Tukhachevsky cùng hàng nghìn sĩ quan khác, thì điều đó có thể được hiểu là, ông đang nói sức mạnh của Hồng quân đã bị tổn thất nghiêm trọng trong cuộc chiến với nước Đức phát xít của Hitler. Điều đó cũng có nghĩa là, nếu như họ còn sống trong giai đoạn 1941 - 1945 thì con số thương vong trong chiến tranh sẽ thấp hơn nhiều so với thực tế. Và hậu quả của cuộc thanh trừng là, đội ngũ sĩ quan chỉ huy của Hồng quân bị thiếu hụt nghiêm trọng, quân đội không còn nhiều chuyên gia giàu kinh nghiệm, được huấn luyện bài bản, có tư duy quân sự tầm chiến lược ở giai đoạn quân Đức thực hiện “chiến tranh chớp nhoáng” ban đầu. Trong hồi ký, Zhukov cũng nêu ra một số trường hợp sĩ quan hàng đầu bị trù dập, bị xử tử trong thời kỳ đen tối ấy, trong đó có những người ông quen biết với tư cách cá nhân, như Mikhail Tukhachevsky và I.P. Uborevich - hai người ông rất ngưỡng mộ.
Năng lực quân sự của Stalin được Zhukov tóm lược trong ba câu sau: “Tôi có thể nói rằng, Stalin rất rành về các nguyên tắc cơ bản trong việc tổ chức các chiến dịch ở cấp phương diện quân, cụm phương diện quân và chỉ đạo thực hiện rất thành thạo. Tất nhiên, ông cũng rất quen thuộc với các nguyên tắc mang tính chiến lược quan trọng. Khả năng của Stalin với tư cách Tổng Tư lệnh tối cao được chứng tỏ rõ nhất trong Chiến dịch Stalingrad”. Điều ông muốn nói là Stalin đã hoàn tất “quá trình nâng cao nhận thức” trong một năm rưỡi trước khi Hồng quân giành chiến thắng trên mặt trận sông Volga.
Nếu mọi người công nhận đánh giá của Zhukov (cũng là đánh giá của nhiều nguyên soái và tướng lĩnh Xô viết nổi tiếng khác như Vasilevsky, Rokossovsky, Meretskov, Bagramyan và Shtemenko), thì nhận định của một số nhà văn cho rằng, Stalin chỉ phạm sai lầm và can thiệp đối với những người dưới quyền ông trong thời gian chiến tranh là không hoàn toàn có cơ sở. Meretskov có lẽ cũng muốn chứng minh đánh giá của mình về vị Tổng Tư lệnh với các tướng lĩnh khác khi ông cho rằng Tổng Tư lệnh truyền đạt những hiểu biết về chính trị quân sự của mình tới các sĩ quan cấp dưới và ngược lại, ông cũng học hỏi được nhiều điểu từ các sĩ quan cấp dưới của mình.
Cuốn hồi ký đồ sộ của Zhukov cũng giúp chúng ta hiểu được rất nhiều điều về Stalin qua hàng trăm cuộc gặp và thảo luận giữa Zhukov với vị Tống Tư lệnh được trích dẫn. Dưới đây là một trong những cuộc tháo luận nảy lửa giữa Zhukov và Stalin 1 .
Đầu năm 1941, ngay trước khi chiến tranh nổ ra, Nguyên soái Timoshenko đã cho triệu tập Zhukov (không lâu sau trở thành Tổng Tham mưu trưởng Bộ Tổng Tham mưu) và nói rằng, Stalin muốn gặp ông trong vài ngày. Vị Nguyên soái có cái đầu trọc Timoshenko là một trong những người có ảnh hưởng nhất trong Hồng quân trên cương vị là ủy viên nhân dân quốc phòng.
- Tổng Tư lệnh muốn hỏi tôi điều gì vậy? - Zhukov hỏi.
Timoshenko trả lời:
- Tất cả các vấn đề. Nhưng đồng chí hãy nhớ rằng, Tổng Tư lệnh không muốn nghe báo cáo dài dòng. Những điều mà đồng chí mất vài giờ để báo cáo với tôi, thì đồng chí chi được báo cáo với Tổng tư lệnh trong mười phút.
Zhukov cảm thấy lo lắng:
- Tôi báo cáo gì trong có mười phút đây? Đó đều là những vấn đề rất quan trọng và đòi hỏi phải được xem xét, đánh giá thận trọng. Cần phải hiểu được tầm quan trọng của những vấn đề đó và những biện pháp cần thiết áp dụng.
- Tổng Tư lệnh biết hầu hết những vấn đề mà đồng chí định háo cáo. Vì vậy, đồng chí hãy cố gắng tập trung vảo những vấn đề trọng tâm thôi.
Tối thứ bảy, Zhukov đến gặp Stalin tại nhà riêng ở ngoại ô Mátxcơva, đem theo một bản tập hợp những vấn đề ông muốn báo cáo. Timoshenko và một số cán bộ khác cũng có mặt ở đó. Sau khi chào nhau, Stalin hỏi Zhukov có nắm được gì về những giàn bắn tên lửa Katvusha không. Zhukov chưa từng tận mắt thấy và Stalin yêu cầu Timoshenko dẫn Zhukov tới khu diễn tập trong vài ngày tới để xem bắn thử. Sau đó, Stalin hỏi Zhukov về tình hình ở Bộ Tổng tham mưu. Zhukov cho biết, do tình hình chính trị và quân sự diễn biến phức tạp, nên cần phải áp dụng những biện pháp cấp bách để khắc phục những thiếu sót trong hệ thống phòng ngự ở biên giới phía Tây và trong các lực lượng vũ trang.
V.M. Mototov, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, ngắt lời:
- Như vậy, đồng chí nghĩ rằng, chúng ta sẽ phải tấn công quân Đức sớm?
Stalin ra hiệu cho Mototov giữ yên lặng.
Sau khi nghe Zhukov trình bày, Stalin mời mọi người ăn tối. Tại đó, cuộc thảo luận tiếp tục. Stalin hỏi Zhukov đánh giá như thế nào về lực lượng không quân của Đức. Zhukov đánh giá cao lực lượng không quân của Đức, nhưng ông cũng nói thêm rằng, vấn đề chính của không quân Liên Xô là quá ít máy bay chiến đấu và máy bay ném bom.
Zhukov cho biết, bữa tối đơn giản như thường lệ, gồm có súp củ cải đỏ của Ukraina, kasha nướng, thịt luộc, thịt ninh nhừ và cuối cùng là hoa quả. Stalin rất vui vẻ và kể những câu chuyện hài hước. Ông uống rượu Khvanchkara nhẹ của Grudia và mời mọi người khác cùng dùng, tuy nhiên hầu hết mọi người có mặt đều thích dùng rượu mạnh.
Khi Zhukov trở về Bộ Tổng tham mưu, ông ghi lại tất cả những điều Stalin đã nói và vạch ra những vấn đề cần giải quyết trước tiên.
Cuối tháng 7 (một tháng sau khi Đức xâm lược Liên Xô), Stalin lại gọi Zhukov và Timoshenko tới nhà riêng. Zhukov nghĩ, chắc Stalin muốn bàn bạc với họ về những hành động cần áp dụng liên quan đến các lực lượng quân sự khác nhau. Nhưng lệnh triệu tập của Stalin hoàn toàn có mục đích khác. Khi bước vào phòng, Zhukov và Timoshenko đã thấy tất cả các ủy viên Bộ Chính trị đang ngồi quanh bàn. Stalin mặc chiếc áo khoác cũ, đang đứng giữa phòng, trên tay là tẩu thuốc đã tắt - một biểu hiện mà Zhukov hiểu là ông không hài lòng.
- Nãy giờ - Stalin nói - Bộ Chính trị đã thảo luận về các công tác của đồng chí Timoshenko trên cương vị Tư lệnh Phương diện quân Tây và đã quyết định đồng chí ấy thôi giữ chức vụ đó. Có ý kiến đề nghị đồng chí Zhukov đảm nhiệm thay - Stalin quay lại phía Timoshenko và Zhukov hỏi xem họ có ý kiến gì không.
Timoshenko im lặng.
- Thưa đồng chí Stalin - Zhukov nói - việc thường xuyên thay đổi Tư lệnh các phương diện quân ảnh hưởng xấu đến các chiến dịch. Trong khi chưa nắm, làm quen được với tình hình, các đồng chí Tư lệnh đã phải chỉ đạo mở các trận đánh lớn. Nguyên soái Timoshenko mới chỉ huy Phương diện quân chưa đầy 4 tuần lễ. Trong Chiến dịch Smolensk, đồng chí ấy nắm rõ được tình hình bộ đội và thấy được khả năng của họ. Nguyên soái đã làm tất cả những gì đồng chí có thể và đã kìm chân địch ở Smolensk gần một tháng trời. Tôi không nghĩ còn có người nào khác có thể làm được nhiều hơn thế. Bộ đội tin tưởng vào Timoshenko và đấy mới là điều quan trọng. Tôi thấy, nêu để đồng chí Timoshenko thôi giữ chức Tư lệnh vào thời điểm này là không đúng và không có lợi.
1. Chương này dựa trên hồi ký Nhớ lại và suy ngẫm của Zhukov.
Mikhail Kalinin chăm chú nghe Zhukov, nói:
- Theo tôi, đồng chí Zhukov nói đúng đấy.
Stalin chậm rãi châm thuốc hút rồi nhìn mọi người nói:
- Chúng ta có lẽ đồng ý với quan điểm của đồng chí Zhukov?
- Đúng đấy, đồng chí Stalin - một số ủy viên Bộ Chính trị nói - Đồng chí Timoshenko có thế cải thiện được tình hình.
Zhukov và Timoshenko được phép rời cuộc họp. Timoshenko nhận lệnh trở lại với Phương diện quân của mình ngay lập tức.
Zhukov đánh giá: “Rõ rằng là, những nhận xét tại cuộc họp đã khiến Timoshenko rất bực mình. Nhưng trong chiến tranh, mọi việc đều có thể xảy ra và không phải lúc nào cũng có thể để ý đến cảm nhận của mọi người trong khi có quá nhiều vấn đề to lớn, phức tạp cần phải giải quyết”.
Theo Zhukov, Stalin đã cho thấy ông hoàn toàn không phải là người ưa hình thức. Mọi công việc của ông trong khuôn khổ Bộ Tư lệnh tối cao hay ủy ban Quốc phòng Nhà nước (ông giữ cương vị người đứng đầu cả hai cơ quan này) đều ngay lập tức dẫn đến việc thi hành những quyết định mà các cơ quan này có thế thực hiện.
Hồi tháng 7, giữa Zhukov và Stalin đã xảy ra một trận tranh cãi nảy lửa nổi tiếng. Sự việc diễn ra trong một cuộc họp kéo dài tại điện Kremlin. Zhukov trình bày một báo cáo khá dài và đưa ra những để xuất nhằm tăng cường cho Phương diện quân Trung tâm đang lâm vào tình thế nguy kịch nhất trong cuộc chiến tranh vệ quốc này. Ông đề nghị bổ sung cho Phương diện quân ít nhất 8 sư đoàn có khả năng chiến đấu ngay từ Viễn Đông, trong đó có một sư đoàn xe tăng.
L.Z Mekhlis, một thành viên trong Bộ Tổng Tư lệnh tối cao, cắt ngang lời Zhukov với nhận xét cay độc: “Như thể có phải là đồng chí muốn dâng vùng Viễn Đông Liên Xô cho quân Nhật?”
Zhukov không trả lời. Mekhlis là đại diện của Đại bản doanh tại Phương diện quân Trung tâm, vốn nổi tiếng với thói quen đưa ra những kết luận vội vàng. Trong suốt thời gian chiến sự ở đó, ông ta luôn một mực đề nghị cách chức một vị tư lệnh nhưng đề nghị của ông ta không được chấp thuận.
Zhukov tiếp tục bài phát biểu, đề nghị rút Phương diện quân Tây Nam về sau sông Dnieper.
Rõ rằng, Stalin rất lo lắng trước tình hình chiến sự ở Kiev, thủ đô của Ukraina.
Zhukov biết trước rằng những từ “hy sinh Kiev” có nghĩa như thể nào đối với Stalin và tất cả nhân dân Xô viết. Nhưng ông vẫn mạnh dạn nói lên những suy nghĩ của mình: “Tôi không bị tình cảm chi phối tới đề xuất trên của mình và tôi với tư cách là Tổng Tham mưu trương phải đưa ra duy nhất một quyết định chiến lược có tính khả thi trong tình thế sống còn này”. Zhukov cũng biết, toàn thể Bộ Tổng tham mưu ủng hộ ông.
- Chúng ta sẽ phải rút khỏi Kiev. - ông quả quyết nói.
Không khí im lặng bao trùm cuộc họp. Zhukov, cố gắng giữ bình tĩnh, tiếp tục đề xuất tổ chức các trận phản công ngay lập tức ở khu vực phía Tây với mục tiêu là tiêu diệt hoàn toàn quân địch ở vòng cung Yelnya, Tây Mátxcơva:
- Quân phát xít có thể sau đó sẽ tận dụng lợi thế ở Yelnya để làm bàn đạp mở cuộc tấn công vào Mátxcơva.
- Phản công cái gì? Thật là hồ đồ! - Stalin nổi cơn thịnh nộ, rồi đột ngột cao giọng - Tại sao đồng chí lại có ý tưởng bỏ Kiev cho quân địch?
Sau này, Zhukov thừa nhận lúc đó ông đã không thế kiềm chế và vặn lại Stalin:
- Nếu đồng chí nghĩ rằng, với tư cách Tổng Tham mưu trưởng tôi chỉ có khả năng phát biểu những điều vớ vẩn thì tôi không còn gì để làm ở đây. Tôi đề nghị cho tôi được rút khỏi chức vụ Tổng Tham mưu trưởng và được điều ra ngoài mặt trận. Ở đó, chắc chắn tôi sẽ có ích hơn cho Tố quốc.
Không khí cuộc họp chùng xuống.
- Không cần phải nổi nóng như thế! - cuối cùng Stalin cũng nói - Tuy nhiên, nếu đó là cách đồng chí chọn, thì chúng tôi vẫn có thể làm xong việc mà không cần có đồng chí.
- Tôi là một quân nhân và sẵn sàng thực hiện bất kỳ nhiệm vụ nào, nhưng tôi kiên quyết giữ ý kiến của mình về tình hình hiện nay và phương hướng tiến hành chiến tranh. Tôi tin rằng, ý kiến của tôi là đứng và tôi đã báo cáo những điều mà cá nhân tôi và toàn thể Bộ Tổng tham mưu suy nghĩ.
Stalin không ngắt lời mà lắng nghe Zhukov nói, không tỏ ý giận dữ nữa, ông nói với giọng bình tĩnh hơn:
- Đồng chí hãy ra ngoài và làm việc, chúng tôi sẽ nhắn đồng chí vào.
Thu lại các tấm bản dồ của mình, Zhukov bước ra khỏi phòng họp với trái tim nặng trĩu. Nhưng nửa giờ sau, ông được mời quay trở lại gặp vị Tổng Tư lệnh tối cao.
- Chúng tôi đã tham khảo ý kiến của nhau và quyết định rút đồng chí khỏi chức vụ Tổng Tham mưu trưởng. Chúng tôi sẽ bổ nhiệm Shaposhnikov đảm nhiệm cương vị đó. Đúng là sức khỏe của đồng chí ấy không tốt lắm, nhưng chúng tôi sẽ tạo điều kiện hết sức cho đồng chí ấy. Chúng tôi sẽ giao cho đồng chí những công việc mang tính thực tế. Đồng chí có nhiều kinh nghiệm trong chỉ huy bộ đội ngoài chiến trường. Đồng chí được toàn quyền chỉ huy quân ngoài mặt trận. Tất nhiên, đồng chí vẫn giữ chức Phó Ủy viên nhân dân quốc phòng và là thành viên của Đại bản doanh Bộ Tổng Tư lệnh tối cao.
- Đồng chí chỉ thị cho tôi tới mặt trận nào?
- Thê đồng chí muốn đi đâu?
- Tôi có thể nhận bất kỳ nhiệm vụ nào. Tôi có thể chỉ huy một sư đoàn, một quân đoàn, một tập đoàn quân, một phương diện quân.
- Hãy bình tĩnh, đừng nóng! Lúc trước đồng chí đã nói về việc tổ chức một chiến dịch ở Yelnya. Tốt, đồng chí hãy dám nhận nhiệm vụ đó.
Dừng một giây, Stalin nói tiếp:
- Các chiến dịch nhằm duy trì lực lượng của tuyến phòng thủ Rzhev - Vyazma (phía Tây Mátxcơva) phải thống nhất với nhau. Chúng tôi sẽ bổ nhiệm đồng chí làm Tư lệnh Phương diện quân Dự bị. Khi nào đồng chí có thể đi?
- Một tiếng nữa.
- Shaposhnikov sẽ sớm có mặt ở Bộ Tổng tham mưu. hãy bàn giao lại công việc của mình cho đồng chí ấy và khởi hành.
- Tôi có cần phải có công lệnh của đồng chí để đi không?
- Hãy ngồi xuống và uống trà với chúng tôi, chúng ta cần trao đổi về một vài vấn đề khác. - Stalin hây giờ mới mỉm cười nói.
Zhukov nhớ lại: “Chúng tôi ngồi bên bàn và bắt đầu uống trà, nhưng cuộc dối thoại giữa chúng tôi không cởi mở được mấy”.
Một tháng sau, đang ở tiền tuyến, một viên sĩ quan phụ tá chuyển cho Zhukov một bức điện của Stalin gửi từ Kremlin, yêu cầu ông về Mátxcơva ngay. Ông hồi âm. đề nghị về Mátxcơva muộn lại ít lâu, bởi vì ông cần phải “lập lại trật tự” trong “một tình hình rất gay cấn” liên quan đến Sư đoàn bộ binh 149 lúc này đang giao chiến với quân địch.
- Tình hình đang tiến triển khá thuận lợi ở Yelnya. Chúng tôi đã tiến tới đường xe lửa Yelnya - Smolensk. Nếu chấp hành mệnh lệnh rời đi lúc này, tôi sẽ để Bogdanov làm phó và ra lệnh cho đồng chí ấy bàn giao chỉ huy các cánh quân ở khu vực Roslavl cho Sobnennikov. Tôi chờ mệnh lệnh của đồng chí Stalin.
Một phút sau, đích thân Stalin đánh điện:
- Đồng chí sao vậy, đồng chí Zhukov! Tình hình như vậy thì đồng chí hãy hoãn chuyến đi Mátxcơva và ra mặt trận đi.
Zhukov đáp:
- Vậy sao đồng chí Stalin! Tôi sẵn sàng trở về Đại bản doanh trong hai ngày nữa hoặc là tôi có thể tiến hành theo kế hoạchcủa tôi?
- Đồng chí có thể hành động theo kế hoạch của mình.
- Rõ. Chúc đồng chí mọi điều tốt lành.
Cụm tập đoàn quân Đức ở Yelnya bị tiêu diệt vào ngày 6 tháng 9; thắng lợi của chiến dịch đã khích lệ tinh thần bộ đội rất lớn. Nhưng mọi việc không hoàn toàn diễn ra suôn sẻ. Zhukov kể, “một sự việc không may” xảv ra với một sư đoàn bộ binh của Tập đoàn quân số 43 đã không giữ được sườn trái của mình sau khi khống chế được sông Stryna và vận động nhanh về phía trước. Ông nói:
Viên chỉ huy trẻ, thiếu kinh nghiệm thừa nhận đã mắc sai lầm nghiêm trọng khi không triển khai những biện pháp cần thiết nhằm đảm bảo an toàn cho trận đánh. Ngay lập tức, quân địch chộp lấy cơ hội, khai thác sơ hở đó. Một cuộc phản công bằng xe tăng đã phá vỡ đội hình chiến đấu của Sư đoàn. Các chiến sĩ Xô viết đã chiến đấu kiên cường và mưu trí đẩy lui nhiều đợt tấn công của địch và gây thiệt hại đáng kể cho chúng. Các đơn vị chống tăng và pháo binh của Sư đoàn đã làm cho dội quân thiết giáp Đức bị thiệt hại nặng.
Nhưng Zhukov cho biết, thật khó bên nào thiệt hại nặng hơn bên nào. Các đơn vị chống tăng của quân Đức bị đẩy lùi, nhưng “chúng tôi cũng bị buộc phải ngừng đợt tấn công của mình tại khu vực này. Đó là cái giá phải trả cho hành động thiếu suy nghĩ của viên chỉ huy Sư đoàn. Tôi buộc phải giữ anh ta lại tại vị trí đài quan sát của anh ta đến tận đêm ngày 09 tháng 9 để chỉnh những sai lầm mà anh ta đã thừa nhận.
Zhukov nhận được một cú diện thoại không mong đợi. Người gọi không ai khác là vị Tổng Tư lệnh tối cao, triệu tập ông có mặt tại Kremlin vào lúc 8 giờ tối. Không có gì khác ngoài yêu cầu trên và thật là khó để lý giải tại sao tôi lại bị gọi về. Tôi phải đi trong khi tình hình ở đây đang rất cần sự có mặt của tôi cho tới khi trận địa ở sườn trái của Tập đoàn quân được củng cố lại. Các mệnh lệnh chiến đấu cần thiết phải được truyền đạt tới Tư lệnh Tập đoàn quân. Hơn nữa, Mátxcơva cách mặt trận khá xa, tính toán sơ qua cũng đủ thấy tôi sẽ không thể về đến Mátxcơva đúng giờ yêu cầu. Stalin cực kỳ khó khăn đối với việc chậm trễ khi ông triệu tập bất kỳ ai đó. Nhưng tôi có thể làm được gì đây? Chiến sự không chiếu cố đến tính cách của những người chỉ huy. Cần phải quyết định ngay việc nào quan trọng hơn: hoàn thành nhiệm vụ ngoài chiến trường hay có mặt trước cấp trên đúng thời hạn để chấp hành mệnh lệnh của chỉ huy và theo đó bỏ mặc tình huống nguy cấp ngoài mặt trận?
Zhukov đã đánh một bức điện về cho vị Tổng Tư lệnh tối cao: “Căn cứ vào tình hình ở đây, tôi sẽ trình diện trước đồng chí muộn một tiếng đồng hồ”.
Mặc dù nắm cương vị khá cao, nhưng Zhukov không khỏi lo lắng trên đường trở về Mátxcơva: “Tôi băn khoăn chưa biết giải thích về tình hình cánh trái của Tập đoàn quân 24 thế nào cho thuyết phục để Stalin hiểu đứng lý do chậm trễ của tôi”.
Ông đến điện Kremlin lúc trời đã tối mịt. Bất ngờ, ông bị loá mắt bởi một ánh đèn ô tô dừng lại, ông nhận ra viên sĩ quan đang tiến đến gần là Cục trưởng Cục An ninh.
- Tổng Tư lệnh ra lệnh cho tôi gặp đồng chí và đưa đồng chí tới phòng của đồng chí ấy - viên sĩ quan, đeo hàm cấp tướng, nói.
Tôi bước ra khỏi xe và đi theo viên tướng. Chả có ích gì nêu hỏi anh ta bất cứ điểu gì, vì tôi sẽ không nhận được câu trả lời cho vấn đề mà tôi quan tâm. Khi bước trên cầu thang lên tầng hai để tới phòng của Stalin tôi vẫn chưa quyết định sẽ nói xin lỗi về sự chậm trễ của mình. Vừa bước vào phòng ăn, nơi Stalin, Molotov cùng các lãnh đạo cấp cao khác đang ngồi quanh một chiếc bàn, tôi nói:
- Thưa đồng chí Stalin, tôi đến muộn một tiếng.
Stalin nhìn đồng hồ đeo tay và nói:
- Một tiếng năm phút. Hãy ngồi xuống và ăn chút gì đó nếu đồng chí thấy đói.
Lúc đó, Tổng Tư lệnh tối cao đang nghiên cứu tấm bản đồ về tình hình chiến sự ở Leningrad. Những người có mặt đều ngồi im lặng. Tôi không ăn gì cả và cũng giữ im lặng. Rốt cục, Stalin rời tấm bản đồ và hướng về phía tôi:
- Chúng tôi đã thảo luận tình hình ở Leningrad một lần nữa. Ngày 8 tháng 9, quân địch đã chiếm được Schlusselburg và đánh bom các kho lương thực ở Badayev. Một lượng lớn lương thực dự trữ đã bị cháy rụi. Dưới mặt đất, chúng ta không liên lạc được với Leningrad. Nhân dân đang trong tình trạng khó khăn. Quân Phần Lan đang từ hướng Nam tiến tới eo đất Karelian, trong khi đó, Cụm tập đoàn quân Nam của Đức được Tập đoàn quân thiết giáp số 4 yểm trợ đang thẳng tiến về thành phố từ hướng Bắc.
Stalin nghỉ một chút rồi lại tiến tới tấm bản đồ.
Mối hiểm nguy đang đe dọa thành phố lớn thứ hai và cũng là trung tâm công nghiệp lớn thứ nhì đất nước, một cảng biển quan trọng bậc nhất, còn được biết với tên gọi “Thành phố của Pie” (vì do Pie Đại đế xây dựng) và “Cái nôi của Cách mạng”.
Stalin bất ngờ yêu cầu Zhukov đánh giá về tình hình ở khu vực Mátxcơva. Zhukov nói rằng, công tác phòng thủ ở Mátxcơva đã sẵn sàng, Bộ Chỉ huy quân Đức rất có khả năng sẽ bắt đầu mở một cuộc tấn công vào khu vực Mátxcơva mà không cần phải chờ tiến hành xong chiến dịch của chúng ở Leningrad và hội quân với bọn Phần Lan.
Sau đó, Stalin thông báo:
- Đồng chí sẽ phải bay tới Leningrad và lãnh nhiệm vụ Tư lệnh Phương diện quân và thay Voroshilov chỉ huy luôn cả Hạm đội Baltic.
Điều này hoàn toàn nằm ngoài dự kiến, nhưng Zhukov vẫn nói ông sẵn sàng khởi hành ngay lập tức.
- Đồng chí cần phải lưu ý, để đến Leningrad, đồng chí sẽ phải bay qua khu vực giới tuyến hoặc hồ Ladoga hiện đang do không quân Đức kiểm soát. Chỉ thị của Bộ Tổng Tư lệnh tối cao về việc bổ nhiệm đồng chí sẽ được gửi tới khi đồng chí đến Leningrad.
“Tôi đã cảm nhận được rằng, những câu nói đó cho thấy một nỗi lo ngại về khả năng chuyến bay của tôi sẽ có thể gặp kết cục không hay”, Zhukov tâm sự.
Trước khi đi, Zhukov đề nghị Stalin cho ông đưa theo hai hoặc ba vị tướng có thể giúp ích cho ông tại mặt trận.
- Lấy bất kỳ ai mà đồng chí muốn. - Stalin đáp.
Tại sân bay trung tâm của Mátxcơva, mây mù dày đặc. “Điều này rất tốt cho chúng ta khi bay qua vùng giới tuyến của địch”, viên phi công nói.
Nhưng chuyên bay cũng rất dễ gặp tai nạn. Từ Mátxcơva tới hồ Ladoga, chiếc máy bay được thời tiết mây mù ủng hộ. Những máy bay tiêm kích của kẻ thù bị mưa và các đám mây thấp gây trở ngại không thể cất cánh được. Nhưng khi chiếc máy bay của Zhukov vừa tới vùng hồ Ladoga thì trời lại quang đãng và máy bay tiêm kích hộ tông được lệnh xuất kích. Máy bay của Zhukov phải bay là là mặt nước nhưng vẫn bất ngờ xuất hiện hai chiếc Messerschmitt của địch bám đuổi. Chỉ một lát sau, máy bay của Zhukov đã hạ cánh an toàn xuống sân bay quân sự trong thành phố. Vi ông đang rất vội nên không có thời gian để tìm hiểu xem tại sao lực lượng không quân yểm hộ ông lại không đánh đuổi máy bay địch.
Đầu tháng Giêng năm 1942, Hồng quân vạch kế hoạch tổ chứcmột cuộc tổng tấn công. Trước đó, quân đội Xô viết đã giành được những chiến thắng quan trọng trên mặt trận Mátxcơva, ở một số khu vực, kẻ thù đã bị đẩy lùi xa tối 200 km. Zhukov được gọi về Mátxcơva để hỗ trợ dự thảo bản kế hoạch mới cho cuộc tống tấn công sắp tới này. Bộ đội Xô viết đã giành lại được thành phố Klin và Zhukov thấy trên tờ Pravda của Đảng một phát biểu của Ngoại trương Anh Anthony Eden khi ông ta tới thăm thành phố Klin, rằng: “Tôi rất vui mừng được chứng kiến chiến công của quân đội Nga, những chiến công đó thật vĩ đại”.
Tại Bộ Tổng Tư lệnh tối cao, Stalin hỏi ý kiến của Zhukov về bản dự thảo kế hoạch.
“Chúng ta phải tổ chức các đòn tấn công chủ đạo ở mặt trận phía Tây, ở đó tình hình thuận lợi hơn cho chúng ta và kẻ dịch chưa có thời gian để chấn chỉnh lực lượng”, Zhukov nói. Tuy nhiên, ông cũng nói cuộc tấn công sẽ thất bại nếu các đơn vị không được bổ sung thêm quân số và vũ khí; cần phải tổ chứccác lực lượng dự bị và các đơn vị xe tăng.
Theo Zhukov, lần này con số thương vong ắt hẳn sẽ đáng kể (Vấn để bộ đội bị thương vong là một vấn đề quan trọng đối với Zhukov vì ở phương Tây, ông thường bị chỉ trích là không quan tâm đến sinh mạng của binh lính. Còn ở đây, trong điện Kremlin, ông đã thể hiện rõ lập trường của mình đối với những tổn thất sinh mạng không cần thiết.): “Đối với các chiến dịch ở khu vực Leningrad và Tây Nam, tôi phải nói rằng, bộ đội của chúng ta đang phải chiến đấu với kẻ thù có khá năng phòng thủ khá mạnh. Nếu không dùng hỏa lực mạnh của pháo binh, ta sẽ không thể chọc thủng được tuyến phòng thủ của địch mà còn bị tốn thất nặng một cách vô nghĩa và tự làm khó cho mình. Tôi sẽ tăng cường lực lượng ở mặt trận phía Tây và sẽ đẩy mạnh các đợt tấn công ở hướng đó”.
Một thành viên Đại bản doanh phát biểu rằng, điêu kiện không cho phép đảm bảo tổ chức đồng thời các chiến dịch tấn công trên tất cả các mặt trận. Sau đó, Stalin nói Timoshenko ủng hộ kế hoạch tấn công địch ở hướng Tây Nam.
Khi mọi người rời phòng họp, Tổng Tham mưu trương Shaposhnikov nói với Zhukov:
- Lẽ ra vừa nãy đồng chí không nên tranh luận, Bộ Tư lệnh tối cao đã quyết định vấn đề này rồi.
- Vậy tại sao lại còn hỏi ý kiến của chúng tôi?
- Tôi không biết, đồng chí thân mến của tôi ạ.
Hai tuần sau, Bộ Tổng Tư lệnh tối cao chí thị rút Tập đoàn quân Xung kích số 1 khỏi mặt trận và phiên chế về Lực lượng Dự bị của Bộ Tổng Tư lệnh tối cao. Zhukov và tướng Sokolovsky, Tham mưu trưởng Phương diện quân Tây, đề nghị cho phép giữ lại Tập đoàn quân này.
Zhukov kể, chúng tôi nhận được cùng một câu trả lời: “Đó là mệnh lệnh của Bộ Tổng Tư lệnh tối cao”.
Tôi gọi điện cho Stalin, khẳng định việc rút Tập đoàn quân Xung kích số 1 sẽ làm giảm sức chiến đấu của các lực lượng tham gia cuộc tấn công. Câu trả lời mà tôi nhận được là:
- Chuyện ngu ngốc này thể là đủ rồi. Đồng chí có rất nhiều đấy. Hãy đếm số quân đồng chí đang có trong tay đi.
Tôi cố nói thêm:
- Thưa đồng chí Stalin, chúng tôi đang phải chiến đấu trên một chiến trường rất rộng lớn, các trận đánh ác liệt đang diễn ra trên khắp các phòng tuyến và không thể tổ chức lại được các cụm tập đoàn quân. Tôi đề nghị đồng chí không rút Tập đoàn Xung kích số 1 từ sườn phải của Phương diện quân Tây về, vì như vậy sẽ làm giảm áp lực của chúng ta đối với quân địch.
Stalin gác máy không một lời đáp lại. Zhukov kể, cuộc trao đối với Shaposhnikov cũng không có tác dụng gì.
“Bạn thân mến của tôi, tôi không thể làm được gì cả”, Shaposhnikov nói, “Đó là quyết định của Tổng Tư lệnh tối cao, ông có chính kiến riêng”.
Vài năm sau này, khi thảo luận về thất bại của quân Đức ở Vòng cung Kursk, Zhukov bác bỏ ý kiến cho rằng Stalin đã tự đưa ra các quyết định lớn.
Sau khi Stalin mất, lại có ý kiến cho rằng, ông đã tự quyết các vấn đề quân sự và chiến lược của đất nước. Tôi không đồng tình với quan điểm này. Tôi đã chứng kiến mỗi khi ai đó nắm vững về vấn đề đó báo cáo lên ông, ông đều chú ý lắng nghe. Tôi thậm chí còn biết nhiều trường hợp ông đã thay đổi ý kiến của mình và tôn trọng các quyết định đã được đưa ra trước đó. Dưới đây là một trong số đó.
Vụ việc mà Zhukov đề cập tới là chỉ thị của Stalin gửi hai phương diện quân Voronezh và Steppe, ra lệnh phải mở ngay một đợt phản công (trước cuối tháng 7 năm 1943). Nhưng Hồng quân ở hai phương diện quân đó cần phải tiếp viện thêm nhiên liệu và vũ khí đạn được, tiến hành công tác trinh sát kỹ càng, tổ chức hiệp đồng tốt hơn và chấn chỉnh lại đội hình một số đơn vị. “Sau khi trao đổi, Tống Tư lệnh tối cao bất đắc dĩ chấp thuận quyết định của chúng tôi chờ thêm ít nhất 8 ngày nữa, vì đó là cách duy nhất”.
Sau chiến thắng vang dội ở vòng cung Kursk, quân Đức nhanh chóng bị đẩy lùi trong một loạt các chiến dịch lớn. Những bất đồng giữa Zhukov và Stalin bây giờ còn rất ít. Từ thời điểm đó cho tới khi phát xít Đức đầu hàng, chiến thắng này nối tiếp chiến thắng kia và những tiếng súng bắn chào mừng đêm đêm lại vang lên ở Mátxcơva cùng với những thông báo trên đài phát thanh tên tuổi những tướng lĩnh đã chỉ huy bộ đội đánh thắng quân thù.
Một tháng sau Ngày Chiến thắng, Stalin hỏi Zhukov đã quên cách cưỡi ngựa chưa.
- Không, tôi chưa quên. - Zhukov đáp.
- Tốt. Đồng chí sẽ phải đảm nhiệm việc đó trong Lễ duyệt binh chào mừng chiến thắng. Rokossovsky sẽ điều khiển buổi lễ.
Thoạt đầu, Zhukov từ chối:
- Cảm ơn đồng chí đã dành cho tôi vinh dự lớn lao này, nhưng đồng chí là người xứng đáng nhất với vị trí đó.
- Tôi đã quá già để duyệt các đội diễu binh. Đồng chí hãy đảm nhận đi, đồng chí còn trẻ hơn tôi mà.
10 giờ kém 3 phút ngày 24 tháng 6 năm 1945, Zhukov cưỡi trên lưng một con ngựa trắng (do người kỵ binh nổi tiếng trong thời nội chiến Semyon Budenny tự tay chọn) vào vị trí ở cổng Spassky của diện Kremlin. “Tôi nghe rõ khẩu lệnh: “Lễ duyệt binh bắt đầu!” Những tiếng hô đồng thanh vang lên như sấm dậy.”
Đồng hồ điểm đúng 10 giờ.
“Thành thực mà nói”, Zhukov kể, “lúc ấy, tôi cảm thấy tim mình đang đập rộn lên... Tôi điều khiển ngựa tiến lên, dẫn đầu đội hình diễu hành tiến vào Quảng trường Đỏ. Những tiếng hô mạnh mẽ và uy nghiêm - “Chiến thắng”, từ những trái tim Nga vang lên. Rồi bất ngờ cả quáng trường im phăng phắc. Tôi nghe tiếng hô báo cáo rõ ràng, mạch lạc của người chỉ huy Lễ diễu binh, Nguyên soái Rokossovky, lúc đó chắc hắn củng hồi hộp như tôi. Nhưng lời báo cáo của ông đã hướng vào sự chú ý của tôi và tôi hoàn toàn trấn tĩnh lại.”
Zhukov nhớ lại những gương mặt can đám đã được tôi luyện, thử thách qua chiến tranh của các chiến sĩ, những ánh mắt hân hoan sáng ngời niềm vui của họ trong những bộ quân phục mới với những tấm huân, huy chương lấp lánh - tất cả tạo nên một ấn tượng không thể nào quên.
Giây phút có một không hai đến với Zhukov khi sau tiếng trống vang lên, 200 người lính ưu tú nhất ném 200 lá cờ của phát xít Đức xuống chân tường Lăng Lênin.
Trong những giây phút đó, Zhukov có tâm trạng buồn vui lẫn lộn. Thật buồn làm sao khi rất nhiều những người con của đất nước Xô viết đã ngã xuống trong các trận đánh chống kẻ thù tàn ác và họ không còn sống để chứng kiến ngày vui trọng đại này.
Khi Zhukov trở lại Berlin để đảm nhiệm cương vị Tổng Tư lệnh các lực lượng Xô viết ở Đức và là đại diện của Liên Xô trong Hội đồng Kiêm soát của Đồng minh tại Berlin, ông đề nghịvới phía Mỹ, Anh và Pháp là cần phải tổ chức một lễ duyệt binh mừng chiến thắng phát xít Hitler ở Berlin. Sự kiện này sẽ do các Tư lệnh quân Xô viết, Mỹ, Anh và Pháp chủ trì. Nhưng ngay vào đêm trước ngày diễn ra lễ duyệt binh, ông nhận được thông báo rằng, mấy vị tư lệnh kia sẽ không tới Berlin để thực hiện kế hoạch mà cử các phụ tá đi thay.
Ngay lập tức Zhukov gọi thẳng cho Stalin. Sau khi nghe Zhukov báo cáo sự tình, ông nói: “Họ muốn hạ thấp tầm quan trọng Lễ duyệt binh của quân đội các nước Đồng minh chống Hitler... Mặc kệ việc các đồng minh đó từ chối tham gia, đồng chí cứ thực hiện vai trò của mình, và phải làm tốt hơn nữa vì chúng ta có quyền làm điều đó nhiều hơn họ".
Nếu Stalin ám chỉ đến sự đổ máu, thì điều đó hoàn toàn đúng. Bởi vì trong cá cuộc chiến tranh thế giới lần thứ hai này, trung bình cứ năm người bị thiệt mạng thì có ba người Nga.
Ngày 7 tháng 9. sau khi duyệt các đội quân diễu hành tại Berlin, Zhukov đã đọc một bài diễn văn bày tỏ lòng kính trọng đối với những người Xô viết, người Mỹ, người Anh, người Pháp và tất cả những ai đã đóng góp cho chiến thắng chung này 1 .
---❊ ❖ ❊---
1. Về mối quan hệ giữa Zhukov và Stalin, đặc biệt là trong khoảng thời gian từ năm 1945 đèn 1953, khi Stalin qua đời, xem thêm ở Chương 14.