LÚC bấy giờ trăng lên đã quá nóc cái nhà hai tầng, một mảnh trăng hạ tuần đỏ như rượu vang và đã khuyết mất một ít. Hai cái nhà ở chung đều đã ngủ yên. Trong nhà bà ký Thảo và mấy đứa con im tiếng
cả. Bầu không khí yên lặng chỉ thỉnh thoảng vỡ ra vì mấy tiếng quạt phành phạch.
- Một cái chiếu trải ở ngồi hiên - cái hiên
cũng khá rộng. Giữa để một cái tích nước, một cái đĩa to đựng bốn cái chén và một cái điếu thuốc lào. Ông ba Tùng nằm vắt chân chữ ngũ một bên và bên kia ông ký
Thảo nằm nghiêng, chống một tay làm gối.
Hai anh em đến bây giờ mới có thì giờ nói chuyện. Cả buổi tối đã mất vì bữa cơm và mấy người khách. Ấy là ông bà thừa Minh, bà cụ và mấy người con sang thăm nhà mới ông ký. Sực nhớ lại bữa cơm chiều, ông Ba Tùng bảo em:
- Ở đây cái gì nhất nhất cũng phải mua cũng tốn, vậy chú thím tiêu thế nào cho khéo không thì không đủ đâu.
Ông ký cười:
- Miễn đừng cờ bạc, chơi bời, như vậy cũng tạm rồi. Nhưng bác tính mà xem, người ta - đừng nói đến chữ hoàn toàn, vì hoàn toàn được thì đã là ông thánh - nhưng cứ giữ được không chơi bời cũng khó lắm. Bác từng trải, bác đã biết.
Ông Ba thở dài giọng buồn rầu :
- Đành rằng thế, nhưng mình cũng phải nghĩ đến nhà ta đương xuống và các con nó còn đi học. Ngay tôi ngày trước như thế, mà bây giờ cũng phải... nữa là...
Năm nay, ông Ba ba mươi tám, hơn ông ký tám tuổi. Một vài năm nay, ông mới đứng đắn tu chí, chứ trước kia, ông cũng bạt mạng, chơi bời chẳng nể nang gì cả. Cha mẹ cho bao nhiêu ruộng nương đất cát, ông đều bán sạch. Đến lúc hai bàn tay trắng, biết hối hận thì cũng đã muộn. Bây giờ luôn luôn ông xuôi ngược lúc Yên báy lúc Hải phòng. Ông muốn làm lại cái cuộc đời nó đã tới nửa mất rồi. Cho nên, ông chú ý đến gia đình của em lắm. Em ông, ông biết tính hắn hiền lành chăm chỉ. Cứ xem cái việc ông Thảo làm hương sư còm cọm bấy nhiêu năm thì biết. Bây giờ địa vị đã hơn lên một chút. May ra nhà cũng lên được chăng.
Nhìn bóng một đám mây che khuất mặt trăng, ông Ba thở dài:
- Bác Cả mất rồi, bác hai thì cứ lẩn thẩn như thế lũ con cũng chẳng đứa nào ra gì, cái thằng Hùng bây giờ bắt đầu có tí máu mặt, nhưng tính khí nó thế nào ấy. Tôi thì hư thân không nói làm gì, chú Phán cũng hỏng nốt. Chú Mai, chú Chi, chú Đôn tới lúc lớn lên, chưa kể đến làm gì vội. Còn chỉ có chú thôi đấy!
Giọng ông dằng dai như chão rách, trong khi ấy ông ký chỉ lặng im nghe. Đến chuyện đại gia đình rồi đây, mà tiểu gia đình cũng đã xong đâu. Một cái gì thiêng liêng vào thấm tâm hồn hai người. Đêm đã khuya. Điếm tuần vừa điểm canh ba xong.
Từng bước một, lần ngược chiều về Dĩ vãng, ông ký Thảo nhớ lại những ngày thơ ấu ở cái làng hẻo lánh miền hạ du. Ông nhớ rằng mẹ ông mất từ ngày ông lên sáu. Ông là con thứ năm. Anh cả; anh hai ông đều ở riêng, mỗi người đều đã có vợ và mấy con. Anh thứ tư ông đi trọ học, mấy bà chị lấy chồng xa, ở nhà, trên ông có ông Ba dưới ông còn một em ruột cùng mẹ và mấy em trai em gái con bà dì.
Giữa lúc Hán học suy, cụ Cử cũng biết rằng cho các con đi học chữ Tây là phải. Thời nào theo thời ấy, không thể câu nệ, cố chấp được. Nhưng con đông như vậy, gia đình lại thanh bạch làm thế nào nuôi cho ăn học được tất cả. Năm ấy cụ đã ngòai năm mươi. Ông Cả và ông Hai ngòai ba mươi, bao nhiêu lần lều chõng cũng đều hỏng cả. Lập được cho mỗi ông một gia đình, cụ quay lại những đứa con sau. Đáng lẽ cái phần đi học là của ông Ba, nhưng ông Ba cũng hư nốt.
- Thôi để thằng Mẫn đi học, rồi nó dắt dẫn lũ em nó.
Thêm một năm, một năm, ông Thảo cũng được cha dạy cho ít nhiều chữ Hán. Và nhân dịp những ngày nghỉ hè ít ỏi ông được anh dạy vỡ lòng chữ quốc ngữ và chữ Tây. Tính ông vẫn hiền lành trái hẳn vái nết ngang ngược của ông Ba và ông Sáu em ông. Trong cái gia đình vợ nọ con kia, những tấn kịch dì ghẻ con chồng không sao tránh khỏi được, nhưng có xảy ra là chỉ xảy cho anh và em ông thôi. Bà cụ Cử sau này vẫn thuật chuyện lại:
- Cái thằng Thảo ngày còn bé sao mà nó thật thà đến thế. Còn nhớ một lần nó bắt được đồng hào đem khoe tôi : ‘‘Dì ơi, con bắt được đồng hào này ở đầu cối gạo - Thôi đồng hào ấy của tao rồi - Thế đồng hào của dì thế nào ? Đồng hào của tao có con mẹ đầm cơ...
Cứ mỗi lần bà cụ Cử kể lại như thế, ông Thảo chỉ cười. Từ thuở nhỏ ông đối với dì vẫn không có điều tiếng gì.
Năm ông mười bảy tuổi thì cụ Cử hỏi con gái cụ Chánh trong làng cho làm vợ. Năm đó, ông Mẫn đã đỗ làm ông Phán tòa. Giá ông Mẫn chí thú ra thì cũng dắt được hai em là ông Thảo và ông Mai... nhưng ông là người chơi bời! Ngày nay nhớ lại, ông Thảo cũng không có ý ân hận gì, ông có bao giờ oán hận ai đâu. Vả, ông cũng nhớ rằng cụ Cử sinh ra ông, trước đó, tuy có anh làm đến Tuần phủ mà cũng chẳng nhờ vả gì được nữa là. Nhưng ông cũng có ý tiếc:
- Bác nhỉ, giá độ ấy bác Phán bác ấy chịu khó ra thì tôi và chú Mai cũng khá nhỉ!
Ông Ba chép miệng:
- Nếu thế thì còn nói gì nữa. Ngay từ tôi, giá tôi cứ chí thú thì bây giờ làm gì mà đến nổi vất vả.
- Chẳng mấy mà hai chục năm rồi đấy!
- Hai chục năm, bao nhiêu sự thay đổi. Thầy mất, anh Cả mất, anh Hai vẫn thế, tôi nghèo, chú Phán mất việc. Nhà ta xuống đến thế chứ còn gì nữa. Cơ đồ còn chú, chú Mai, chú Chi, chú Đôn. Chú Chi bà cụ nuôi cho ăn học, đỗ được ‘‘diplome’’(=bằng cấp) đi dạy học thì rồi chú Đôn cũng đến thế. Chú Mai đi lính, thôi cũng xong. Còn chú...
Câu truyện ở một vấn đề, soay mãi trong một cái vòng thì thành ra luẩn quẩn mất, ông ký vội kéo ra:
- Tôi thì đến nuôi được mấy cháu ăn học chứ cũng chẳng biết làm thế nào hơn nữa, mà khó gớm. Bác thử ngồi xem có cách gì hơn lên một chút. Cái sự ‘‘sung túc’’ là tối cần mà nào có dễ.
- Tôi đã định hết cả rồi. Đợi chú thím ở đây ít lâu cho quen thuộc đi đã rồi ta xoay cái vốn buôn bán. Buôn thì buôn thuốc lào. Tôi đi lại ở vùng Vĩnh-Bảo nhiều, có sao xoay sở cũng dễ. Chỉ cần ba bốn trăm thôi. Tôi chạy ít nhiều còn nếu thiếu, ta xoay đến chỗ ruộng đất của chú… Chú liệu dần đi xem có cái nhà nào có thể mở cửa hiệu được, nhà trên này thuê rẻ, tôi đã hỏi qua; ở phố Ngang có cái nhà thuê có chục bạc mà trông tươm ra phết. Hiện thì tôi nghĩ đặt là Vũ-đình-Thảo tên chú. Như vậy hơn, vì chú ở đây ít lâu quen biết thì người ta cứ đến người ta mua.
Việc tính thật là dễ, chẳng có gì là khó khăn! Và bàn suông thì cái gì cũng đẹp đẽ lắm. Chẳng thế mà chỉ một tý, ông Ba đã bàn khác:
- Kể ra ở đây làm ăn cũng nhiều cách lắm. Tôi tính cách ấy nếu không tiện thì ta làm cái đại lý sách, báo và thuốc đủ lãi chán. Mình ăn hoa hồng cứ đổ đồng hai mươi phần trăm thôi. Các nhà trong tỉnh mình quen dần, sau này ai chẳng đến hiệu mình.
Ông ký Thảo bao giờ cũng im lặng giữ cái địa vị nghe, Ông anh nói suôi lắm nhưng biết đến lúc thực hành có được như vậy chăng.
Một lúc nữa, ông Ba lại bàn:
- À mà có cái này tôi quên khuấy mất. Chú làm việc ở đấy, nhà quê nó đi lại vay mượn luôn. Quen các tổng lý mình cũng phải lợi dụng ở họ một cái gì. Ở làng nào chẳng luôn luôn có khao vọng, mà đám khao nào chẳng cần phải có rượu, có chè. Chè xưa nay họ vẫn mua ở hiệu khách, nếu có mình, chắc chắn họ phải rủ nhau lại. Còn hòng nhờ vả về sau chứ! Á, xin một cái ty rượu ở đây có khó không chú nhỉ ?
Hai anh em còn bàn bạc chuyện làm, chuyện ăn mãi. Nói là hai anh em, chính ra có một mình ông Ba nói. Ông ký Thảo chỉ ngắt lời anh có một bận :
- Mình tính thì mình cứ tính đấy bác ạ. Chứ việc làm ăn nó có dể dàng như vậy đâu. Nói ngay đến cái việc tôi đi làm, trông chẳng có gì, nhưng chính ra cũng phiền, bao nhiêu là chuyện. Lại còn mấy thằng cùng làm nũa. Bây giờ thì chúng nó tử tế lắm rồi, nhưng mấy ngày đầu xem. Được cái tôi cũng khéo, tôi bảo chúng nó: việc gì nặng nhất, các bác cứ để cho tôi, chỉ có cái gì tôi không biết thì các bác chỉ cho.
Đến một giờ đêm mà hai anh em vẫn chưa chịu đi ngủ. Hết truyện làm ăn tới truyện con cái:
- Cái thằng Đức, thằng Tề nhà chú có vẻ thông minh, học được cả đấy. Chúng ta ngày trước không được như chúng nó bây giờ. Hôm qua đi tàu, tôi ngồi tôi hỏi Sử, nó nhớ vanh vách chẳng sai chút nào cả. Trong lúc ấy, thằng Tề ngồi nghe có vẻ chăm chú lắm.
Nghe khen con, ông Thảo hơi đắc chí tủm tỉm cười. Ông Ba lại tiếp:
- Thằng Hương nhà tôi cứ để học ở Kinh-Môn cũng được rồi. Đến đỗ tốt nghiệp mới lại phải tính. Ấy mình có an nhàn về sau cũng ở chúng nó cả đấy.
Câu truyện kéo dài đến một giờ đồng hồ nữa. Ấm tích nước chè hạt đã cạn, sáp thuốc lào đã hết, hai anh em mới vào trong nhà đi ngủ.