Nhân Sự Cốt Cán

Quà tặng ư?

Hôm ấy, tôi hẳn đã không có mặt tại Trường Kinh doanh Stanford.

Họ không dành nhiều thời gian để dạy bạn về sức mạnh của những món quà không cầu đền đáp, về truyền thống lâu đời (50.000 năm) của nền kinh tế bộ lạc vốn được xây dựng xung quanh tôn chỉ về sự giúp đỡ lẫn nhau và tính hào phóng. Thực ra, tôi không nghĩ khái niệm này từng được đề cập. Chúng ta đã bị tẩy não quá nhiều, đến mức không nghĩ có thể còn một phương án thay thế khác ngoài: “Mình nên tính bao nhiêu tiền, mình có thể kiếm được bao nhiêu?”

Có ba nguyên nhân giải thích vì sao chúng ta cần gấp rút hiểu rõ cách vận hành của văn hóa trao tặng. Thứ nhất, Internet (và hàng hóa kỹ thuật số) đã làm giảm chi phí cận biên của tính hào phóng. Thứ hai, bạn không thể trở thành nghệ sĩ nếu không hiểu được thứ sức mạnh mà hành động trao một món quà tạo nên. Và thứ ba, động lực trao tặng có thể dập tắt tiếng hò reo của sự phản kháng, và cho phép bạn dồn hết tâm sức cho công trình của mình.

Chỉ riêng sự thật rằng “việc trao tặng không cầu đền đáp không đem lại sự thoải mái” cũng đủ là lý do để bạn dành ít thời gian tìm hiểu vì sao.

Cho, nhận, rồi lại cho

Ngay từ thuở ban đầu, đã có văn hóa tiệc tùng và quà tặng. Theo Marcel Mauss, văn hóa người thượng cổ đã tồn tại một truyền thống “có qua có lại” lâu đời, được vận dụng nhằm xây dựng các mối quan hệ và quyền lực. Tại vùng tây bắc Thái Bình Dương, các tù trưởng bộ lạc châu Mỹ bản địa đã kiến lập quyền lực bằng cách cho đi tất cả. Họ có đủ khả năng tặng quà cho tất cả mọi người, vì họ rất quyền lực và những món quà là biểu tượng cho quyền lực ấy. Bất kỳ thủ lĩnh nào giấu giếm sẽ chứng kiến quyền lực của họ biến mất. Mauss lập luận rằng chẳng có món quà nào miễn phí. Ông quả quyết rằng tất cả những ai trao tặng một món quà đều muốn nhận lại điều gì đó.

Thế rồi, truyền thống cổ đại bỗng bất ngờ thay đổi. Tiền bạc và xã hội có kết cấu đã đảo ngược hệ thống, và bạn chỉ nhận lại chứ không cho đi nữa. Tác giả Lewis Hyde nhắc nhở chúng ta rằng trước đây vài thế kỷ, xã hội chúng ta đã khẳng định người chiến thắng là người nhận được nhiều quà tặng nhất. Nhận quà là việc sẽ giúp bạn trở thành vua chúa, kẻ giàu có hoặc ai đó đáng để kẻ khác bợ đỡ. Có cảm giác như việc người nắm quyền được kẻ khác thỏa mãn là điều hoàn toàn hợp lý. Song, hóa ra đây còn là hành vi xuất hiện khá gần đây. Dù vậy, quyền lực từng có nghĩa là cho đi, chứ không phải nhận lại.

Một lần nữa, trong nền kinh tế nòng cốt, người chiến thắng là những nghệ sĩ trao tặng các món quà. Việc tặng quà sẽ khiến bạn trở nên không thể thiếu. Phát minh một món quà, sáng tạo nghệ thuật – đó là điều thị trường tìm kiếm, còn người cho đi là những người giành được sự tôn trọng và chú ý. Shepard Fairey không tìm cách kiếm tiền từ tấm áp phích Obama: Hy vọng. Anh trao tặng nó với một nỗi ám ảnh duy nhất. Càng cho đi nhiều bản vẽ, anh càng tiến gần đến việc chinh phục những mục tiêu chính trị, sự nghiệp và cá nhân.

Một phần nguyên nhân của sự đảo nghịch này là bản chất kỹ thuật số trong hệ thống trao tặng mới của chúng ta. Nếu tôi nảy ra một ý tưởng, Internet sẽ giúp món quà đó có thể lan tỏa khắp nơi, với tốc độ khá nhanh mà tôi không phải mất gì. Những món quà và ý tưởng lan tỏa này cho phép nghệ sĩ trở nên hào phóng hơn bản thân họ trong thế giới phi kỹ thuật số trước kia.

Thomas Hawk là nhiếp ảnh gia kỹ thuật số thành công nhất thế giới. Anh đã chụp hàng chục nghìn bức ảnh trên hành trình chinh phục bức ảnh thứ 1 triệu trong đời. Điều ấn tượng trong sự nổi lên của Hawk chính là: Ảnh của anh được Creative Commons cấp phép và chia sẻ miễn phí đến bất kỳ ai, và không cần sự cho phép nào đối với mục đích sử dụng cá nhân. Thomas vừa là một nghệ sĩ, vừa là người trao tặng. Kết quả là anh đã dẫn đầu một cộng đồng, sở hữu rất nhiều tác phẩm được trả tiền và nổi tiếng nhờ tài năng của mình. Tóm lại, anh là người không thể thiếu.

Khi người dùng của trang đánh giá trực tuyến Yelp tụ họp tại một quán pizza ở San Francisco, ban quản lý quán đã không kiện họ. Thay vì thế, họ xử lý một cách sáng tạo và hào phóng cho đi. Quán pizza Delfina cho nhân viên phục vụ mặc áo thun có thêu phù hiệu là mức phê bình “1 sao” kệch cỡm nhất mà họ phải nhận. Ý tưởng đó đã lan truyền, và những chiếc áo thun liền xuất hiện trên mạng khắp thế giới. Quán chẳng mất gì, nhưng hàng triệu người lại nhận được tiếng cười. Delfina đã tặng cho khách hàng trung thành của họ một món quà bằng cách tự biến mình thành trò cười.

Chúng ta không bao giờ đền đáp được cho Keller Williams

Keller Williams là một nhạc trưởng tầm cỡ, một thiên tài và một tay guitar của kỷ nguyên mới.

Nhờ sử dụng mạch điện kỹ thuật số, anh có thể biểu diễn tám chiếc guitar cùng lúc. Mang chân không lên sân khấu, anh hòa trộn âm thanh, cẩn thận lắp một chiếc guitar lên sàn và bước đến bảng trộn nhạc để đánh lên hết âm thanh này đến âm thanh khác; tất cả đều trực tiếp mà không có bản thu sẵn hay mánh lới.

Buổi hòa âm của anh là một món quà. Không ai trong số khán thính giả có thể đền đáp lại Keller. Doanh số bán vé và những tràng pháo tay không thể sánh với sự chuẩn bị, công sức và tài năng tuyệt đối mà Keller đặt vào mỗi màn trình diễn.

Và trên mạng, nhạc của anh miễn phí tải về và chia sẻ.

Chính việc chúng ta không thể đền đáp là lý do khiến món quà của anh đáng giá đến thế, và cũng là lý do nhiều người sẵn sàng bỏ tiền để có đặc ân được gần anh. Keller đã xây dựng nên một cộng đồng, một “bộ lạc” bằng cách cho đi thay vì nhận lại.

Như tôi đã viết trong cuốn sách trước của mình, Tribes (Bộ lạc 34 ), hình thức marketing mới là lãnh đạo, và lãnh đạo chính là liên kết những bộ lạc người có chung suy nghĩ. Sự hào phóng của Keller dành cho bộ lạc của anh không chỉ gắn kết anh với họ, mà còn liên kết các thành viên trong bộ lạc với nhau. Một người hâm mộ mặc nhiên trở thành bạn của người tiếp theo, mà không vì lý do nào khác ngoài cùng chia sẻ tác động từ sự hào phóng của Williams.

34 Cuốn sách đã được Alpha Books mua bản quyền và xuất bản năm 2020. (BTV)

Chủ nghĩa tư bản đã dạy chúng ta rằng mọi giao dịch đều phải công bằng, đều là sự trao đổi sòng phẳng hàng hóa hoặc dịch vụ. Nhưng Keller và nhiều nghệ sĩ khác đã chứng minh rằng trong suy nghĩ của nòng cốt, họ sẽ trao tặng những món quà mà không tiền bạc nào trả đủ.

Không có nghệ sĩ trong dây chuyền lắp ráp

Chừng nào đây còn là một phần của hệ thống, nó sẽ không phải nghệ thuật.

Người nghệ sĩ làm chao đảo mọi thứ. Họ đi đến đâu lại phát minh đến đấy; họ hồi đáp đầu vào và sáng tạo những đầu ra mới đáng kinh ngạc. Thế nên, các thạc sĩ Quản trị Kinh doanh luôn gặp khó trong việc phân loại nghệ sĩ. Chúng ta không thể dễ dàng chỉ đạo, dự đoán hoặc đo lường nghệ sĩ, dù đây chính xác là những gì bạn được dạy tại trường kinh doanh.

Người tiêu dùng yêu các nghệ sĩ bởi nghệ sĩ đại diện cho cơ hội cải thiện hiện trạng, chứ không chỉ khiến nó rẻ tiền hơn. Nghệ thuật dựng nên cộng đồng, và cộng đồng sáng tạo giá trị cho tất cả.

Khi nhóm U2 lưu diễn, chuyến lưu diễn là cơ hội để họ làm nên nghệ thuật mới mỗi đêm. Ngay thời khắc nhóm nhạc này hướng chuyến lưu diễn vào một hệ thống “y đúc”, họ sẽ khai tử nghệ thuật và trở thành một nhà máy sản xuất đồ lưu niệm.

Có những dịch vụ trực tuyến chuyên nhận ảnh của bạn và biến nó thành một bức hình theo phong cách Andy Warhol. Tuy bức ảnh này có tính thẩm mỹ, nhưng nó không phải nghệ thuật. Chỉ cần bạn có thể nói nó mang “phong cách xxx”, chất nghệ thuật sẽ bị khai tử và bắt đầu biến thành quy trình.

Ích kỷ

Robert Ringer là tác giả cuốn Looking Out for Number One (tạm dịch: Xem chừng số một), một trong những cuốn sách kinh doanh độc hại nhất mà tôi từng đọc. Sự chào đón thói ích kỷ của ông là sản phẩm của thời đại này, và nó đã truyền bá điều sai trái cho nhiều người.

Trở thành nòng cốt không phải hành động ích kỷ. Tôi xem đó là hành động hào phóng, vì nó cho bạn một nền tảng nhằm phát huy sức lao động cảm xúc cũng như trao tặng. Có vô số vị sếp khiếp sợ ý tưởng về những nhân viên không thể thiếu, và thay vì thế sẽ khuyến khích bạn tập trung vào công việc nhóm. “Công việc nhóm” là cụm từ mà các vị sếp, huấn luyện viên sử dụng khi họ thực sự muốn nói: “Hãy làm như tôi bảo.” Công việc nhóm không phải là chờ đợi và làm bất kỳ điều gì nhóm trưởng hay cấp trên bảo bạn làm. Điều đó có thể mang tính hợp tác, phục tùng hoặc hữu ích, nhưng không phải là công việc nhóm.

Cách duy nhất tôi biết để trở thành nòng cốt là xây dựng một nhóm hỗ trợ gồm các nòng cốt cùng chung chí hướng. Mục tiêu là tạo nên sức ảnh hưởng, và tuy điều đó bắt đầu với một cá nhân (đây là món quà của tôi, công sức của tôi), nhưng chỉ hiệu quả khi nhóm của bạn và khách hàng của bạn chấp nhận nó với lòng biết ơn.

Lời nguyền “có qua có lại”

Đó là bản chất của con người. Nếu ai đó tặng quà cho bạn, bạn cần phải đền đáp họ.

Nếu ai đó mời bạn ra ngoài ăn tối, bạn sẽ mang theo bánh quy. Nếu ai đó tặng bạn một món quà Giáng sinh, bạn sẽ không thể yên lòng cho tới khi tặng lại quà cho họ.

Chính sự có qua có lại đã biến hệ thống trao tặng thành nền kinh tế trao tặng. Việc tặng một món quà bỗng nhiên trở thành một nghĩa vụ, một khoản thanh toán bắt buộc chứ không còn là quà tặng nữa. Thế nên, giới marketing đã áp dụng sự thôi thúc có qua có lại lên chúng ta, bằng cách dùng quà tặng để dụ dỗ.

Điều này có thể phá hỏng nghệ thuật của bạn.

Tốt nhất, bạn nên tặng một món quà mà không cần biết hoặc quan tâm có nhận lại gì từ nó không. Một bồi bàn thi triển tài nghệ tại bàn số 12 mà không cần biết những thực khách tại đó có tip hậu hĩnh không. Và một họa sĩ vẽ tranh mà không cần biết có ai mua nó không.

Phép màu của hệ thống trao tặng chính là món quà đến một cách tự nguyện, chứ không phải một phần của hợp đồng. Món quà ràng buộc người nhận với người trao, và gắn kết cả hai với cộng đồng. Còn một hợp đồng sẽ chia cắt các cá nhân, với tiền bạc và mối liên kết. Trong khi đó, món quà lại ràng buộc họ.

Quà tặng là dấu hiệu của sự dồi dào

Thật khó để hào phóng khi bạn đói kém.

Tuy nhiên, tính hào phóng sẽ giúp bạn không bị đói. Mâu thuẫn là thế.

Một huấn luyện viên viết và cho không một tập e-book chứa đầy những mẹo vặt và bí quyết hữu ích. Nó bao hàm mọi điều ông biết, và được đăng lên mạng miễn phí. Như thế là hào phóng hay ngu xuẩn? Có cách nào dễ dàng hơn để chứng tỏ rằng ông ấy thừa uyên bác không?

Quà tặng không chỉ thỏa mãn nhu cầu của bạn trong vai trò người nghệ sĩ, mà còn là dấu hiệu để thế giới biết rằng chúng ta còn vô vàn thứ để chia sẻ. Quan điểm này rất có sức hút. Bạn càng có nhiều nước trong cốc, mọi người sẽ càng muốn uống của bạn.

Nếu tôi gặp bạn tại một bữa tiệc, tôi mong bạn sẽ xin tôi một lời khuyên miễn phí về marketing. Tôi luôn ngạc nhiên khi mọi người sẵn sàng nghe những gì tôi nói và rất vui lòng chia sẻ. Hành động trao tặng có thể ý nghĩa với tôi nhiều hơn cả hành động đón nhận của bạn.

(Con số của Dunbar và thế giới nhỏ bé)

Nhà nhân loại học người Anh Robin Dunbar đã lập giả thiết rằng một người điển hình không thể dễ dàng quy tụ hơn 150 người trong “bộ lạc” của họ. Sau khi kết thân với 150 bạn bè và những người cùng chung chí hướng, chúng ta không thể tiếp tục. Như thế quá phức tạp.

Trong suốt hàng chục nghìn năm, lối sống du cư, làng mạc và sự thiếu dịch chuyển của chúng ta đã khiến thế giới cứ mãi nhỏ bé. Đơn vị chủ yếu trong thước đo của bộ lạc là ngôi làng hoặc bộ lạc du cư. Khi cộng đồng của chúng ta trở nên quá lớn, nó sẽ phân chia và mọi người tiếp tục đi – chúng ta cần quen biết mọi người trong bộ lạc của mình, và vì không thể xử lý với hơn 150 người, chúng ta lại chia tách. Chúng ta có tình huynh đệ, một đại gia đình, những con người che chở cho ta, giúp ta thành công và làm ăn cùng ta.

Khi gặp một người lạ, chúng ta sẽ làm ăn. Khi gặp một thành viên trong bộ lạc, chúng ta sẽ tặng quà.

Công nghệ (đi lại, giao tiếp và sản xuất hàng hóa) ra đời đồng nghĩa một bước nhảy vọt vĩ đại trong năng suất đã xuất hiện khoảng vài nghìn năm trước. Bước nhảy vọt này chỉ xuất hiện khi chúng ta có thêm nhiều người để giao thương, thêm nhiều người để thuê mướn và tiếp xúc. Chúng ta có thể tạo nên bước nhảy vọt nếu có khả năng biến thế giới lớn lên. Tuy nhiên, nhu cầu biến thế giới lớn lên này lại mâu thuẫn với ham muốn về mặt văn hóa và sinh học của chúng ta: giữ cho thế giới nhỏ bé.

Nhiều áp lực mà chúng ta cảm nhận trong thế giới hiện đại bắt nguồn chính từ mâu thuẫn này – giữa thế giới nhỏ bé mà chúng ta gắn liền với nó, với thế giới rộng lớn mà chúng ta kiếm sống trong nó.

Quà tặng tạo nên bộ lạc

Sự bài xích chống lại tội cho vay nặng lãi trong Kinh Thánh có nguồn gốc từ Moses. Lời răn này rất đơn giản: Bạn không thể tính lãi một khoản vay đối với bất kỳ ai trong bộ lạc của mình. Mặt khác, người lạ phải trả lãi. Đây không phải là vấn đề của ngành khảo cổ học Kinh Thánh; chỉ dụ chống tính lãi đã được ban hành từ hàng nghìn năm trước, mãi đến thời đại của Columbus.

Chúng ta nên dành ra một phút để hiểu lập luận này.

Nếu tiền bạc lưu thông trong bộ lạc một cách tự do, bộ lạc sẽ nhanh chóng phát triển hưng thịnh. Tôi cho bạn ít tiền để mua hạt giống, cây trồng của bạn phát triển tươi tốt, và giờ chúng ta đều có tiền để cho người khác mượn, để đầu tư. Tiền bạc lưu thông càng nhanh, bộ lạc càng có lợi. Trái ngược với họ là một bộ lạc của những kẻ tích trữ, trong đó hầu hết mọi người phải vật lộn tìm đủ tài nguyên nhằm cải thiện năng suất.

Tất nhiên, còn có một lực tác động khác ở đây. Khi cho bạn vay một khoản không tính lãi, tôi đang tin tưởng và tặng quà cho bạn cùng một lúc. Sự tương tác này gia tăng chất lượng mối ràng buộc giữa chúng ta và giúp cộng đồng thêm vững mạnh. Giống như bạn không tính lãi khi cho chồng bạn vay tiền, bạn cũng không tính lãi đối với một thành viên của bộ lạc.

Nhưng mặt khác, người lạ không được tin tưởng. Không những thế, người lạ không xứng đáng với mối ràng buộc mà món quà đem lại. Điều đó sẽ biến người lạ thành một thành viên của bộ lạc, trong khi bộ lạc đã quá lớn rồi. Nếu cho một người lạ vay tiền, tôi làm thế chỉ vì một lý do: kiếm tiền. Tôi mạo hiểm tiền của mình, và nếu tất cả đều ổn, chúng tôi sẽ cùng có lợi. Nhưng ở đây, không có mối ràng buộc hay gắn kết nào.

Lý do khiến nghệ thuật có sức mạnh lớn đến thế là vì nó đại diện cho món quà quý giá nhất mà chúng ta có thể mang lại. Và việc trao nó cho những người mà ta làm việc cùng hay gắn đến sẽ thắt chặt mối ràng buộc của ta với họ. Nó sẽ tăng cường sự gắn kết trong bộ lạc.

Khi bạn bước vào phòng sếp và hỏi xin lời khuyên, bà ấy không hề tính tiền bạn theo giờ; cho dù bà ấy là một huấn luyện viên doanh nghiệp hay nhà phân tích thần kinh, cho dù bạn muốn được giúp đỡ về vấn đề cá nhân. Món quà bao hàm thời gian, sự chú ý và tri thức của bà ấy chỉ có thế – một món quà. Cuối cùng, sợi dây ràng buộc giữa các bạn sẽ thắt chặt hơn.

(Martin Luther và khởi đầu của văn hóa đồng tiền)

Cuộc Cải cách đạo Tin Lành đã mở đường cho sự bùng nổ thương mại và dẫn đến thế giới ta đang sống hiện nay. Khi cuộc cải cách bắt đầu lan rộng, Martin Luther đã nhận được sự vận động mạnh mẽ của các nhóm lợi ích địa phương. Đáp lại, ông đã trao quyền lực đạo đức cho các quân vương và địa chủ để họ thâu tóm tài sản chung và cho những người sống trên đó thuê lại.

Giáo hội mới đang tìm kiếm sự ủng hộ về chính trị, và sự theo đuổi thói vụ lợi của họ đảm bảo họ sẽ tranh thủ được sự ủng hộ từ những kẻ môi giới quyền lực từng cáu tiết trước việc Giáo hội Thiên Chúa chống lại hình thức tính lãi, cũng như chống lại sự thương mại hóa đất đai chung trước đây. (Giáo hội Thiên Chúa muốn giữ các lãnh chúa, quân vương và vua chúa địa phương ở thế yếu, vì họ được hình thành xung quanh một lãnh tụ chung hùng mạnh – Giáo hoàng.)

Một yếu tố dẫn đến sự lớn mạnh của phong trào Cải cách đạo Tin Lành là các nhóm lợi ích thương mại đã giúp nó lan rộng, vì họ cần quyền lực đạo đức để cho vay và mượn tiền. Thật khó để đánh giá cao sự chuyển dịch lớn này mà phong trào mang đến cho nền văn hóa và bản chất kinh tế của thế giới.

Theo Thomas Jefferson, nó đã tạo nên một thế giới nơi “thương nhân không có đất mẹ”. Nếu tất cả đều là người lạ, thì việc làm ăn sẽ dễ dàng hơn nhiều. Nếu tất cả đều là người lạ, thì chúng ta có thể áp giá cho những thứ từng là quà tặng. Tầng lớp thương nhân là cốt lõi của chủ nghĩa đế quốc và sự lớn mạnh của văn hóa đồng tiền, nhưng nó không thể tồn tại nếu thiếu đi thứ văn hóa khuyến khích vay mượn tiền.

Lối tư duy này đã hủy diệt nhiều bộ lạc truyền thống, nhưng lại cho phép các tổ chức có nền tảng giao thương phát triển. Công ty Đông Ấn, các hãng thời trang tại Pháp hay các ngân hàng tại Ý sẽ không bao giờ tồn tại nổi trong một thế giới xem trọng việc nghiêm cấm cho vay nặng lãi.

Martin Luther nhận thấy việc nắm bắt nhu cầu của những kẻ môi giới quyền lực địa phương sẽ giúp ích cho việc truyền bá đạo Tin Lành. Không còn lựa chọn nào khác, Giáo hoàng đành nghe theo lời thỉnh cầu. Lệnh cấm cho vay nặng lãi bị sửa đổi, lập lờ và cuối cùng là bãi bỏ. Thế là tiền lại chảy, các khoản đầu tư xuất hiện, kinh doanh tăng trưởng và năng suất tăng vọt. Mọi người có thể xem mỗi giao dịch như một cơ hội cho vay hoặc kiếm tiền, vì họ là những kẻ tham gia độc lập. Tất cả mọi người đều trở thành doanh nhân, thành người đi mượn và người cho vay.

Bộ lạc của bạn bỗng nhiên trở thành trung tâm lợi nhuận. Nếu quen biết nhiều người, bạn có thể kiếm tiền từ họ. Lãnh đạo xã hội đã biến thành lãnh đạo tài chính một cách thần kỳ.

Trong 500 năm vừa qua, cách thành công tốt nhất là đối xử với mọi người như kẻ lạ mà bạn có thể cùng làm ăn. Đây là lý do mà giới marketing đa cấp và bán bảo hiểm khiến mọi người lo lắng. Nó dường như đã vượt qua hố ngăn cách nhỏ bé còn lại giữa doanh nghiệp và bộ lạc. Khi các ranh giới bị vượt qua, chúng ta đã từ bỏ ý nghĩa rằng ngôi làng như một bộ lạc. Thay vì thế, chúng ta chỉ còn bộ lạc của gia đình nơi ta sinh ra và một bộ lạc nơi chúng ta làm việc. Chúng ta thực sự sống chung và đồng cảm với những người mà chúng ta làm việc cùng.

Giờ đây, chúng ta sống trong một thế giới mà các thành viên bộ lạc doanh nghiệp có lẽ cũng quan trọng với ta như gia đình. Bạn có trò chuyện với em gái mình thường xuyên như trò chuyện với sếp mình không? Và với trưởng bộ phận bán hàng vùng Trung Tây thì sao?

Con người cần một bộ lạc, nhưng cách hình thành bộ lạc đó đã thay đổi, có lẽ là mãi mãi. Hiện nay, bộ lạc bao gồm các đồng nghiệp và khách hàng tốt nhất của bạn, chứ không chỉ là một nhóm người thân, dân làng hay tôn giáo của ta.

Sự chuyển dịch kép này đồng nghĩa những vướng mắc liên quan nhiều nhất đến nghề nghiệp không xảy ra với người lạ; mà gắn với bộ lạc. Nếu phải chọn giữa người bên trong và bên ngoài, chúng ta sẽ chọn làm việc cùng người trong nội bộ. Nhưng thành viên bộ lạc là gia đình, chúng ta không nên tính lãi với họ! Mối ràng buộc chặt chẽ hơn sẽ sinh ra kết quả tốt hơn, và văn hóa trao tặng sẽ trở lại. Đó là một vòng tròn hoàn chỉnh, từ quà tặng đến cho vay nặng lãi rồi trở về quà tặng.

Một khoản vay không tính lãi là một món quà. Món quà sẽ kéo các thành viên bộ lạc lại gần nhau hơn. Món quà có thể khiến bạn trở nên không thể thiếu.

Hành động bị lãng quên của quà tặng

Trong suốt 500 năm kể từ khi hợp pháp hóa nạn cho vay nặng lãi cho đến thể chế hóa tiền bạc, hầu như mọi thành tố trong cuộc sống đều gắn với thương mại.

Nếu làm việc gì đó, bạn sẽ làm vì tiền, hoặc vì nó dẫn bạn đến tiền. Tất nhiên, bạn vẫn không tính phí con bạn cho bữa tối, nhưng bạn cũng không cổ vũ chúng quét dọn siêu thị không công. Sao chúng phải làm thế? Đó là việc của người khác.

Ví dụ: Tôi bắt taxi đến khu trung tâm từ sân bay. Có 40 lữ khách cùng với tôi ở hàng chờ taxi. Nếu tôi gọi: “Có ai muốn đi chung taxi đến Marriot không nào?” mọi người sẽ nhìn tôi phì cười. Họ không muốn nợ tôi một cuốc xe, không muốn tiếp xúc, không muốn mở lòng mình với một mối gắn kết sẽ xuất hiện nếu nhận món quà của tôi – một cuốc xe. Họ thà trả tiền, hoàn toàn sòng phẳng mà không dính dáng gì. Thật khó hình dung ra cảnh hai thổ dân Bedouin 35 cô lập nhau một cách nhiệt tình đến thế.

35 Dân Ả Rập du mục tại các vùng sa mạc Ả Rập và Bắc Phi. (ND)

Quà tặng đã bị chuyển xuống làm vật thay thế cho tiền bạc. Nếu bạn tặng một món quà, lý do khả dĩ duy nhất là bạn muốn được đáp lại. Như thể bạn nhận được tiền, nhưng dưới một lớp vỏ bọc xã hội. Giám đốc trường quay sẽ nghĩ rằng: “Mình có thể tặng Seth Rogen 36 một chiếc máy bắn bóng (pinball) vào dịp Giáng sinh, vì như thế anh ta sẽ mắc nợ mình, và cuộc thương lượng tiếp theo có thể thuận lợi hơn.”

36 Nam diễn viên, đạo diễn, nhà sản xuất phim người Canada, nổi tiếng với nhiều phim hài chiếu rạp. (ND)

Tất nhiên, vấn đề đầu tiên của những món quà kiểu này là chúng hủy hoại các món quà đích thực, và vấn đề thứ hai: chúng là vật thay thế tiền mặt rất kém. Chúng tạo nên sự hiểu nhầm và hoang mang vì nếu Seth Rogen không xem trọng chiếc máy bắn bóng như suy nghĩ của giám đốc trường quay, thì một trong hai phía sẽ phật lòng.

Những món quà đích thực không đòi hỏi sự đền đáp (chí ít không phải là sự đền đáp thẳng thừng), và loại quà tặng tuyệt vời nhất chính là những món quà nghệ thuật.

Những kẻ nghiện rượu giấu tên (Alcoholics Anonymous – AA) và quà tặng

Nền tảng cốt yếu của hội AA 37 là không có giao dịch nào bằng tiền bạc. Không có tổ chức trung tâm nào thu hội phí, không tính phí khi tham gia họp hành, và không thành viên nào nhận tiền từ thành viên khác. Hành động giúp đỡ một đồng bạn nghiện rượu một cách miễn phí có hai tác dụng: Thứ nhất, nó kéo người cho và người nhận lại gần nhau hơn, để tạo thành bộ lạc. Và thứ hai, nó tạo thành nghĩa vụ ở người nhận. Không phải nghĩa vụ đền đáp lại, vì họ thực sự không thể và cũng không được kỳ vọng điều đó, mà là nghĩa vụ giúp đỡ người kế tiếp.

37 Viết tắt của Alcoholics Anonymous – tổ chức quốc tế do Bill Wilson và Tiến sĩ Bob Smith thành lập vào năm 1935 tại Akron, Ohio, với tôn chỉ là giúp đỡ những người nghiện rượu “luôn tỉnh táo và đạt được sự tỉnh táo”. (ND)

Và thế là phong trào lớn mạnh.

Sự khác biệt giữa nợ và vốn sở hữu

Khi ai đó đầu tư vào doanh nghiệp của bạn và lấy đi vài cổ phiếu sáng lập, ông ta sẽ tiến gần đến bạn hơn. Ông ta sẽ đứng về phía bạn, vì nếu bạn thắng, ông ta cũng thắng.

Khi một ngân hàng cho bạn vay tiền học đại học, họ sẽ trở thành Kẻ khác. Ngân hàng đối nghịch với bạn, bòn rút tài nguyên của bạn và lấy tiền trước, chứ không lấy sau. Nợ vay đại học là thứ bạn không thể thoát khỏi, dù có phá sản. Ngân hàng cho bạn vay thường sẽ bán đứt nó, nên chẳng có mối liên kết nào giữa bạn với họ nữa. Ngân hàng không cung cấp cho bạn dịch vụ tư vấn, hỗ trợ ngang hàng hay thậm chí cùng bạn kiểm tra các cơ hội nghề nghiệp. Họ chỉ đòi bạn trả tiền. Không nhà đầu tư vốn sở hữu nào làm thế.

Có nhiều hình thức vốn sở hữu, và chỉ số ít trong đó bao gồm tiền mặt. Khi đầu tư thời gian và nguồn lực vào thành công và hạnh phúc của ai đó, và khoản tiền trả cho bạn là một phần của kết quả này, bạn sẽ trở thành đồng sự.

Toàn bộ chuyện này liên quan gì đến bạn?

Bạn có đang trao tặng không? Chân thành và đúng nghĩa? Hoặc giả bạn đã bị hệ thống đánh gục và nhồi sọ đến mức không thể hình dung ra việc sáng tạo nghệ thuật và khăng khít hơn với những người quan trọng với bạn?

Nếu phần nói về quà tặng, nợ nần và sự có qua có lại này khiến bạn cảm thấy lạ, thì đó là triệu chứng cho thấy tính nhân văn đã bị mệnh lệnh thương mại điên cuồng rút cạn khỏi bản thân bạn – hoặc có lẽ đó là triệu chứng cho thấy bạn đã quên rằng mình có khả năng trao tặng những món quà này. Hệ thống khiến bạn cảm thấy mình bị “mệnh lệnh thương mại” lợi dụng, lạm dụng và bóc lột. Bạn chỉ là một đấu thủ trong cỗ máy thương mại. Hãy sớm nhận ra rằng bạn chưa trao tặng vì bạn e sợ, hoặc vì bạn đã quên mất thứ mình phải cho đi; điều đó có thể sẽ thuyết phục bạn hành động.

Tôi nghĩ đây là điều đáng để thử.

Những nhóm người trong hệ thống trao tặng

Tuy một số nghệ sĩ trở nên giàu có (J. K. Rowling đã trở nên rất giàu có), nhưng làm nghệ thuật không nhằm mục đích làm giàu. Nghệ thuật là một món quà của người nghệ sĩ gửi đến người xem, người nghe và người sử dụng. Ngay cả khi nó không còn là món quà nữa, một phần nghệ thuật cũng mất đi.

Sự thay đổi đã diễn ra trong đời sống công việc của một nghệ sĩ điển hình. Giờ đây, nghệ thuật của bạn có thể tiếp cận xa hơn và ảnh hưởng đến nhiều người hơn trước kia. Một ca sĩ nhạc dân ca có thể chạm đến hàng triệu người nhờ món quà của mình, chứ không chỉ một quán cà phê. Một nhà thiết kế công nghiệp có thể tác động đến cuộc sống của hàng tỷ người với một cách lọc nước mới.

Nhiều người đã phiền não vì bản chất kinh tế của mọi hình thức truyền bá nghệ thuật không tốn chi phí này, nhưng phép màu thực sự chính là đòn bẩy mà sự mở rộng đó mang lại, chứ không chỉ những tổn thất thương mại mà nó gây ra. Khi bạn có nhiều bạn bè hơn trong vòng tròn (nhóm người) cốt lõi, có thêm nhiều người để chia sẻ nghệ thuật, nghệ thuật của bạn sẽ được khuếch đại và có nhiều quyền năng hơn.

Hãy nhớ rằng chúng ta chủ yếu tặng quà cho gia đình và bạn bè. Chúng ta không tính lãi với họ, và họ cũng không phải khách hàng; họ là những con người mà chúng ta gắn bó.

Internet đang thay đổi nhóm người mà chúng ta gọi là “gia đình và bạn bè”. Twitter và Facebook đã tạo ra một tầng lớp con người mới; hãy gọi họ là “bằng hữu” (friendies). Nếu tôi có thể trao đi món quà nghệ thuật miễn phí cho nhóm bằng hữu đang mở rộng của mình, thì sao tôi phải ngần ngại?

Theo truyền thống, có ba nhóm định nghĩa nên vòng tuần hoàn của nghệ thuật trong giới nghệ sĩ có tài (như họa sĩ hay nhà điêu khắc). Tôi cho rằng những nhóm đó có thể áp dụng với bất kỳ ai biết trao tặng và tạo nên sự thay đổi trên thế giới.

Nhóm thứ nhất đại diện cho các món quà đích thực – những vật phẩm mà người nghệ sĩ hân hoan, sẵn lòng chia sẻ. Nhóm người này bao gồm bạn bè, gia đình hoặc đồng nghiệp của bạn. Một ai đó đến nhà bạn dùng bữa tối và bạn không tính tiền họ. Bữa ăn là một món quà. Bạn bè hỏi xin bạn thông tin cổ phiếu hoặc nhờ giúp chuyện sổ sách kế toán. Bạn cũng không tính tiền họ. Đó là một món quà.

Nhóm thứ hai là nhóm giao thương. Nhóm này bao gồm những cá nhân và tổ chức trả tiền cho nghệ thuật của bạn. Họ trả tiền cho một ấn bản lưu niệm, một tấm áp phích hay một bài diễn thuyết. Họ trả tiền để được tư vấn về buổi hòa nhạc trong nhà hay nhận bản tin định kỳ dài hạn. ConEd trả tiền cho Paul để xử lý các đường ống gas của họ, vì biết rằng anh sẽ dùng đến biệt tài giao thiệp tốt với mọi người của mình.

Và giờ đây, Internet đã tạo nên nhóm thứ ba, nhóm người bao gồm bộ lạc của bạn, những người theo dõi bạn và người hâm mộ có thể trở thành bạn bè: những bằng hữu. Nhóm người này mới hình thành. Nó rất to lớn và quan trọng, vì nó cho phép bạn mở rộng nhóm người thứ hai và kiếm thêm nhiều tiền, và cho phép bạn tác động đến nhiều người hơn, cũng như cải thiện nhiều cuộc đời hơn.

Monet tặng tranh cho bạn bè ông (nhóm thứ nhất) và bán chúng cho các nhà sưu tầm (nhóm thứ hai).

Từ đây, những bức tranh này đã được bán với giá rất cao, sau cả khi ông mất. Những bức tranh được bán lại cho những ai cần sở hữu chúng, muốn bán lại chúng, hoặc bằng cách nào đó kiểm soát chúng.

Chúng được treo trong các viện bảo tàng, và được đám đông quần chúng (nhóm thứ ba) chiêm ngưỡng mà không phải mất tiền (hoặc chỉ quyên một khoản nhỏ).

Nhóm người thứ ba này đã vĩnh viễn thay đổi nghệ thuật vì toàn bộ các nghệ sĩ. Điều này đồng nghĩa bạn có thể chia sẻ món quà của mình với nhiều người hơn, với chi phí thấp hơn và nhanh hơn trước đây. Khi tập trung vào nhóm người thứ hai, bạn cố gắng kiếm tiền từ nhiều người hơn, thường xuyên hơn, nghệ thuật của bạn sẽ mất chất. Thay vì thế, chúng ta sẽ thu lời nhiều nhất khi phát triển nhóm thứ nhất và thứ ba lớn nhất có thể. Sự hào phóng tạo ra thu nhập. Điều này có thực dù bạn đang bán tranh, phát minh hay kinh doanh dịch vụ.

Linus Torvalds đã làm việc cần mẫn để tạo ra hệ điều hành Linux. Ông tạo ra nó miễn phí và chủ yếu vì bạn bè của mình. Internet đã cho phép ông nhảy vào tiếp cận nhóm người thứ ba, tức hơn 100 triệu người trên khắp thế giới hưởng lợi nhờ nghệ thuật của ông, những người tham gia vào bộ lạc và dõi theo công trình của ông.

Khi nhóm người thứ ba tăng trưởng về quy mô, nhóm thứ hai sẽ tự biết lo cho mình. Linus và nhóm nòng cốt chịu trách nhiệm về Linux sẽ không bao giờ phải tìm việc nữa; vì khi bạn trao tặng ngày càng nhiều cho bằng hữu, thì danh sách những người sẵn lòng trả tiền để bạn làm việc của mình sẽ luôn tăng lên.

Sự khác biệt giữa “nếu” – “và”

Khi giao dịch bằng tiền tệ, chúng ta tập trung vào “nếu”. Tôi sẽ cho bạn thứ này nếu bạn cho tôi thứ kia. Sự trao đổi ban đầu phụ thuộc vào cam kết có qua có lại, và không thể diễn ra nếu thiếu nó. Còn đối với quà tặng, chúng ta có hàm ý “và”. Tôi sẽ cho bạn thứ này và bạn sẽ làm điều gì đó cho một người khác. Tôi sẽ cho bạn thứ này và kỳ vọng của tôi là bạn sẽ thay đổi cách mình cảm nhận.

Sức mạnh nằm trong sự sáng tạo luôn dồi dào. Một vụ giao dịch sẽ trả lại mọi thứ như bản chất của chúng, mà không có thặng dư cộng thêm nào. Trong khi đó, món quà luôn tạo ra sự dồi dào khi nó lan tỏa.

Rửa xe cho thuê

Julie bạn tôi từng nói: “Chẳng ai rửa một chiếc xe hơi thuê trước khi đem trả nó.”

Lý do rất rõ ràng: Vì Avis 38 không phải là thành viên trong bộ lạc của chúng tôi. Tôi trả tiền thuê xe, họ nhận tiền, và họ nên rửa nó. Giao dịch là thế.

38 Công ty cho thuê xe hơi của Mỹ có trụ sở tại Parsippany, New Jersey, Hoa Kỳ. (ND)

Các giao dịch ngăn cách các bên với nhau. Một giao dịch sẽ lập ra các nguyên tắc ràng buộc, và nếu điều gì không có trong những nguyên tắc, bạn không phải lo về nó. Nếu đến ăn tại nhà hàng của bạn hôm nay và trả đủ tiền, tôi sẽ không có nghĩa vụ phải quay lại vào ngày mai, hoặc bạn cũng không phải gửi tôi một tấm thiệp Giáng sinh. Chúng ta đã có một thỏa thuận, thỏa thuận là thỏa thuận (cách diễn đạt mới hay làm sao), và chúng ta cho qua. Trên nhiều phương diện, mối quan hệ phi bộ lạc này đã mang đến rất nhiều tự do cho nền thương mại của chúng ta, đồng thời cho phép mọi thứ tăng trưởng, lan truyền và thay đổi khá nhanh chóng.

Hãy xét đến một lựa chọn thay thế: Một nhân viên xách hành lý từ chối nhận tiền tip của một vị khách cao tuổi. Một bác sĩ tự lái xe đến khám cho một bệnh nhân dù đó là ngày nghỉ của cô. Một chủ nhà hàng đãi một khách quen vài món đặc biệt mà không tính tiền họ.

Trong mỗi tình huống, chính sự thiếu vắng giao dịch đã tạo nên mối ràng buộc giữa người cho và người nhận, và điều bất ngờ có lẽ là người cho thường được bù đắp còn nhiều hơn thế.

Các khách sạn Hyatt đang đối đãi với khách hàng khác nhau theo các cách khác nhau. Vì biết những lưu khách tuyệt vời nhất của mình là ai, họ luôn cố gắng không tính thêm phí những khách này, mà còn trao tặng nhiều hơn. Họ bắt đầu ngẫu nhiên bao trọn phí quầy bar, phục vụ mát-xa miễn phí và cung cấp các dịch vụ khác mà đáng ra họ có thể tính phí. Nếu hành động như một doanh nghiệp đúng-y-trong-sách, thì họ sẽ tạo cảm giác giả tạo và rồi thất bại. Nhưng nếu họ truyền lòng tin để nhân viên thực sự hào phóng, thì phương thức này nhất định sẽ hiệu quả.

Những món quà nghệ thuật

Như chúng ta đã thấy, nếu không có quà tặng, sẽ không có nghệ thuật. Nếu nghệ thuật được sáng tạo ra chỉ để bán đi, thì nó chỉ là một món hàng. Yếu tố then chốt của người nghệ sĩ chính là hành động trao đi nghệ thuật của mình cho người khác trong bộ lạc. (Để rõ hơn, nghệ thuật không nhất thiết phải là một vật phẩm, một bức sơn dầu hay thứ gì đó chuyển giao được. Được nghe, được thấy, được hiểu – thế cũng đủ để là nghệ thuật.)

Nếu tôi tặng bạn một tác phẩm nghệ thuật, bạn không thể và cũng không nên áp đặt giá trị hiện kim lên nó. Nếu làm thế, bạn đã tước đi phép màu của nó. Nếu các tiếp viên hàng không tính thêm phí cho việc nở nụ cười, giúp bạn cầm túi hay làm trò vui cho con bạn, thì đó không phải là quà tặng, không phải là nghệ thuật. Đó chỉ là lao động cảm xúc được thuê mướn.

Nếu tôi tặng bạn một tác phẩm nghệ thuật, bạn sẽ không bị đòi hỏi phải nỗ lực đền đáp, vì đền đáp là một hành động đo đếm, nhằm tiền tệ hóa nghệ thuật thay vì trân trọng nó.

Khi đến nhà bạn dùng bữa tối, tôi không nên mang theo bánh brownie chỉ vì bạn mời tôi dùng bữa tối. Làm thế sẽ giảm giá trị và hạ thấp món quà của bạn.

Một người quen của tôi luôn tặng quà bằng tiền mặt khi anh ấy tham dự hôn lễ hay lễ Bar Mizvah 39 . Anh ghi séc ngay giữa phần tráng miệng sau buổi lễ – và số tiền ghi trong séc tương ứng trực tiếp với số tiền mà anh cho rằng được chi cho việc phục vụ. Một bữa tối với bít-tết sẽ mang lại cho bạn tấm séc mừng cưới lớn hơn. Thật là...

39 Một nghi lễ của người Do Thái dành cho nam giới khi đến tuổi 13, nhằm chứng nhận người đó đã trưởng thành và bắt đầu chịu trách nhiệm cho mọi quyết định và hành động của mình. (ND)

Hoặc hãy xét trường hợp một gia đình trao đổi tiền vào dịp Giáng sinh. Nếu tất cả mọi người đều cho đi và nhận lại cùng một khoản tiền, thì chẳng còn mấy vui vẻ nữa nhỉ?

Món quà nghệ thuật sẽ lập tức tạo nên mối ràng buộc giữa nghệ sĩ và người tiếp nhận. Một món quà vô giá đã được trao tặng, và nó không bao giờ có thể bị quy giá trị ra tiền, thanh toán bằng tiền hay đền đáp được. Lợi ích đối với người nghệ sĩ là họ biết rằng bạn sẽ thay đổi theo cách nào đó, chứ không phải bạn sẽ trả lại họ. Và như thế, phản ứng khả dĩ duy nhất của bạn là giúp bộ lạc lớn mạnh hơn.

Khi đối xử với bạn bằng sự tôn trọng hoặc dành thời gian cố gắng thay đổi suy nghĩ của bạn, tôi đang quý trọng bạn theo cách tốt nhất có thể. Nếu tôi chạm đến bạn bằng bất kỳ cách nào, bạn sẽ có hai nghĩa vụ: khiến chúng ta gần nhau hơn và lan truyền điều đó – tặng món quà cho một thành viên khác trong bộ lạc. Quà tặng không đòi hỏi sự đáp trả tức thì, nhưng chúng luôn bao hàm những nhu cầu xã hội trong bộ lạc.

Thứ phẩm ích kỷ

Một số người là kẻ trao tặng từ trong bản chất. Họ yêu quý bộ lạc của mình, hoặc tôn trọng nghệ thuật của mình và trao nó đi. Không phải vì một động cơ ngầm, mà vì điều đó đem lại niềm vui cho họ.

Những người khác có thể cần cân nhắc lợi ích kinh tế trước. Đây là những người bị tẩy não suốt 500 năm lịch sử vừa qua, những người muốn biết họ được gì từ chuyện này, những người tin rằng không có bữa trưa nào miễn phí và ai cũng vì mình. Những kẻ này chẳng có chút nghệ thuật nào trong đời vì họ không thể trao tặng một món quà đích thực. Họ muốn thứ gì đó đổi lại. Họ muốn sự an tâm, tiền bạc hoặc cả hai.

Những nhà tư bản ích kỷ cứng đầu trong chúng ta sẽ thích câu sau:

Nghệ sĩ là những nòng cốt không thể thiếu.

Nghệ thuật rất hiếm; và sự khan hiếm tạo nên giá trị. Quà tặng giúp các bộ lạc hùng mạnh hơn. Các tổ chức sẽ luôn cố gắng thay thế những thành phần thay thế được bằng các phương án rẻ hơn. Nhưng những nghệ sĩ hào phóng lại không dễ gì bị thay thế.

Vậy nên, nghệ sĩ rất khác biệt.

Nếu bạn trao một món quà, thì tôi hy vọng bạn làm thế vì tôn trọng cảm hứng và trân quý nghệ thuật của mình. Nhưng ngay lúc này đây, tôi sẽ chấp nhận để bạn mô phỏng hành vi này chỉ vì bạn muốn trở thành nòng cốt, thành trung tâm của bộ lạc, thành ngọn nguồn cảm hứng của mình, và thành người mà tất cả chúng tôi trông cậy sẽ làm nên điều khác biệt.

Một số người nghĩ rằng bạn không thể hào phóng cho đến khi bạn trở nên thành công. Họ lập luận rằng họ phải giành lấy thành công của mình trước, sau đó mới có thể vươn lên dẫn đầu và đền đáp lại. Nhưng sự thật sửng sốt là những người thành công nhất thế giới lại không làm thế vì tiền.

Các doanh nhân truyền thống tranh cãi về bản quyền và bảo hộ quyền sáng chế. Họ nói: “Tôi không thể nói ý tưởng của mình với anh được vì tôi sợ anh sẽ đánh cắp nó.” Lối tư duy truyền thống nghĩa là bạn phải được trả tiền trước, bạn ký hợp đồng, bảo vệ, đề phòng và kiếm lời. Nói theo cách của họ thì: “Hãy trả tiền đã.”

Còn nghệ sĩ lại nói: “Xong rồi đây.”

Ba lối suy nghĩ về quà tặng

---❊ ❖ ❊---

Đưa tôi món quà nào!

Đây là món quà; giờ thì anh nợ tôi một ân tình lớn đấy.

Quà đây, tôi quý anh!

---❊ ❖ ❊---

Hai suy nghĩ đầu là sự hiểu lầm của giới tư bản về ý nghĩa của việc trao và nhận một món quà. Suy nghĩ thứ ba là phương án hợp lý duy nhất trong danh sách.

Sunny Bates và Quy luật Metcalfe

Bob Metcalfe đã phát minh ra công nghệ cho phép các máy vi tính nối dây với nhau thành một mạng lưới. Ethernet – theo cách ông gọi – đã giúp ông giàu có. Ông cũng khởi xướng quy luật Metcalfe, điều giúp ông nổi tiếng.

Quy luật Metcalfe phát biểu rằng giá trị của một mạng lưới gia tăng tương đương bình phương của số lượng nút mạng trong mạng lưới. Như thế nghĩa là gì? Có nghĩa rằng càng nhiều người sở hữu máy fax, sẽ càng có nhiều máy fax đáng giá (một người sở hữu một máy fax là vô nghĩa). Càng nhiều người sử dụng Internet, nó sẽ càng hoạt động hiệu quả. Tôi càng có nhiều bạn bè sử dụng Twitter, công cụ này sẽ càng hữu ích với tôi. Các kết nối có giá trị đối với chính chúng và trong chúng, vì chúng dẫn đến năng suất cao, giảm chi phí thông tin liên lạc và – phải – đem đến quà tặng.

Sunny Bates là mạng Ethernet dưới dạng con người. Sunny điều hành một công ty tuyển dụng giám đốc rất thành công; cô đã bán nó, và giờ đang tạo ra giá trị bằng cách giúp đỡ khách hàng kết nối với các cộng đồng có liên quan. Công việc của cô là kết nối mọi người. Những mối liên kết mà cô tạo ra đòi hỏi sức lao động cảm xúc từ cô. Cô mạo hiểm chấp nhận bị từ chối. Cô phải kết thân với những người có thể không ưa cô ngay lập tức, hoặc phải theo đuổi những ý tưởng gây khó khăn cho mình. Phép màu từ nghệ thuật của cô chính là món quà này cứ nhân lên mãi. Khi mạng lưới của cô gia tăng, nó cũng tạo ra thêm giá trị. Sunny hiếm khi tính thù lao cho những việc cô làm, vì bản chất trao tặng trong công trình của cô chính là điều khiến nó trở nên mạnh mẽ đến thế (và vì cô yêu công trình của mình).

Phép màu khi không sống vì giàu sang

Một trong những nguyên do khiến mọi người từ chối trao tặng là vì họ không làm được. Quà tặng không nhất thiết phải tốn tiền, nhưng luôn tốn thời gian và công sức. Nếu đang lo lắng về tiền bạc, bạn sẽ khó lòng tìm được hai yếu tố còn lại. Mặc dù vậy, lý do khiến những người này tin rằng họ không làm được là vì họ đã tin vào văn hóa tiêu dùng – rằng họ đang nợ nần hoặc có hóa đơn hằng tháng phải trả. Thật vô nghĩa.

Khi bạn cắt giảm chi tiêu của mình đến tối thiểu, bạn sẽ có một khoản dư. Khoản dư này cho phép bạn trở nên hào phóng, và huyền diệu thay, sự hào phóng này sẽ quay lại và giúp bạn dư dả hơn nhiều nữa.

Nhận một món quà như thế nào?

Bạn có thể giết chết một nghệ sĩ nếu từ chối món quà của anh ta.

Bạn cũng có thể giết chết anh ta nếu lãng phí món quà ấy, hoặc nếu nhận nó sai cách.

Hollywood giết chết các nghệ sĩ mỗi ngày. Họ tìm thấy một nhà sản xuất phim độc lập vừa cho ra đời một món quà tuyệt vời – một bộ phim. Sau đó, họ mua đứt anh ta, cho anh ta rất nhiều tiền nhưng không đủ tự do, và bóp nghẹt anh ta đến chết. Ngành công nghiệp thu âm cũng thường xuyên hủy diệt các nghệ sĩ khi buộc họ phải thích nghi, nhằm đổi lấy lời hứa hẹn rằng họ sẽ lan tỏa món quà của các nghệ sĩ này.

Chính xác thì tại sao một đại diện chăm sóc khách hàng lại chấp nhận lái xe thêm một dặm đường? Cô ấy được gì khi trao tặng một món quà quý giá mà không phải muốn thêm tiền? Những kẻ chỉ biết đến tiền và lợi nhuận ngắn hạn sẽ không chịu nổi chuyện này. Họ không muốn có một mối quan hệ không có cơ sở là tiền bạc, và muốn có khả năng “bật tắt” nghệ thuật tùy ý.

Đối với một số nghệ sĩ, lợi ích đến từ bên trong. Sáng tạo nghệ thuật là điều tốt đẹp trong nội tâm, là điều họ tận hưởng. Họ chẳng muốn gì, chẳng tìm kiếm gì, và đặc biệt kiên quyết không nhận lại gì.

Song, đa số các nghệ sĩ lại tìm kiếm một hình thức phản hồi nào đó. Họ muốn biết rằng nghệ thuật mình sáng tạo ra sẽ tạo nên sự thay đổi, rằng nó có tác dụng.

Và một số nghệ sĩ mong muốn danh tiếng và của cải.

Mỗi nghệ sĩ tôi từng gặp đều muốn tạo ra những mối ràng buộc và xây dựng sự liên kết.

Bạn có nghĩa rằng Bob Dylan muốn người hâm mộ đeo bám ông, muốn bị đối xử một cách kỳ khôi khi ông ra ngoài, hay muốn được mời đến tiệc sinh nhật con bạn vì bạn biết người quen của người quen của con trai ông? Dylan không muốn kết bạn với bạn, mà chỉ muốn khiến bạn thay đổi hoặc kết nối.

Bạn có nghĩ một anh chàng có óc phát kiến trong phòng xử lý thư từ muốn nhận phong bì lương 50 đô-la để trả công cho hệ thống mới mà anh ta xúc tiến, nhờ vậy mà giúp công ty tiết kiệm hàng triệu đô-la mỗi năm? Lẽ nào anh ta muốn thế?

Một món quà được đón nhận đúng cách sẽ kéo theo nhiều món quà nữa. Nhưng các nghệ sĩ không trao tặng vì tiền. Họ làm thế vì tôn trọng, kết nối và tạo sự thay đổi. Thế nên, những người nhận quà tuyệt nhất là người có thể đền đáp lại theo cách nào đó. Với lòng biết ơn chân thành. Với những tuyên bố rõ ràng về sự thay đổi mà nó tạo nên. Và với những món quà thực sự khiến ta phải tiêu tốn, chứ không chỉ một khoản bù đắp nhỏ hay sự trân trọng giả tạo.

Trò thao túng của nền kinh tế trao tặng

Ngay khi bạn vẽ ra tấm bản đồ, cơ giới hóa và tiền tệ hóa sức lao động cảm xúc, bạn sẽ hủy hoại nó.

Ví dụ, một nụ cười phớt của hướng dẫn viên khu vui chơi Disney World sẽ thua xa sự kết nối đúng nghĩa mà một du khách tạo nên – dù chỉ trong khoảnh khắc – với người nhân viên điều khiển tàu lượn.

Đó là lý do những nhân viên marketing qua điện thoại chuyên đọc kịch bản sẵn không bao giờ thu được thành quả như các nhân viên bán hàng thực sự nói ra điều họ tin tưởng. Vì nhận ra con người khao khát sự kết nối chứ không phải vật chất, các doanh nghiệp lớn đã tìm cách thể chế hóa, đo lường và tưởng thưởng cho điều đó. Và bao giờ họ cũng thất bại.

Hãy nghĩ đến một tiếp viên hàng không đứng ở cửa ra máy bay, nói “Tạm biệt” hết lần này đến lần khác vì cô ấy phải làm thế chứ không phải muốn thế.

Dụng ý của người cho và tâm thế của người nhận vô cùng quan trọng. Tôi không có ý nói bạn phải vờ vịt thái độ của mình và học đòi một hành vi mới chỉ để tiến thân.

Làm việc trong khoang hạng nhất của hãng British Airways có thể là công việc ác mộng. Những giám đốc ngang ngạnh, mệt mỏi được các tiếp viên hàng không phục vụ hàng giờ liền đến hết chuyến bay, nhưng hiếm khi có được dịch vụ mà họ đòi hỏi. Tất nhiên, họ trả tiền cho nó, nhưng thường không mở lòng hoặc chịu tiếp nhận nó.

Theo lời những người làm công việc này, bí quyết làm việc trên máy bay chính là phải nhận ra một loại dịch vụ khác thường không dành cho hành khách hay cho chính British Airways, mà dành cho tiếp viên hàng không.

Những người cho đi thành công nhất không làm thế vì họ được bảo, mà vì điều đó đem lại cho họ niềm vui.

Lẽ tất nhiên, sẽ tốt hơn nếu họ được trả một mức lương khá, và càng tốt hơn nữa nếu có thêm nhiều hành khách trân trọng công việc của họ. Nhưng dù hai điều kiện trên không xảy ra, những tiếp viên hàng không thành công và vui vẻ nhất vẫn sẽ theo đuổi nghệ thuật của họ mà không cần biết có ai cổ vũ họ không. Thực ra, nếu hãng hàng không bắt đầu sử dụng máy quay giấu kín và mẫu báo cáo khách hàng để thúc họ làm thế nhiều hơn, thì họ sẽ bớt lại. Nghệ thuật bị thao túng (kể cả nghệ thuật phục vụ) sẽ không còn là nghệ thuật nữa.

Những vị sếp vĩ đại và các tổ chức đẳng cấp thế giới tuyển mộ những người có động lực, đặt kỳ vọng cao và trao cho người của họ “đất” để trở nên nổi bật.

Internet trong vai trò hệ thống trao tặng

Tôi đã miễn cưỡng dùng cụm từ “nền kinh tế trao tặng” vì ngay khi tôi dùng nó, mọi người sẽ tự hỏi họ sắp nhận được gì và phải trả cho nó bao nhiêu tiền.

Clay Shirky và Doug Rushkoff đều từng nói về bản chất trao tặng công khai của Internet. Vì sao ai đó lại đăng một video lên YouTube? Không có tiềm năng doanh thu rõ ràng nào, không có doanh số quảng cáo, không có lộ trình rõ ràng nào để nổi tiếng. Đó chỉ là một món quà.

Ban đầu, những món quà bạn có thể trao tặng chỉ nằm trong địa hạt rất nhỏ. Bạn làm điều gì đó cho chính mình, hoặc cho 1-2 người bạn. Tuy nhiên, vòng tròn quà tặng sẽ lớn dần lên. Internet sẽ cho bạn một đòn bẩy. Cả trăm người sẽ đọc blog của bạn, hoặc 50 người đăng ký theo dõi podcast của bạn. Không có nền kinh tế nào ở đây, nhưng có một lượng khán giả, và có cơ hội để bạn chia sẻ món quà của mình.

Và vòng tròn đó lại sinh ra các vòng tròn khác. Những khán giả bị bạn cuốn hút bằng video nhận ra họ cũng có thể trao tặng cho cộng đồng. Và thế là họ làm theo. Và lượng khán giả tiếp tục gia tăng, mỗi người đều được nếm quả ngọt kỹ thuật số từ sức lao động mà người khác đóng góp cho một vòng tròn ngày càng mở rộng hơn.

Sự thật là không có hệ thống tiền mặt hay giao dịch có tổ chức nào góp phần giúp điều này trở nên hiệu quả. Nếu tôi gửi bạn hai đường dẫn và bạn cảm thấy có nghĩa vụ gửi lại tôi hai đường dẫn, thì chúng ta sẽ không có nghệ thuật; chúng ta chỉ có một nền kinh tế có qua có lại.

Tôi không viết blog để nhận lại được gì từ bạn. Tôi viết vì điều đó trao đi món quà nhỏ của tôi đến cộng đồng, dưới hình thức viết lách khiến tôi cảm thấy thoải mái. Tôi vui nếu bạn thưởng thức nó. Và một ngày kia, khi món quà đó quay lại với tôi, theo một cách không lường trước, thì tôi sẽ tận hưởng gấp đôi thành quả mình tạo ra.

Vấn đề không nằm ở sự đền đáp được định nghĩa như thù lao cho công trình của tôi. Nó nằm ở sự trân trọng đối với công trình đó, và cách nó thay đổi mọi người – đó mới là thứ tôi nhận được.

Internet đã tiếp thu ý tưởng về quà tặng, nhân rộng nó lên rồi đưa nó vào địa hạt mà quà tặng trước đây không có nhiều sức hút. Hệ thống trao tặng nay là một phần lớn hơn của ngành thương mại so với chính nó trước kia.

Margaret Thatcher từng có câu nói nổi tiếng: “Không có cái gọi là xã hội.” Tuy ngoài mặt nghe có vẻ lố bịch, nhưng sự mở rộng vòng tròn của văn hóa trao tặng đã chứng minh rằng tuyên bố trên thực tế là sai: Xã hội là nơi chúng ta trao những món quà.

Ai đó trong văn phòng của bạn đăng tiểu luận về một kỹ thuật mới, hoặc phát biểu tại một hội nghị mà không lấy thù lao. Bạn còn đi xa hơn thế: Bạn làm hài lòng một khách hàng nhỏ, hoặc xây dựng một diễn đàn trực tuyến nhằm hướng dẫn khách hàng có được nhiều sản phẩm của bạn hơn (mà không mất thêm chi phí). Tất cả những điều trên đều là ví dụ về hệ thống trao tặng. Nó còn tạo hiệu quả sâu sắc hơn trên cơ sở nội bộ. Ai đó trong phòng ban của bạn vào cuộc và giúp đỡ giữa giờ khắc then chốt. Một đồng nghiệp chia sẻ sổ địa chỉ e-mail của mình. Bạn tranh luận về một ý tưởng mới với nhân viên bán hàng khác. Trong mỗi trường hợp nói trên đều không có sự lại quả, không có sự đảm bảo đền đáp nào. Thay vì thế, chỉ có một vòng tròn đang mở rộng hơn bao giờ hết, nơi quà tặng được xem trọng và chuyền tay nhau.

Kẻ duy nhất không được lợi từ điều này chính là kẻ tích trữ. Những ai nhận quà nhưng không cho đi sẽ nhận ra họ chỉ tạm thời dẫn đầu cuộc chơi, nhưng cuối cùng sẽ bị loại bỏ.

Đôi khi, tôi không muốn nhận quà của bạn

Vấn đề của sự có qua có lại và hệ thống trao tặng là nó đòi hỏi người nhận phải tham gia cùng. Tính nhân văn trong sự tương tác này khiến một người hiếm có lý do để từ chối, tự cô lập hoặc tích trữ. Nếu bạn có tâm thế đó, vòng tròn của bạn sẽ nhỏ lại.

Để hệ thống phát huy hiệu quả, cả bên cho lẫn bên nhận đều phải tham gia.

Sếp bạn có thể không muốn hiện trạng của bà ấy thay đổi. Khách hàng bị làm phiền của bạn có thể không muốn có một ngày tươi sáng. Đồng nghiệp của bạn có thể không muốn thay đổi tất cả.

Và đây chính là thử thách để trở thành nòng cốt, bạn không chỉ phải trở thành nghệ sĩ, phải hào phóng và phải thấy được nơi bạn có thể giúp đỡ, mà còn phải ý thức. Ý thức được đâu là nơi kỹ năng của bạn được đón nhận.

Nghệ sĩ đường phố là hình ảnh ẩn dụ tuyệt vời cho bạn và công trình của mình. Cô ấy đứng ở góc đường, chơi nhạc vì vài đồng bạc lẻ. Đa số mọi người chỉ bước qua. Thế là ổn. Nếu ai đó bước qua, thì việc thay đổi hành động của bạn nhằm thu hút cô ấy hoặc chạy theo cô chỉ là trò ngu ngốc. Người nghệ sĩ chỉ tìm kiếm những ai lựa chọn dừng lại, quan sát, tương tác và sau cùng là quyên tiền.

Tác phẩm tuyệt vời không được tạo ra cho tất cả mọi người. Nếu đúng thế, thì nó chỉ là tác phẩm tầm thường.

“Xin cảm ơn và...”

Nếu bạn trân trọng một món quà, hãy cân nhắc nói: “Xin cảm ơn và...”

Xin cảm ơn, và tôi đã gấp dấu 40 góc trang rồi đấy.

Xin cảm ơn, và tôi đã bảo sếp anh rằng anh vừa làm một điều tuyệt vời.

Xin cảm ơn, và đây là bản thu mà tôi và nhóm nhạc của mình vừa ghi âm tuần trước.

Xin cảm ơn, và anh khiến tôi phát khóc lên được.

Xin cảm ơn, và tôi vừa viết blog về việc anh làm.

Xin cảm ơn, và đây là 20 đô-la tiền tip; tôi biết chẳng nhiều nhặn gì, nhưng giờ tôi chỉ có thế.

Xin cảm ơn, và tôi có thể giúp anh truyền lời như thế nào?

Xin cảm ơn, và anh có thể dạy tôi làm thế không?

Xin cảm ơn vì đã thay đổi tôi, mãi mãi.

Khuyến khích quà tặng ra sao?

Người tặng quà có thể có động lực từ nội tâm – trong trường hợp người đó làm thế vì bản thân, chứ không phải vì bạn hay tổ chức của bạn. Nhưng ngoài ra, những gì người trao tặng tìm kiếm là sự tôn trọng.

Tiền bạc không phải là cách bày tỏ sự tôn trọng. Tiền bạc là nhân tố cốt yếu để sinh nhai trên thế giới này, nhưng lại là vật thay thế kém cỏi cho sự tôn trọng và lời cảm ơn. Phố Wall đã học được điều này một cách cay đắng.

Khi một người trong tổ chức của bạn bắt đầu hành động như một nòng cốt, hãy gọi bữa trưa cho cả nhóm nhằm tuyên dương anh ta.

Khi một người đem lại nhiều kết quả hơn bạn yêu cầu, hãy dành thêm sự tin tưởng, tự do và thời gian cho cô ấy trong lần tới.

Khi một người trình bày một phần phát biểu vượt mức kỳ vọng, đừng chỉ khoanh ba điểm 5 trong phiếu đánh giá phát biểu cuộc họp. Thay vì thế, hãy đứng lên hoan hô, chờ để cảm ơn anh ấy sau bài phát biểu, kể với 10 người bạn về những gì bạn chứng kiến, và cảm ơn người tổ chức hội nghị. Đó không phải kiểu giao dịch mà bạn trả thông qua vài khoanh điểm trong phiếu đánh giá. Đó là một món quà. Nếu bạn muốn đáp lại, hãy chọn hành động khó hơn.

Khi một tình nguyện viên thực sự dấn thân vào chiến dịch chính trị của bạn, đừng chỉ lẩm bẩm câu “cảm ơn” vào đầu bài phát biểu kế tiếp. Hãy mời cô ấy đến nhà vào ngày hôm sau và nói cảm ơn. Hãy đăng hình cô ấy lên trang web của bạn. Hãy đòi bằng được một tấm ảnh chụp giữa hai người.

Sự tôn trọng là món quà mà bạn có thể dùng báo đáp.

Bạn có thể tống khứ người nghệ sĩ chỉ trong một lần

Hãy để tôi nói thật rõ: Tôi không cho rằng nghệ sĩ không nên được trả công. Họ nên thế, mà còn rất nhiều.

Nhưng bản chất của món quà đồng nghĩa sự trao đổi không thực sự hiệu quả. “Hãy làm đi và tôi sẽ trả công” là một hợp đồng, không phải cách sáng tạo nghệ thuật.

Người nghệ sĩ tạo ra món quà, tạo nên thay đổi, khiến những điều tốt đẹp xảy đến mà không hy vọng được hồi đáp. Như vậy, bạn có thể cho đi ít hơn những gì một người hào phóng cho bạn. Trong một khoảng thời gian. Nhưng những người khôn ngoan không dung thứ điều này quá lâu, và thị trường cũng vô cùng xem trọng những kẻ hiếm hoi này, đến mức sự bất bình đẳng sẽ không còn là giải pháp lâu dài đối với giới tư bản. Nếu bạn đủ may mắn để làm việc với ai đó rộng lượng nhường ấy, hãy trả công cho anh ta thật nhiều, hoặc đối thủ của bạn sẽ làm thế.

Hãy chậm rãi suy xét kỹ về điều này. Nếu có đủ cơ may để tìm ra một nghệ sĩ, bạn nên cố gắng trả công cho người ấy hậu hĩnh nhất có thể, vì nếu bạn không trả, người khác sẽ trả.

Nhưng làm thế nào?

Làm sao tôi biết mình tạo nên được nghệ thuật gì? Làm sao tôi biết mình có thể trao tặng món quà gì?

Đây chính là điểm then chốt. Một khi bạn quyết tâm trở thành nghệ sĩ, câu hỏi này hiển nhiên sẽ đến. Câu trả lời cho nó chính là bí quyết thành công của bạn. Bạn phải vẽ ra tấm bản đồ.

Không phải ai khác. Mà chính là bạn.