Có vẻ như chúng ta không khó để hiểu được rằng công việc có thể bao gồm lao động tay chân, nâng vật nặng hoặc những quãng thời gian dài mệt mỏi. Nhưng vì lý do nào đó, chúng ta cứ do dự đầu tư một kiểu sức lao động quan trọng hơn cho những công việc thực sự ý nghĩa. Lao động cảm xúc là công việc quan trọng, kể cả khi nó không dễ dàng.
Lao động cảm xúc là việc khó làm nhưng dễ tránh né. Nhưng khi tránh né nó, chúng ta sẽ không làm được nhiều công việc đáng theo đuổi. Thể hiện mình là người không sẵn sàng lao động cảm xúc chỉ là một chiến lược ngắn hạn, vì theo thời gian, các tổ chức sẽ không trả thêm tiền cho những ai chỉ muốn làm công việc dễ dàng.
Chúng ta chẳng hề ngạc nhiên khi thấy một thợ thủ công mài sắc cưa hay một vận động viên hăng say tập luyện. Nhưng khi một lao động thông tin (trí thức) rèn luyện kỹ năng đối mặt với nỗi sợ hãi (dù là để tạo sự kết nối, phát biểu, đầu tư hay đối phó với tình huống khó khăn), chúng ta lại tròn mắt.
Hóa ra lao vào công việc lao động cảm xúc khó khăn chính là điều người khác mong đợi (và cần) chúng ta làm. Công việc không khác gì nền tảng cho nghệ thuật và lao động cảm xúc gắn liền với nó.
Tự nguyện lao động cảm xúc
“Điện thoại và máy nhắn tin phải được tắt trong suốt chuyến bay. Tiếp viên hàng không sẽ bắt đầu ca phục vụ…”, tiếp viên hàng không đọc phần hướng dẫn nhanh nhất có thể. Cô đã đọc nó cả nghìn lần trước đây và sẽ đọc thêm cả nghìn lần nữa. Và cô biết sẽ chẳng có hành khách nào lắng nghe cô nói.
Trong nỗi chán nản, cô vẫn tuân theo luật lệ, nhưng chỉ vừa đủ. Cô đọc phần hướng dẫn. Nhưng cô đã không làm công việc cảm xúc có thể khiến cô khó bị thay thế.
Khi hãng hàng không của cô thua lỗ nhiều hơn, khi họ thay thế đoạn hướng dẫn bằng băng ghi âm, khi họ giải tán công đoàn và từ chối trả lương cao cho những nhân viên không bổ sung thêm giá trị nào – chà, cô thậm chí sẽ còn chán nản hơn.
Một cơ hội không nhất thiết phải tạo cảm giác như một cơ hội. Tự nguyện làm công việc cảm xúc – ngay cả khi bạn không cảm thấy thích nó hay không được trả thêm lương cho nó – là một lựa chọn khó khăn. Tuy nhiên, lý lẽ đầu tiên của tôi là bạn đã được trả lương vì nó rồi. Thực ra, trong hầu hết công việc liên quan đến khách hàng, đó là toàn bộ những gì bạn được trả lương.
Suốt nhiều năm, mọi người chọn sử dụng dịch vụ bay của hãng JetBlue vì hai lý do. Đầu tiên, nó có giá phải chăng. Và thứ hai, tiếp viên hàng không của hãng rất tuyệt vời. Cùng với các phi công, đội ngũ nhân viên trẻ nhiệt tình luôn nỗ lực hết mình để chuyến bay vui vẻ hơn. Hãy chú ý đoạn “nỗ lực hết mình”. Hiển nhiên, trình diễn tiết mục này sáu lần mỗi ngày không phải là chuyện dễ dàng; sẽ có những lúc đội ngũ nhân viên cần một bản đồ, một cuốn cẩm nang, một chỉ dẫn về cách trở nên dễ mến, duyên dáng và đáng nhớ. Nhưng Amy Curtis-McIntyre, người đã tạo nên phong cách của JetBlue, lại không chấp nhận trao cho họ một chỉ dẫn như thế. (Và kể cả nếu muốn, nhiều khả năng cô cũng không thể.) Thay vì thế, cô đã tuyển những người thân thiện và động viên họ lao động cảm xúc.
Kết quả thế nào? Họ đã dựng nên một cơ nghiệp, khai sinh một thương hiệu, tạo ra lợi nhuận và hãng hàng không ngày càng phát triển.
Giờ đây, JetBlue phải lựa chọn: Họ có nên đốt cháy giai đoạn và gây khó khăn cho các tiếp viên hàng không vốn là nhân tố marketing then chốt cho thành công của họ không? Hay họ nên trân trọng sự thật rằng mỗi nòng cốt trong hãng hàng không chính là một nhân viên nhiệt tình, gắn kết mà sẽ đền đáp cho các hành khách lựa chọn hãng này?
Món quà của lao động cảm xúc
“Món quà dành cho người trao tặng, và sẽ trở lại với người ấy…”
– Walt Whitman
Khi lao động cảm xúc, bạn sẽ hưởng lợi.
Không chỉ công ty hay sếp bạn hưởng lợi, mà cả bạn cũng vậy.
Hành động gửi đến ai đó một nụ cười, kết nối với một người, nảy ra sáng kiến, tạo bất ngờ, sáng tạo hay trình diễn một tiết mục – chúng đều là những việc chúng ta cho đi miễn phí trong cuộc sống. Thế rồi sau đó, chúng ta phải làm việc và mong đợi chỉ làm những việc mình được bảo và được trả lương cho chúng.
Hố sâu ngăn cách này tạo nên sự căng thẳng. Nếu để dành sức lao động cảm xúc cho đến khi hết ca nhưng vẫn làm việc quần quật, bạn sẽ mất đi niềm vui mà mình sẽ nhận được nhờ lao động cảm xúc. Trong ca làm việc, bạn không trao tặng những món quà, nhưng bạn lại chẳng mấy khi làm hết trách nhiệm. Hãy cứ dành 8-10 tiếng đồng hồ mỗi ngày cho công việc (không chỉ trên văn phòng, mà cả trên mạng, điện thoại và trong cả giấc mơ), và bạn sẽ chẳng còn lại nhiều thời gian cho những hành động nhân văn giúp bạn sống đúng với con người mình, hay con người bạn mong muốn trở thành.
Do vậy, hãy mang món quà đó đến chỗ làm.
Và bạn sẽ nhận lại điều gì? Như chúng ta đã thấy trong trường hợp JetBlue, có những công ty hiện đang xem trọng hình thức lao động này và khuyến khích nó. Nhiều tổ chức khác (bất kể nhằm thuận theo hay chống lại tình trạng của nền kinh tế) đang theo đuổi ý tưởng này và tuyển mộ, tưởng thưởng cho kiểu lao động đó.
Tuy nhiên, trong đa số trường hợp, bạn sẽ chẳng nhận lại được gì nhiều. Chí ít là chẳng nhiều nhặn gì nếu xét trên các mục chi chính thức trong hồ sơ thường trực của bạn, hay những khoản thưởng trong tiền lương cuối năm. Nhưng bạn vẫn hưởng lợi. Đầu tiên, bạn hưởng lợi từ việc kiến tạo và cho đi. Bản thân hành động trao tặng đã là một phần thưởng. Và thứ hai, bạn hưởng lợi từ sự hồi đáp của mọi người xung quanh. Khi bạn hình thành thói quen đóng góp “quà tặng” này, đồng nghiệp của bạn sẽ trở nên cởi mở hơn, sếp bạn sẽ trở nên linh động hơn, và khách hàng của bạn cũng trở nên trung thành hơn.
Cốt lõi của bất kỳ món quà nào, bao gồm cả món quà lao động cảm xúc, là bạn không trao tặng nó vì một phần thưởng hữu hình, đảm bảo. Nếu làm thế, nó sẽ không còn là món quà, mà là công việc. Nền kinh tế lai tạp của chúng ta đang hòa trộn tư tưởng của chủ nghĩa tư bản (“làm việc của anh hoặc tôi sẽ đuổi anh”) với nền kinh tế trao tặng (“ôi, điều này thật tuyệt vời”).
Những họa sĩ không biết vẽ
Roy Simmons là người khởi xướng cụm từ này và tôi rất thích nó. “Đa số các họa sĩ đều không biết vẽ.”
Chúng ta cần bổ sung thêm một chút: “Nhưng họa sĩ nào cũng biết nhìn.”
Chúng ta có thể thấy cái gì đúng và sai. Chúng ta có thể thấy cơ hội và điều gì sắp đến. Trên tất cả, chúng ta có thể thấy được nghệ thuật.
Nghệ thuật không chỉ là một bức tranh. Nghệ thuật là bất kỳ điều gì sáng tạo, đam mê và mang tính cá nhân. Và những tuyệt tác vĩ đại sẽ đi vào lòng người xem, chứ không chỉ người tạo ra chúng.
Điều gì biến ai đó thành họa sĩ? Tôi không nghĩ cọ vẽ liên quan đến chuyện này. Có những thợ vẽ chỉ theo đuổi tiền bạc, hoặc vẽ biển quảng cáo, hoặc sao chép tranh tại một ngôi làng nhỏ ở Trung Quốc. Tuy có tài, nhưng những người này không phải họa sĩ. Trong khi đó, không phải nghi ngờ gì nữa, Charlie Chaplin là một nghệ sĩ. Và Jonathan Ive, người thiết kế iPod cũng vậy. Bạn có thể là một họa sĩ vẽ tranh bằng sơn dầu hoặc cẩm thạch. Nhưng còn có nhiều họa sĩ khác chuyên “vẽ” những con số, mô hình kinh doanh và các cuộc trò chuyện với khách hàng. Nghệ thuật nằm ở ý định và cách truyền đạt, chứ không phải nội dung.
Họa sĩ là một người vận dụng lòng can đảm, tri thức, trí sáng tạo và sự táo bạo để thách thức thực trạng. Và một họa sĩ sẽ đích thân làm điều này.
Đó là lý do vì sao Bob Dylan là nghệ sĩ, trong khi một tay đạo nhạc mơ tưởng về các bản hit Pop 40 sao chép chỉ là hạng con buôn. Đó là lý do Tony Hsieh, CEO của Zappos là nghệ sĩ, trong khi cả một phòng toàn những nhân viên marketing điện thoại sôi sục chỉ là lũ quấy rầy.
Tom Peters, kẻ chuyên châm chọc và viết bài về doanh nghiệp, cũng là một nghệ sĩ, dù độc giả của anh là những doanh nhân. Anh là nghệ sĩ vì anh dám đứng ra, đích thân nhận nhiệm vụ và không quan tâm nếu ai đó phản đối. Nghệ thuật là một phần trong anh, và anh cảm thấy thôi thúc phải chia sẻ nó với bạn vì nó quan trọng, chứ không phải vì anh trông đợi bạn trả lương cho anh vì việc đó.
Nghệ thuật là món quà riêng làm thay đổi người nhận. Kẻ tầm thường không xứng với nó, nhưng người biết phấn đấu thì có.
Nghệ thuật là hành động dũng cảm của mỗi cá nhân, là điều một người thực hiện nhằm tạo nên sự thay đổi ở người khác.
Đối với những bức tranh được gọi là “mỹ thuật hiện đại”, việc nhìn ngắm chúng sẽ dẫn đến rất nhiều tranh luận về bản chất của hội họa. “Tôi có thể vẽ được” là câu mà bạn đã nghe rất nhiều lần.
Nếu Jackson Pollock 25 là nghệ thuật, Andy Warhol 26 là nghệ thuật và nghệ thuật biểu diễn là nghệ thuật… thì nghệ thuật là gì? Chắc chắn đó không phải là tay nghề. Nếu Shakespeare là nghệ thuật, Sam Shepard 27 là nghệ thuật và Eric Bogosian 28 là nghệ thuật, thì Jerry Seinfeld 29 cũng là nghệ thuật, đúng chứ?
25 Paul Jackson Pollock (1912-1956), họa sĩ nổi tiếng người Mỹ với các tác phẩm chính về chủ nghĩa trừu tượng sống động. (ND)
26 Andy Warhol (1928-1987), họa sĩ người Mỹ gốc Rusyn nổi tiếng về nghệ thuật đại chúng. Ông thường vẽ tranh về đề tài hậu hiện đại. (ND)
27 Samuel Shepard Rogers III (1943-2017), được biết đến với cái tên chuyên nghiệp là Sam Shepard, là một diễn viên, nhà viết kịch, tác giả, nhà biên kịch và đạo diễn người Mỹ có sự nghiệp kéo dài nửa thế kỷ. Ông đã giành được 10 giải Obie cho kịch bản và đạo diễn, nhiều hơn bất kỳ nhà văn hoặc đạo diễn nào. (ND)
28 Eric Bogosian là diễn viên người Mỹ, nhà viết kịch, nhà độc thoại, tiểu thuyết gia và nhà sử học. (ND)
29 Jerome Allen “Jerry” Seinfeld, diễn viên hài, diễn viên, nhà văn, nhà sản xuất và đạo diễn người Mỹ. Anh nổi tiếng vì đã đóng vai chính mình trong series hài tình huống Seinfeld. (ND)
Thế khi nhà khoa học từ Harvard, Jill Bolte Taylor khiến ta bị mê hoặc suốt 18 phút vì nghe cô kể về cơn đột quỵ suýt mất mạng của mình có phải là nghệ thuật không? Chắc chắn là phải.
Và tôi cũng cho rằng nghệ thuật là khi một nhân viên chăm sóc khách hàng xuất sắc biến một người giận dữ thành người hâm mộ cuồng nhiệt. Và nghệ thuật là khi Craig Newmark phát minh ra một mô hình kinh doanh mới, sử dụng Internet nhằm cách mạng hóa các mục rao vặt trên báo. Và khi Ed Sutt phát minh ra một loại đinh tốt hơn, giúp cứu nhiều mạng người và tiết kiệm tiền.
Về điểm này, ngữ nghĩa rất quan trọng, vì chúng ta đang sắp khám phá điều làm nên nghệ thuật, và cần phải kết luận nghệ thuật là gì trước khi quyết định thứ nào hữu ích cho ta. Thế nên, hãy quay lại định nghĩa của tôi:
Nghệ thuật là món quà riêng làm thay đổi người nhận.
Nghệ sĩ là cá nhân tạo nên nghệ thuật. Bạn càng thay đổi nhiều người, càng thay đổi nhiều thứ trong họ, nghệ thuật của bạn càng có tác dụng.
Nghệ thuật không liên quan đến tay nghề, trừ khi tay nghề giúp mang đến thay đổi trong chừng mực nào đó. Kỹ năng kỹ thuật có thể là thành tố hữu ích để tạo nên nghệ thuật, nhưng chắc chắn nó không cần thiết. Nghệ thuật không cần mang tính trang hoàng; nó sẽ còn hữu ích nếu ta dùng nó để tạo sự thay đổi.
Tất nhiên, nghệ thuật không giới hạn ở hội họa, điêu khắc hay sáng tác nhạc. Nếu không có thay đổi thì không có nghệ thuật. Và nếu không ai trải nghiệm được nó, sẽ không có thay đổi nào.
Theo định nghĩa, nghệ thuật mang tính nhân bản. Một cỗ máy không thể tạo nên nghệ thuật, vì điều quan trọng là phải có ý định. Một thứ sẽ có nhiều khả năng là nghệ thuật hơn nếu bạn tạo ra nó có mục đích.
Một đầu bếp không phải là nghệ sĩ. Đầu bếp chỉ tuân theo công thức, và người đó sẽ là đầu bếp giỏi nếu tuân theo công thức một cách chính xác. Bếp trưởng mới là nghệ sĩ. Cô ấy là nghệ sĩ vì phát minh ra cách nấu mới, hoặc món ăn mới đem lại sự ngạc nhiên, niềm vui sướng và thỏa mãn cho thực khách.
Nghệ thuật mang tính nguyên bản. Marcel Duchamp là một nghệ sĩ vì ông tiên phong cho chủ nghĩa Đa-da cũng như lắp đặt một bồn tiểu trong viện bảo tàng. Người thứ hai lắp bồn tiểu không phải là nghệ sĩ, mà chỉ là thợ ống nước.
Nghệ thuật là sản phẩm của lao động cảm xúc. Nếu một thứ dễ dàng và không có rủi ro, nhiều khả năng nó không phải là nghệ thuật.
Yếu tố cuối cùng làm nên nghệ thuật là nó phải là một món quà. Bạn không thể tạo nên một tác phẩm nghệ thuật chỉ vì tiền. Nếu được tạo dựng như một phần của giao thương, nghệ thuật sẽ bị lột bỏ sự kỳ diệu và không còn là nghệ thuật nữa. Nó luôn là một món quà được người nghệ sĩ định sẵn.
Các tổ chức luôn sử dụng nghệ thuật do con người tạo ra. Thiết kế của iPhone là nghệ thuật. Nó đã thay đổi cách cảm nhận của con người, cách họ sử dụng thiết bị và cả cách họ giao tiếp. Và đây còn là một món quà. Mọi người nhìn thấy iPhone nhưng sẽ không mua nó, cho đến khi họ nhận được món quà. Một chiếc iPhone xấu xí vẫn đắt ngang một chiếc điện thoại đẹp đẽ. Phần đẹp đẽ đó chính là giải thưởng miễn phí bên trong, là phần tặng thêm, là món quà mà nghệ sĩ thiết kế nó gửi đến chúng ta.
Nghệ thuật của sự tiếp xúc
Hầu hết các nghệ sĩ (trong tưởng tượng của chúng ta) đều tiếp xúc với đá, vải bố, sơn dầu hoặc con chữ trên giấy. Họ làm điều này trước cả khi tác phẩm của họ chạm đến người xem, từ đó khiến sự tiếp xúc hoặc thay đổi diễn ra.
Nhưng thứ nghệ thuật bản năng nhất lại rất trực tiếp. Mặt đối mặt, đầu đối đầu, chỉ có nghệ sĩ và người xem. Đó là nghệ thuật của sự tiếp xúc, là việc bạn phải làm.
Nghệ thuật chủ trì một cuộc họp, tham vấn cho một sinh viên, tiến hành một cuộc phỏng vấn và xoa dịu một khách hàng tức giận. Nghệ thuật huy động vốn, mua một tấm thảm ở khu chợ Ba Tư, hay quản lý một nhà thiết kế.
Nếu nghệ thuật là mối liên kết nhân bản giúp ai đó thay đổi tư duy, thì bạn chính là một nghệ sĩ.
Và biết đâu bạn là một nghệ sĩ xuất sắc thì sao?
Có một ngôi làng ở Trung Quốc
Làng Đại Phần (Dafen) nằm ở vùng ngoại vi Thâm Quyến. Người ta nói rằng 60% toàn bộ tranh vẽ trên toàn thế giới được các thợ vẽ tại thị trấn này sản xuất.
Hãy chú ý rằng tôi nói “thợ vẽ”, chứ không phải “họa sĩ”. Đó là vì những nhân công tại Đại Phần, tuy mẫn cán và có tài, nhưng không phải họa sĩ. Họ là các bánh răng trong một cỗ máy vẽ tranh.
Tôi sở hữu hai bức tranh từ làng Đại Phần. Chúng là những bức tranh lớn được vẽ rất đẹp, với cảnh lũ khỉ ngớ ngẩn vận quần áo thùng thình. Có một con tinh tinh đực đội mũ quả dưa, mang chân vịt và hoa tai. Một con khác là đười ươi con có đeo bờm trên đầu.
Tôi đã mua chúng trên eBay, được chuyển phát trực tiếp từ Đại Phần với giá 60 đô-la mỗi bức.
Có ai biết người dân Đại Phần nào vẽ chúng không? Chẳng ai biết cả. Mà ai quan tâm chứ? Chẳng có ai. Thợ vẽ là người có thể thay thế được; họ là những cỗ máy hình người bị vứt cho một vấn đề lớn, và cứ thế sinh ra từng chút giá trị mỗi ngày.
Những nghệ sĩ thực sự là người mường tượng ra cả hệ thống này, hoặc có thể là người vẽ bức mẫu đầu tiên về con khỉ bé nhỏ trong tranh của tôi. Nhưng thợ vẽ thì không. Họ thực ra chỉ là nạn nhân bất lực của một hệ thống đồ sộ, trả lương rất thấp cho thứ tài năng mà họ đóng góp cho công việc mỗi ngày.
Quà tặng, nghệ thuật và lao động cảm xúc
Nghệ thuật được nghệ sĩ tạo nên.
Nghệ thuật là thứ độc đáo, mới lạ và thách thức hiện trạng. Nó không dành để trang trí, mà là thứ gì đó tạo nên sự thay đổi.
Nghệ thuật không thể đơn thuần mang tính thương mại. Nó còn phải là món quà. Người nghệ sĩ nảy ra ý tưởng biết rằng ý tưởng của anh ta sẽ lan truyền rộng rãi mà không cần báo đáp. Tất nhiên, hình thức vật chất của nghệ thuật có thể bán được đến cả triệu đô-la, nhưng bức tranh đó, hoặc ca khúc đó sẽ được một người không bỏ tiền ra mua nó thưởng thức.
Nghệ thuật không chỉ giới hạn trong trường viện nghệ thuật, hoặc âm nhạc hay sân khấu. Nghệ thuật là ý tưởng nguyên bản có thể trở thành món quà. Phải cần đến nghệ thuật mới khiến một bà mẹ vui lòng trong ngày đầu ghé trường mẫu giáo. Phải cần đến nghệ thuật mới xây dựng được một mô hình kinh doanh cho phép mọi người tại Mỹ chơi poker trên mạng. Phải cần đến nghệ thuật mới xây dựng được sơ đồ quy hoạch cho Eo biển Manche.
Nghệ thuật đa phần gắn với sức lao động. Không phải sức lao động để nhấc một chiếc cọ hay viết một câu văn, mà là lao động cảm xúc để làm điều gì đó khó khăn, chấp nhận rủi ro và mở mang bản thân.
Việc bạn trở thành nghệ sĩ là hoàn toàn có thể.
Tuy nhiên, những lúc bị cuốn vào vòng quay bất tận của giao thương, chúng ta lại quên mất bản chất trao tặng của nghệ thuật; chúng ta không thể làm công việc vất vả của lao động cảm xúc nữa, và do đó, chúng ta không còn là nghệ sĩ.
Hạ thấp bản thân
Một ngày công xứng với một ngày lương (công sức có tiền lương). Tôi không thích lối quan niệm này về cuộc sống. Vì nó làm giảm giá trị của chúng ta.
Công thức đơn giản trên khiến tôi phiền lòng vì hai nguyên nhân:
---❊ ❖ ❊---
Bạn có thực sự muốn bán bản thân mình với giá rẻ mạt không? Bạn có muốn cầm cố cả một ngày trong đời (không thể đánh đổi) vì vài đô-la lẻ không? Ngay thời khắc sẵn lòng bán thời gian của mình lấy tiền, bạn đã không còn là người nghệ sĩ mà bạn có thể trở thành.
Có đúng thế không? Giao dịch đã kết thúc thật ư? Nếu sau cùng, chúng ta sòng phẳng đúng như công thức đã dẫn, thì bạn không nợ tôi và tôi cũng không nợ bạn. Và nếu đã sòng phẳng, thì sẽ không còn ràng buộc, không còn mối gắn kết hiện hữu nào giữa chúng ta nữa. Bạn sẽ giống anh chàng Hector tại quận Queens. Bạn trở thành người lao động trong ngày và tôi trở thành ông chủ trong ngày.
---❊ ❖ ❊---
Lựa chọn còn lại là hãy trân quý ý nghĩa của một ngày công. Đó là cơ hội duy nhất của chúng ta để làm điều gì đó hiệu quả hôm nay, và chắc chắn nó sẽ không bày sẵn trước mắt ai đó chỉ vì anh ta “trả giá cao”. Một ngày công là cơ hội để bạn sáng tạo nghệ thuật, tạo ra món quà và làm điều gì đó ý nghĩa. Khi công việc của bạn tốt lên và nghệ thuật của bạn trở nên quan trọng hơn, sự tranh giành đối với món quà của bạn cũng tăng lên, và bạn sẽ khám phá ra mình có thể kén chọn hơn về người mà bạn sẽ trao tặng nó.
Khi một ngày công không tương đương với một ngày lương, điều đó đồng nghĩa một mối ràng buộc sau cùng đã được xây dựng. Món quà đã được trao và nhận, và con người đã xích lại gần nhau, thay vì xa cách nhau.
Đam mê
Đam mê là niềm khao khát, là sự khẩn nài và sẵn lòng trao tặng món quà. Người nghệ sĩ không bao giờ nao núng. Cô ấy sẽ nói: “Tôi sẽ không cảm thấy trọn vẹn cho đến khi trao tặng món quà.” Điều này còn hơn cả việc từ chối làm một công việc tệ hại. Đó là sự nài xin một công việc có ý nghĩa.
Niềm đam mê bất tận này sẽ mang đến sự nhẫn nại và kiên cường khi bạn đối mặt với những người không chấp nhận món quà của mình.
Những nghệ sĩ mà bạn đã gặp qua trong đời đều chỉ chú trọng vào món quà, và sự bền chí của họ chẳng liên quan đến thu nhập hay sự an toàn trong công việc. Thay vì thế, họ kiên nhẫn tìm cách thay đổi bạn theo hướng tốt hơn bằng món quà của mình. Cần có sự chính trực sáng suốt mạnh mẽ để trở thành một nghệ sĩ đầy đam mê. Bạn sẽ không bán rẻ bản thân, vì bán rẻ đồng nghĩa với việc bạn sẽ hủy hoại con người tuyệt vời nhất trong bạn.
Hãy xem xét trường hợp của Ed Sutt. Là con trai của một nhà thầu, Ed trưởng thành và giúp đỡ cha xây dựng nhà cửa – nhưng sau cùng, anh từ bỏ khi phát hiện bàn tay mình đã chai phồng vì phải đóng đinh mỗi khi dựng nhà mới, đến mức anh không thấy được các khớp ngón tay.
Tham gia nghiên cứu tại Cơ sở Kiểm tra Sức gió của Đại học Clemson, Sutt nghiên cứu khoa học xây dựng và tác động của gió đến các ngôi nhà khung gỗ. Trong thời gian đó, anh ghé thăm vịnh Ca-ri-bê và chứng kiến ảnh hưởng của bão Marilyn. Hàng nghìn ngôi nhà đã bị cơn bão hủy hoại, và bị gió cuốn bay hoàn toàn. Cơn bão chắc chắn không chỉ thay đổi cuộc sống của mọi người trên đảo, mà còn thay đổi cuộc đời Ed nhiều không kém.
Cho đến thời điểm đó, quan niệm phổ biến vẫn khá đơn giản: Nếu muốn có cơ hội sống sót qua một cơn bão, bạn phải xây một ngôi nhà thật đắt tiền bằng nguyên vật liệu đắt tiền. Phương án thay thế duy nhất là nhà khung gỗ dùng một lần, tuy rẻ tiền nhưng không quá bền lâu.
Tờ Popular Science thuật lại: “Tại những nơi có hiện tượng bất thường, mọi thứ đều bị phá hủy hoàn toàn.” Sutt nhớ lại: “Binh lính diễu hành trên phố và trực thăng quân đội quần thảo trên đầu.” Khi Sutt di chuyển qua những ngôi nhà tốc mái bị xô đổ, anh đã chết sững vì ý thức được rằng đa số thiệt hại đáng ra đã có thể tránh được. “Từ căn này sang căn khác,” anh nói, “tôi nhận thấy không phải gỗ bị phá – mà là những chiếc đinh liên kết gỗ với nhau.”
Anh đã dành trọn 11 năm tiếp theo (ròng rã ngày đêm) để chế tạo một loại đinh sẽ thay đổi số phận hàng triệu người. Sutt hiểu rằng vấn đề nằm ở chiếc đinh chứ không phải phần còn lại của ngôi nhà. Nhưng nếu thiếu đi sự kiên trì bền bỉ suốt hơn một thập niên, hiểu biết đó cũng sẽ hóa vô dụng.
Bạn có thể tranh cãi rằng hàng triệu đô-la mà Sutt kiếm được từ phát minh của anh là khoản tiền xứng đáng, rằng nó đã đền đáp hậu hĩnh cho đam mê của anh. Nhưng trong suy nghĩ, tôi luôn tin rằng anh sẽ làm điều đó miễn phí. Đam mê không nằm ở việc tạo ra tiền của – mà nằm ở việc tạo nên sự khác biệt, giải quyết vấn đề và tạo sự thay đổi cứu giúp hàng triệu người. Ed Sutt là một nghệ sĩ, người đã chọn tạo nên sự khác biệt thay vì tuân theo cẩm nang.
“Khoan đã! Ý anh là tôi phải thôi tuân theo chỉ thị và bắt đầu làm nghệ sĩ? Một người mơ những ý tưởng mới và biến chúng thành sự thật? Một người tìm ra cách tương tác mới, cách truyền tải cảm xúc mới và cách gắn kết mới? Một người hành xử như một con người chứ không phải chiếc bánh răng? Đó là tôi ư?”
Đúng thế.
Tâm tính bần cùng
Nếu đưa bạn một thứ, tôi sẽ mất thứ tôi đưa bạn.
Bạn càng được nhiều, tôi càng được ít.
Tôi càng chia sẻ nhiều, tôi càng mất nhiều.
Bạn đã có quan niệm kiểu thế này về sự vật, ý tưởng và thời gian được bao lâu rồi? Phải, chúng ta đã được dạy về nó trong khoảng thời gian dài.
Hàng hóa kỹ thuật số đang thách thức chúng ta. Nếu bạn đọc sách điện tử của tôi, chúng ta sẽ cùng thắng. Nếu bạn chia sẻ nó, bạn bè của bạn cũng thắng. Sự chú ý rất quý giá, và nếu bạn sẵn sàng đổi sự chú ý của mình lấy ý tưởng của tôi, cả hai ta đều sẽ lời to.
Nhưng mọi chuyện còn xa hơn thế. Khi cho đi điều gì đó, bạn sẽ được lợi nhiều hơn cả người nhận. Hành động hào phóng sẽ giúp bạn giàu có hơn mức đo đếm được; và khi hàng hóa và dịch vụ lan rộng khắp cộng đồng, mọi người đều được lợi.
Nhưng chúng ta sẽ khó lòng bắt đầu làm điều này, vì bạn đã được dạy rằng thứ gì của bạn sẽ thuộc về bạn. Và nếu bạn không đủ đầy, thì sao bạn có thể cho đi thứ mình có? Ấy thế mà mỗi ngày, những người thành công lại đua nhau cho đi chuyên môn và lan tỏa ý tưởng của họ.
Nguyên nhân thực tiễn để trở thành nghệ sĩ
Một số người trở thành nghệ sĩ vì họ không còn lựa chọn nào khác. Đó là con người và công việc của họ. Tôi không chắc mình có cần động viên những nghệ sĩ này không, vì họ đã có mọi thứ họ cần để làm việc của mình.
Những người khác, như bạn chẳng hạn, sẽ do dự. Có vẻ như đó không phải cách hợp lý để chăm lo cho gia đình hay tạo sự khác biệt trên thế giới.
Vai trò của nghệ thuật vẫn đang thay đổi.
Trong tương lai xa nhất, NGHỆ THUẬT sẽ tách bạn khỏi những người khác. Nghệ thuật không phải là lối sống và chắc chắn không phải cách làm giàu hay thậm chí thay đổi thế giới.
Trong khoảng gần một thế kỷ vừa qua, khi chủ nghĩa tư bản tạo nên lượng tiền bạc thặng dư khổng lồ (hoặc chí ít là hàng núi tiền chưa được phân bổ), số lượng người sẵn lòng đóng vai trò như nhà bảo trợ đã tăng phi mã. Và lượng nhu cầu đối với vật lưu niệm từ nghệ thuật hay đầu tư vào nghệ thuật cũng thế. Kết quả là nghệ thuật đã dịch chuyển từ phạm vi của nó sang phạm vi được bao bọc ngay cạnh chủ nghĩa tư bản. Nền công nghiệp văn hóa đã biến đủ loại nghệ sĩ (ca sĩ, nhà viết kịch, diễn viên, thợ vẽ) thành những triệu phú và ngôi sao nhạc rock. Nhưng họ vẫn đang đứng trong phạm vi ảnh hưởng của mình.
Ngày nay, khi nền công nghiệp văn hóa đã thấm đẫm mọi ngành nghề (phải, có những “cối xay” nhà thiết kế bằng thép và một thiết kế nội thất cho chiếc chuyên cơ trị giá 20 triệu đô-la là một khoản doanh số cực hời), các nghệ sĩ đã dịch chuyển từ ngoại vi nền kinh tế vào trung tâm của nó. Disney hiện đang cấp phép hình ảnh của họ cho nông dân sản xuất trứng. Các quả trứng giờ đã có hình ảnh của nhân vật Disney in trên vỏ, và bạn có thể “khuấy” chuột Mickey làm bữa sáng. Tất cả mọi thứ, từ thực phẩm, hành lý, điện thoại, bút máy đến mẫu hợp đồng bảo hiểm đều biến đổi nhờ thiết kế, nghệ thuật và tri thức. Nếu nghệ thuật mang tính nhân văn, và thương mại dần quan tâm đến sự tương tác (thay vì vật phẩm), thì thương mại nay cũng chính là nghệ thuật.
Lý do để bạn lựa chọn trân trọng người nghệ sĩ trong mình chính là vì đây là con đường đến với sự an tâm.
Khi đến thời điểm cắt giảm nhân sự, công việc an toàn nhất sẽ thuộc về người nghệ sĩ, người nòng cốt, người không dễ dàng được thuê ngoài hoặc bị thay thế.
Bạn có cần là nghệ sĩ để quảng bá cho đậu phụ?
Đó là một câu hỏi thú vị. Nếu bạn bắt đầu với giả định rằng một nghệ sĩ phải gắn với màu vẽ, đất sét hay âm nhạc, thì đây là khoảng cách tư duy rất khó vượt qua. Nếu bạn tin rằng bằng cách nào đó, nghệ thuật tách rời công việc, rằng đó là một kiểu nỗ lực khác hay thuộc về một kiểu người khác, bạn sẽ gần như không thể hình dung ra một nghệ sĩ quảng bá cho đậu phụ.
Tôi không nhìn nhận theo hướng đó. Tôi nghĩ nghệ thuật là năng lực thay đổi người khác bằng công việc của bạn, để nhìn bản chất của mọi thứ rồi tạo nên những câu chuyện, hình ảnh và tương tác có thể thay đổi thị trường. Do đó, phải, tôi nghĩ bạn cần phải là nghệ sĩ mới quảng bá được cho đậu phụ, nếu bạn muốn bán đậu phụ thật tốt.
Nhiều năm trước, có người cho rằng cần có một giải pháp dễ đoán, có quy mô và mang tính công nghiệp trong marketing. Họ quả quyết rằng phiếu giảm giá, quảng cáo liên tục kết hợp với công tác phân phối và định giá cực cạnh tranh không chỉ đủ hiệu quả, mà còn vô cùng cần thiết để phát triển một thương hiệu. Song, như chúng ta đã chứng kiến suốt một thập kỷ qua, chẳng phong cách marketing rập khuôn nào trong số này thực sự hiệu quả. Giờ đây, chúng ta lại thường chứng kiến thành công của một thương hiệu như Jones Soda – không phải vì nhà sáng lập Peter van Stolk tuân theo nguyên tắc, mà vì anh là một nghệ sĩ.
Trong thời kỳ đỉnh cao, công ty anh có giá trị hơn 300 triệu đô-la, và việc tuân theo sách quy định sẽ không tạo ra được giá trị nào như thế.
Peter cho biết: “Tôi thực sự không quan tâm ai làm gì trong ngành công nghiệp nước giải khát. Họ cứ làm việc của họ. Còn chúng tôi phải làm việc của mình. Bạn phải biết người khác đang làm gì, nhưng bạn không cần làm theo họ?”
Ta có cần tài nghệ gì để trở thành Peter không? Anh đã phá vỡ mọi quy luật trong sách. Anh in ảnh khách hàng lên chai nước. Anh tạo ra vị khoai tây nghiền. Anh trả lời ở cửa khi có khách đến thăm. Khách đến thăm đấy nhé! Bạn nghĩ có bao nhiêu người đến thăm một xưởng đóng chai của Pepsi.
Bạn nghe có thấy giống một người marketing không? Với tôi, nghe như thể đó là một nghệ sĩ. Có lẽ lý do bạn không thể kể tên một cửa hàng đậu phụ yêu thích là vì chưa có nghệ sĩ nào bận tâm quảng bá nó cho bạn.
Shakespear có viết blog không?
Phải chăng thứ công nghệ được người nghệ sĩ sử dụng xuất hiện trên màn ảnh thỏa mãn được nhu cầu của họ, hay các nghệ sĩ sáng tạo nghệ thuật bằng những công cụ có sẵn?
Shakespear không phát minh ra kịch nghệ; mà ông sử dụng chúng. Salinger không phát minh ra tiểu thuyết; ông chỉ viết vài cuốn. Công nghệ đã tồn tại từ trước khi họ xuất hiện.
Tôi không tin bạn được sinh ra để thực hành một loại hình nghệ thuật nhất định, chủ yếu vì gen di truyền của bạn không biết thứ công nghệ nào sẽ có sẵn cho bạn. Những người vẽ trên hang động, chạm khắc trên đá, nhà viết kịch, nhà hóa học, nhà khoa học cơ lượng tử – con người làm nghệ thuật ngay tại nơi họ tìm thấy nghệ thuật, chứ không phải con đường nào khác.
Nghệ thuật mà bạn thể hiện khi tiếp xúc với một khách hàng, hoặc khi bạn tạo ra một cách ứng dụng mới đối với hệ thống hoặc công nghệ truyền thống – đó vẫn là nghệ thuật. Xã hội của chúng ta đã được tái thiết đến mức đáp án cho câu hỏi “Tôi nên làm nghệ thuật ở đâu?” giờ đã là một cuốn sớ dài, chứ không đơn giản là danh sách vài lựa chọn.
Điều hão huyền về đam mê dự án cụ thể
Trong thế giới tiền Internet, nơi Amazon.com không thể tồn tại, liệu Jeff Bezos có phải là gã chậm lụt không đam mê? Nếu Spike Lee không phát minh ra máy chụp ảnh, liệu ông có chỉ ngồi một chỗ chấp nhận thực trạng?
Đam mê không nằm ở một dự án cụ thể. Nó nằm ở một con người cụ thể. Một số người bị đam mê choán lấy, bắt nguồn từ cảm giác muốn hành động vì đam mê trong bản thân họ.
Thách thức của bạn không phải là tìm ra một dự án tốt hơn hay một vị sếp tốt hơn. Bạn cần phải nắm bắt được ý nghĩa của cảm giác đam mê. Những người có đam mê luôn tìm cách làm những chuyện ra trò.
Sự kết hợp giữa đam mê và nghệ thuật chính là điều biến một người thành nòng cốt.
Chạm đến ai đó
Cởi mở là một nghệ thuật. Tạo sự gắn kết – dù đó không phải là một phần công việc của bạn – là trao một món quà. Bạn có thể vạch rõ ranh giới và thoát khỏi nó, hoặc có thể chạm đến ai đó và tạo sự khác biệt mãi mãi cho cuộc đời họ.
Điều này rất rủi ro, và ta không thể đòi hỏi ai đó làm thế. Quyết định cam kết với một hành động là quyết định cá nhân, là món quà bằng tất cả trái tim.
Có những loại hình nghệ thuật khiến chúng ta bật khóc mà không thấy xấu hổ.
Hiểu về những món quà
Khi một tạp chí cử một nhiếp ảnh gia chụp ảnh một minh tinh, tạp chí đó đang trả tiền cho nhiếp ảnh gia vì một tấm ảnh đủ đẹp để đăng lên. Tạp chí kỳ vọng một bức ảnh với chất lượng nhất định, và đây là một giao dịch thương mại.
Bất kỳ đóng góp nào của nhiếp ảnh gia vượt trên yêu cầu này đều là một món quà. Cảm hứng, ánh sáng hay điều bất ngờ – đó là món quà mà nhiếp ảnh gia gửi đến khách hàng, đến những độc giả của tạp chí.
Annie Leibovitz đã gây dựng sự nghiệp của cô xung quanh món quà này. Cô được thuê chụp ảnh cho người nổi tiếng, nhưng cô luôn đẩy cao giới hạn. Tôi hình dung một số “pô” chụp của cô sẽ là lời chào bán đanh thép đến những ai tin rằng họ đang mua một phiên bản Annie của hôm qua, chứ không phải hôm nay.
Theo thời gian, các món quà sẽ tích dồn lại và bạn đã tạo nên danh tiếng.
Có hai lý do để trao tặng món quà. Tôi không hứng thú lắm với lý do thứ nhất – có qua có lại. Bạn trao món quà cho một người vì sau đó anh ta sẽ mắc nợ bạn. Đây là trò thao túng và nó sẽ vô phương dựng nên một sự nghiệp. Nhà xã hội học Marcel Mauss đã viết về điều này từ 100 năm trước, và lập luận rằng toàn bộ các xã hội nguyên thủy đều được xây dựng xung quanh yếu tố có qua có lại này. Vấn đề là trong xã hội tư bản, bản năng có qua có lại rất dễ bị lạm dụng.
Song, lý do thứ hai mới thật tuyệt vời. Món quà cho phép bạn tạo nên nghệ thuật. Những món quà được trao đi mà không cầu đáp lại, hoặc không thể đáp lại. Tôi không thể cho họa sĩ Chuck Close thứ gì để đền đáp những bức tranh lòe nhòe, cực thực của ông. Đó là món quà vô phương “có qua có lại”. Nó mang đến cho Chuck những không gian – không gian để đảm trách, không gian để thử nghiệm, không gian để tìm niềm vui – vì khi vẽ, ông không phải vẽ miệt mài hoặc cố gắng thỏa mãn ai đó mua thời gian của mình. Ông đang tạo ra một món quà.
Ở đây, lập luận cơ bản của tôi rất đơn giản: Trong mọi việc bạn làm, bạn đều có khả năng trở thành nghệ sĩ, dù chỉ đôi chút. Không phải ai đòi hỏi gì, không phải lần nào cũng giống nhau, và không phải cho tất cả mọi người. Nhưng nếu sẵn sàng đình lại những thôi thúc vị kỷ của mình, bạn có thể trao một món quà cho khách hàng, sếp, đồng nghiệp hay kể cả một người qua đường. Và món quà sẽ ý nghĩa với bạn không kém với người nhận nó.
Nó dành cho ai?
Một số nghệ sĩ làm việc để thay đổi chính bản thân họ. Quá trình kiến tạo nghệ thuật và kết quả tạo ra hoàn toàn nhằm phục vụ chủ thể sáng tạo. Huýt sáo khi dạo qua cánh rừng là một hình thức nghệ thuật, nhưng bạn không làm thế vì hy vọng một chú sóc tán thưởng.
Tuy nhiên, đa số chúng ta thường kiến tạo nghệ thuật cho khán giả thưởng thức. Chúng ta muốn thay đổi một ai đó. Chúng ta tìm cách khiến họ vui vẻ hơn, hào hứng hơn, hoặc trở thành khách hàng của ta.
Có hai lý do khiến việc “biết mình đang phục vụ ai” trở thành yếu tố sống còn. Thứ nhất, việc hiểu rõ khán giả sẽ cho phép bạn đặt mục tiêu cho công việc của mình, còn phản hồi sẽ giúp bạn làm tốt hơn vào lần tới.
Và lý do thứ hai? Vì việc đó cho bạn biết mình nên phớt lờ ai.
Kiến tạo nghệ thuật cho tất cả mọi người là bất khả thi. Có quá nhiều mục tiêu mâu thuẫn nhau và quá nhiều độ nhiễu. Nghệ thuật cho tất cả là thứ xoàng xĩnh, nhạt nhẽo và vô dụng.
Nếu không xác định khán giả của mình, sau cùng, bạn sẽ kiến tạo nghệ thuật cho những kẻ phê bình lớn tiếng nhất và đồng bóng nhất. Và đó là sự lãng phí. Thay vì thế, hãy tập trung vào những khán giả mà bạn lựa chọn, lắng nghe họ và mặc kệ tất cả những người khác. Hãy tiến lên và khiến nhóm khán giả này vui vẻ, còn với kẻ khác chỉ như đàn gảy tai trâu.
Theo lời Ev Williams, nhà sáng lập Blogger và Twitter:
Điều cốt lõi là chỉ cần làm việc gì đó tuyệt vời. Hãy cố gắng để không ai thể hiện tốt bằng bạn trong phòng ghi âm. Cố gắng phá cách và làm điều gì đó độc đáo có lẽ là chuyện khó khăn nhất.
Có rất nhiều thứ đang tiến hóa, và bạn rất dễ bị bắt kịp trong những lĩnh vực mà tiểu văn hóa “mọt” máy tính nghĩ đến. Nhiều doanh nghiệp đắt giá có thể được gây dựng từ lĩnh vực đó, nhưng tôi cho rằng đó là nơi rất nhiều người đang phí công vô ích, và trước đây, tôi cũng từng bị bắt kịp. Khi làm được nhiều việc thành công hơn, tôi đã nghĩ: “Hãy quay về cơ bản. Mình muốn gì? Mình muốn chứng kiến điều gì trên thế giới này?” Rồi tôi sẽ tạo ra nó.
Ev và Twitter không thành công ngay từ đầu. Mọi người không tin họ. Vấn đề là gì? Mô hình kinh doanh đâu? Thế rồi, khi tiếng đồn lan truyền, Twitter đã trở thành phương tiện truyền thông tăng trưởng nhanh nhất lịch sử. Không phải vì họ tuân theo một mô hình kinh doanh, mà vì họ phá vỡ nó.
Một số nghệ sĩ chọn sáng tạo.
Một số nghệ sĩ lại tìm người bảo trợ, người giúp họ thanh toán chi tiêu trong khi họ làm việc của mình.
Một số nghệ sĩ lại nghĩ rằng họ cần một người sếp. Một người không chỉ trả lương cho họ, mà còn bảo họ phải làm gì. Khi khoảnh khắc này xảy đến, người nghệ sĩ sẽ không còn là nghệ sĩ nữa.
Nhiệm vụ của người nghệ sĩ là thay đổi chúng ta. Khi bạn có sếp, nhiệm vụ của bạn là chiều lòng sếp, chứ không phải thay đổi người đó. Nếu bạn làm việc cho ai đó, có ai đó để mắt đến bạn và ai đó trả lương cho bạn cũng được thôi. Nhưng ngay thời khắc bạn xem người đó là sếp, là người chịu trách nhiệm cho mọi hoạt động và thành quả của bạn, thì bạn chỉ là một bánh răng thay vì nghệ sĩ.
Chẳng ai quan tâm bạn làm việc vất vả thế nào đâu
Đây không phải là cuộc thi nỗ lực mà là cuộc thi nghệ thuật. Là khách hàng, chúng ta quan tâm đến bản thân mình, đến cảm giác của chúng ta, đến việc liệu một dịch vụ, vở kịch hay sự tiếp xúc có thay đổi chúng ta theo hướng tốt lên không.
Chúng được tạo ra ở đâu, tạo ra như thế nào và khó khăn ra sao – tất cả đều chẳng liên quan. Đó là lý do lao động cảm xúc giá trị hơn rất nhiều so với lao động thể chất. Lao động cảm xúc làm thay đổi người tiếp nhận nó, và chúng ta quan tâm đến điều đó.
Những món quà mọn và câu đố hóc búa cho dân Thạc sĩ Quản trị kinh doanh (MBA)
Tin sau đây sẽ khiến bạn lo lắng.
Tương lai tổ chức của bạn sẽ phụ thuộc vào những người có động lực cống hiến những món quà từ sức lao động cảm xúc mà không nề hà bản thân, không chờ được đòi hỏi. Và tệ hơn, bạn càng cố gắng định lượng và thao túng quá trình này bao nhiêu, nó sẽ càng diễn biến xấu bấy nhiêu.
Những cấp quản lý cao nhất trong tổ chức đã đánh vật với tình thế này từ lâu. Khi bạn tuyển một phó chủ tịch phụ trách phát triển kinh doanh, thì mặc định rằng ông ta sẽ không phải là gã chạy việc vặt cho bạn. Bạn sẽ không chi trả toàn bộ số tiền lương này cho một kẻ chỉ duyệt qua danh sách bạn lập ra, hay một người hỏi ý bạn trước khi ra bất kỳ quyết định nào. Tất nhiên là không. Nhiệm vụ của ông ấy là cách tân, tạo ra các cơ hội mới, kết nối với những người ngoài tầm với, cũng như theo đuổi thành công trên chặng đường dài.
Song, khi chúng ta đi dần xuống thang thứ bậc trong tổ chức, cấp quản lý luôn đinh ninh rằng mức lương thấp hơn đồng nghĩa với tính nhân văn thấp hơn.
Nhưng sự thật lại bác bỏ giả định này. Từ Quân đội Mỹ đến người quản lý tiệm McDonald’s gần nhà bạn, hóa ra tính nhân văn cao hơn sẽ đem lại kết quả tốt hơn. Một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất của quân đội tại Iraq là dạy binh sĩ cách đối xử với thường dân Iraq như những đối tác tiềm năng, cách biến đổi linh động nhiệm vụ trong ngày, cách hành xử nhân văn khi đối diện với mối nguy hiểm to lớn chưa biết. Dạy ai đó phóng một quả tên lửa là chuyện dễ dàng, nhưng dạy họ cách chấp nhận mạo hiểm khi đối mặt với nỗi sợ hãi lại rất khó.
Xu hướng số hóa công việc (như đo lường, kết nối Internet và cơ giới hóa) đã làm vui lòng dân MBA điển hình. Đây là kiểu công việc mà bạn có thể đưa vào một bảng tính. Thách thức đặt ra là các đối thủ của bạn cũng sử dụng cùng bảng tính đó, thế nên cơ hội để bạn có được sự tăng trưởng đột phá cùng lợi thế thị trường đáng kể là rất nhỏ.
Thứ gì càng dễ định lượng, thì càng kém giá trị.
Công việc hay nghệ thuật
Công việc là điều bạn làm khi ai đó bảo bạn phải làm gì. Công việc nghĩa là có mặt tại nhà máy, tuân thủ chỉ thị, đạt chỉ tiêu và chịu sự quản lý.
Luôn có ai đó có thể làm công việc của bạn tốt hơn, nhanh hơn hoặc rẻ hơn bạn đôi chút.
Công việc đó có thể khó khăn, có thể đòi hỏi kỹ năng, nhưng đó vẫn là công việc.
Nghệ thuật là điều bạn làm khi không ai nói chính xác bạn phải làm thế nào. Nghệ thuật là hành động tự chịu trách nhiệm, thách thức hiện trạng và làm thay đổi mọi người.
Tôi gọi quy trình làm nghệ thuật của bạn là “công trình”. Bạn vừa có thể có một công việc, vừa thực hiện công trình. Thực ra, đó là cách bạn trở thành nòng cốt.
Công việc không phải là công trình.
Công trình của bạn có thể trở thành nghệ thuật không?
Thời gian bạn dành ra ở công sở có thể trở thành nơi bạn trao tặng những món quà, tạo mối gắn kết, sáng tạo và tìm kiếm niềm vui?
Điều gì cần thay đổi để biến chuyện đó thành sự thật – phải chăng thứ cần thay đổi đến từ bên ngoài, hay đó là một quyết định nội bộ?
Tôi đã tìm thấy những người thuộc mọi nghề nghiệp mà bạn tưởng tượng ra đang làm nghệ thuật. Có những bồi bàn, nhà văn, nhạc sĩ, bác sĩ, y tá và luật sư tìm thấy nghệ thuật trong công trình của họ. Công việc của bạn không phải là công trình; điều bạn làm với tất cả trái tim và tâm hồn mới là công trình.
Vài câu hỏi về lao động cảm xúc
Bạn có phải người không thể thiếu trong gia đình không? Gia đình bạn có sụp đổ nếu không có bạn không?
Còn ở công sở thì sao?
Vì sao bạn dễ dàng bị thay thế ở một nơi, trong khi ở nơi còn lại thì không?
Bạn có tỏ ra quyến rũ khi hẹn hò hoặc gặp gỡ một anh chàng bảnh trai tại bữa tiệc không?
Nhưng trong một cuộc họp vì công việc thì không?
Tôi tự hỏi vì sao chúng ta có thể dễ dàng phát huy sức lao động cảm xúc ngoài công việc, nhưng lại khó chịu khi phát huy thứ năng lượng đó trong công việc.
Nghệ sĩ là những kẻ lạc quan
Nguyên do rất đơn giản: Nghệ sĩ có cơ hội để biến mọi thứ trở nên tốt đẹp hơn.
Những người khác thường lựa chọn trở thành nạn nhân. Họ có thể trở thành kẻ trôi dạt mặc cho những cơn sóng hoàn cảnh xô đẩy. Cho đến khi lựa chọn trở thành nghệ sĩ, buồn thay, họ vẫn sẽ mãi trôi nổi.
Người nghệ sĩ hiểu rằng họ có sức mạnh – thông qua những món quà, tình yêu và sự đổi mới – để viết nên câu chuyện mới tốt đẹp hơn câu chuyện cũ.
Lạc quan là đặc tính quan trọng nhất của con người, vì nó cho phép chúng ta phát triển ý tưởng, cải thiện tình thế và hy vọng vào một ngày mai tươi sáng hơn. Và tất cả nghệ sĩ đều sở hữu sự lạc quan, vì nghệ sĩ có thể chân thành nói rằng họ đang làm việc để khiến mọi thứ trở nên tốt đẹp lên.
Đây là lý do các doanh nghiệp rạn nứt dưới áp lực. Tất cả các bên đều nhận thấy hệ thống hiện tại của họ không hiệu quả, nhưng lại không thể đón nhận hệ thống mới vì họ tin chắc nó sẽ không trở nên hoàn hảo, rằng nó không thể tốt bằng thứ họ đang có. Những tổ chức chịu áp lực bị mắc kẹt vì “cơn đau” khiến họ khó lòng tin tưởng vào tương lai.
Sự lạc quan dành cho người nghệ sĩ, kẻ thay đổi, nòng cốt và người chiến thắng. Trong khi đó, than vãn và sợ hãi lại là lời tiên tri tự thành của các tổ chức sống dưới áp lực.
Đam mê lan tỏa
Đam mê nghĩa là quan tâm đủ đến nghệ thuật của bạn, từ đó bạn sẽ làm hầu như mọi thứ để trao nó đi, biến nó thành món quà và thay đổi mọi người.
Một phần của đam mê là có sự nhẫn nại và kiên trì nhằm thay đổi cả nghệ thuật của bạn lẫn cách bạn truyền tải nó. Đam mê đối với nghệ thuật của bạn cũng đồng nghĩa với đam mê lan tỏa nó, nghĩa là sẵn sàng dâng hiến những yếu tố mà bạn yêu quý nhằm giúp các yếu tố khác thăng hoa và lan tỏa. Và đồng thời, đam mê còn đồng nghĩa bạn có đủ sự gắn kết với nghệ thuật của mình, để không từ bỏ các thành tố thực sự quan trọng.
Tất nhiên, đây là một nghịch lý. Để thành thực với nghệ thuật của mình, bạn phải hy sinh phần nghệ thuật đang ngăn trở bạn lan tỏa nó.
Quyết định nên loại bỏ và giữ lại điều gì là một phần trong nghệ thuật của bạn. Một tác giả mà tôi biết thà nhìn thấy sách của ông nằm yên không bán được, vì đó là kết quả tốt hơn đối với ông. Ông có đam mê, nhưng lại không có đam mê thực sự để lan tỏa những ý tưởng của mình. Vì nếu ý tưởng không lan tỏa, nếu không ai nhận được quà, thì sẽ chẳng có nghệ thuật nào, chỉ có nỗ lực mà thôi. Khi người nghệ sĩ ngừng làm việc trước khi nghệ thuật của anh ta được đón nhận, thì công trình của anh ta vẫn chưa trọn vẹn.
Nỗi e sợ nghệ thuật
Thứ nghệ thuật mà bạn có thể sáng tạo mạnh mẽ đến mức nào? Phải chăng gen di truyền, sự giáo dục và những đòi hỏi văn hóa buộc bạn phải từ bỏ sứ mệnh truyền tải thứ nghệ thuật ý nghĩa?
Phải chăng Harper Lee được sinh ra để viết Giết con chim nhại? Phải chăng sự kết hợp nào đó giữa biệt tài di truyền và sự dìu dắt của cha mẹ đã tạo nên cơ hội hoàn hảo để bà khai sinh nên một tuyệt tác nghệ thuật bất hủ như thế?
Hãy quay lại phần mở đầu của cuốn sách này.
Mỗi cá nhân đều từng là thiên tài ít nhất một lần. Mỗi người đều từng chắp cánh, phát minh và sáng tạo ít nhất một lần.
Nếu từng làm được một lần, bạn có thể làm thế lần hai.
Nghệ thuật – chí ít theo định nghĩa của tôi – là hành động có chủ đích nhằm vận dụng tính nhân bản của bạn để tạo sự thay đổi ở một người khác. Cách thức và nơi chốn bạn tạo ra nghệ thuật đó là lựa chọn văn hóa trong khoảnh khắc. Cả nghìn năm trước, chẳng ai viết tiểu thuyết cả. 30 năm trước, chẳng ai quay video cả. Và mới ba năm trước, chẳng ai làm thơ trên Twitter cả.
Hiển nhiên, có những loại hình nghệ thuật nhất định rất dễ sáng tạo. Một nụ cười ấm áp trên chuyến bay vào đúng thời điểm là nỗ lực mang tính nghệ thuật mà đa số chúng ta khá dễ nắm bắt. Mặt khác, đạo diễn một bộ phim đoạt giải Oscar lại chỉ dành cho số ít người được chọn. Tôi sẽ thừa nhận thực tế rằng những tiểu thuyết gia vĩ đại có tài năng bẩm sinh và thông qua rèn luyện. Nhưng tôi không tin bạn cần phải là kẻ xuất chúng mới có thể trở thành nghệ sĩ.
Tôi không hứng thú với việc thúc đẩy bạn trở thành một nhà làm phim xuất sắc. Nhưng tôi lại rất khao khát khám phá vì sao bạn e sợ việc sáng tạo nên thứ nghệ thuật mà bạn đã thực sự hiểu thấu.
Vì sao bạn không lên tiếng trong cuộc họp hôm qua? Khi bạn có cơ hội chạm đến và tiếp xúc với một đồng nghiệp mà từ đó sẽ thay đổi tất cả, điều gì đã giữ bạn lại? Hay đề xuất cho một dự án mới vẫn cứ nằm trong ổ cứng của bạn suốt cả năm...?
Vì sao tất cả những bồi bàn không làm công việc bồi bàn xuất sắc đến kinh ngạc?
Tôi nghĩ là do sợ hãi, và nghĩ chúng ta thậm chí còn e ngại nói về kiểu sợ hãi này. Nỗi sợ nghệ thuật. Sợ bị kẻ khác chê cười. Sợ nổi bật và sợ ra mặt vì điều gì đó.
Song, nền kinh tế giờ đang buộc chúng ta phải đối diện với nỗi sợ đó. Nền kinh tế đang trừng phạt không thương xót những kẻ sợ hãi, và gia tăng lợi ích cho một số ít những người đủ dũng cảm để sáng tạo nghệ thuật và đủ hào phóng để trao tặng nó.