Chỉ có Phật mới biết Phật (duy Phật thức Phật), tư tưởng ẩn tàng của các nhà chí sĩ, trừ phi bậc đồng tâm đồng chí, không ai hiểu thấu, còn người thường dầu có hiểu đến chăng cũng chỉ hiểu một phần nào thôi.
Lịch sử cụ Tây-Hồ Phan-châu-Trinh, gần đây đã có nhà xuất bản, nhưng không thể nào rõ được tường tận, chưa nói lắm chỗ sai lầm.
Chân-dung Cụ HUỲNH-THÚC-KHÁNG (Chụp năm 1927)
Cụ Mính-Viên Huỳnh-Thúc-Kháng viết về cụ Tây-Hồ, tưởng không phải nói nữa. Vì ngoài những lời phê bình chân xác, còn có những « dật sự » không ai biết được. Hai nhà tiền bối, ngoài chỗ đồng tâm, đồng chí, lại còn đồng châu, đồng quận, đồng song ; từ thuở thiếu thời trong các cuộc nhi hý cũng như học tập, đều có nhau, và ngày sau theo đuổi một chủ nghĩa cho đến ngày cái quan, hai Cụ vẫn như hình với bóng.
Hiểu thấu nhau từ khi nhỏ, cho nên ngày cụ Tây-Hồ xin đi Pháp sau ngày ra khỏi ngục Côn-Lôn, các đồng bối lao nhao có lời dị nghị, chỉ riêng cụ Mính-Viên có bài thi tiễn-biệt đầy mối cảm thông :
« Cô tra nhứt tạc độ Phù-Tang,
Tây hải diêu diêu hựu thử hàng.
Chích thủ quân tòng cao xứ trước,
Bán sanh toàn vị quốc quần mang.
Luận hành Dân-ước tuân Lư-lão,
Đáo nhập khoa tây điếu Nã-hoàng.
Thử địa tự-do hoa chính hảo,
Bằng quân dị chủng đáo Viêm phương ».
DỊCH :
« Năm trên tách dặm thẳng Phù-Tang,
Âu-lục ngày nay vượt bể sang.
Nhắm thế cờ cao toan đặt ngón,
Trọn đời việc nước khéo đa mang.
Luận Lư-Xoa đó tìm Dân-ước,
Mộ Nã-hoàng đây đốt nén hương.
Thổ sản tự do hoa chính đấy,
Nhờ người đem giống đến Nam phương ».
Bài thi ấy tỏ rằng Cụ Mính-Viên đã gởi mối hy vọng nơi cuộc Pháp-du của Cụ Tây-Hồ.
Bản PHAN-TÂY-HỒ TIÊN-SINH LỊCH-SỬ nầy, cụ Mính-Viên thảo ra trong khi côi quạnh ở quê nhà tại làng Thạnh-Bình, sau ngày cụ Tây-Hồ từ trần, năm 1926, đến nay đã 33 năm, bản cảo vẫn còn y nguyên. Nay chúng tôi cho xuất-bản, không thêm bớt một cái phảy nào, để hùn một tài liệu quý giá trong kho tàng lịch-sử danh-nhân nước nhà.
Huế, ngày 1-2-1959.
ANH-MINH