Ở bậc Tiểu học bây giờ chỉ có cô giáo thôi, gần như không có thầy. Có lý do đấy! Mấy chục năm trước khi còn gọi là trường cấp 1 có khá nhiều thầy nhưng tụi học trò chúng tôi thích học cô hơn và dĩ nhiên là không bạn trai nào muốn sau này là thầy giáo cả.
Nhắc đến thầy là tôi nhớ ngay điểm mười môn Nhạc. Tôi lên bảng hát một bản nhạc dài và khi cho tôi điểm mười thầy dạy nhạc tặng tôi nụ cười như là… cảm kích (?) Giờ học Nhạc thường như giờ xả hơi, học sinh lào xào như cái chợ nhỏ, chắc hiếm lắm có học sinh thuộc bài như tôi. Tự nhiên thương thầy quá.
Đấy là chuyện cấp Hai. Còn khi chia tay với lớp Vỡ lòng huyền thoại của thời bấy giờ để vào cấp Một đón chào tôi là thầy giáo.
Đi bộ ba cây số là đến trường. Đường của nông trường nên to lắm, đất đỏ. Mưa trơn lắm, nắng bụi lắm. Trên đường thoảng gặp mấy con trâu và xe công nông, hai thứ ấy tôi đều rất sợ.
Trường có hai lớp Một. Vách đất, mái gianh. Bàn là tấm gỗ thô sơ còn ghế thì là hai ống tre ghép lại, ngồi đau mông lắm và thỉnh thoảng lại đổ kềnh, sợ… không dám cười.
Dù đã bố trí hai lớp quay lưng vào nhau mà tiếng cô giáo giảng bài của lớp bên cạnh vẫn rõ mồn một, nghe thèm quá đi. Nài nỉ mẹ xin sang lớp ấy nhưng mẹ không cho.
Năm tôi học lớp Ba thì chuyển nhà, chuyển trường. Trường mới ở Thành phố nhiều lớp hơn và các bạn cũng gọn gàng đẹp hơn nơi Thị trấn của tôi. Thích nhất là được học cô giáo. Còn chưa hòa nhập với lớp (tôi nhát mà) thì một hôm cô dẫn vào lớp một thầy rất trẻ: “Thầy sẽ thay cô dạy các em từ nay”. Hơ!
Thầy tốt nghiệp cấp ba hệ mười năm rồi học khóa “Mười cộng ba Sư phạm” thời bấy giờ, chắc hơn tụi học trò lớp Ba chúng tôi chừng chục tuổi. Chả có uy gì cả, chắc thầy còn ngại nữa nên tiện cầm hòn phấn thầy cứ ngửa tay lắc lắc, trông thật buồn cười. Tôi không dám ho he gì còn các cô gái nhỏ lớp Ba ấy thì kêu ca thảm hại: “Xin đổi cô thôi hu hu”.
Ấy thế mà cũng được mấy tháng, vẫn bài ca chê bai ấy, thì hôm nay đến lớp thấy lạ quá… chẳng bạn nào ra ngoài chơi. Mắt đỏ hoe, tụi nó khóc bảo tôi: “Thầy đi bộ đội”. Ơ! giờ mới nhìn thấy thầy. Đứng tựa vào bàn đầu trông thầy còn lúng túng hơn khi dạy, chắc vì không có phấn trong tay để thầy lắc cho đỡ ngại.
Tụi bạn chúi mặt khóc có nghe thầy đâu. Ai vừa hôm qua chê thầy ấy nhở??? Tôi nhìn cảnh ấy chả biết làm gì… Tiếc thầy thì không rồi vì tôi thích được cô giáo dạy cơ. Mà Biên giới quân Trung Quốc bành trướng xâm lược thì thầy đi bộ đội là đúng chứ. Ở nhà bố mẹ cũng đào hầm chữ A, gói ghém đồ đạc, tập báo động ban đêm, tất cả ở tư thế sẵn sàng mà… Thế là chắc có mỗi tôi cùng vài bạn trai không khóc tiễn thầy bằng ánh mắt. Mấy câu ấp úng: “Thầy chúc các em học giỏi” rồi thầy đi nhanh ra khỏi lớp.
Lần này chiến tranh cũng qua nhanh trong mắt trẻ. Đi về quê sơ tán mấy tháng là nghe nói ta thắng rồi. Chiến tranh chỉ còn trong câu chuyện gương dũng cảm của anh Lê Đình Chinh như làm đẹp thêm trang sử Việt Nam vốn đã hào hùng. Bài hát “Chúng tôi là đồng đội của Lê Đình Chinh” ngày nào mà lớp tôi chả hát. Còn bài hát cực phẩm “Gửi em ở cuối sông Hồng” thì cứ tưởng của thời Cha ông đánh Mỹ.
Gắn bó nhất với tuổi thơ ngày ấy là bài hát “Ngày mai Thầy lên đường”. Riêng tôi thêm chút tự hào: bài hát của lớp tôi đấy! Trong trí tưởng tượng của tôi dáng thầy xương xương với áo trắng khi bước vội ra khỏi lớp còn nguyên vẹn.
Sau bao năm im lặng giữ hòa khí với bạn láng giềng Trung quốc tránh đổ máu, chiến tranh. Bây giờ Cuộc chiến Biên giới phía Bắc mới được truyền thông nhắc nhiều. Tôi mới biết đến Vị Xuyên “đồi thịt băm”, biết đến cả một vùng biên giới tan hoang và hàng ngàn người con không trở về… “Sống bám đá, chết hóa đá, thành bất tử”.
Nhà tôi giờ đây gần một trường Tiểu học. Mà bài hát “Ngày mai Thầy lên đường” lại quá hay, nên từ Khai giảng đến Bế giảng, mùng Tám tháng ba, đến Hai mươi tháng Mười một, rồi Hai hai tháng Mười hai… cứ nghe đều. Từ niềm tự hào có thầy đi bộ đội, tôi chợt lo lắng: “Mai sau khi đất nước, chẳng còn bóng ngoại xâm, em mong ước thầy em, lại về với chúng em”… Có thấy thầy về đâu nhỉ?
Cuộc sống bình yên, ở cái tuổi đủ đầy nỗi nhớ đầu tiên luôn là mái trường, bạn học. Bốn mươi năm tụi học sinh lớp Ba cấp 1 ấy gặp nhau. Vui. Cô bạn cạnh mình kể về nó, chả quan tâm (nhiều chuyện vui mà) đến khi nghe câu: “Ông ấy ngày xưa Chủ nhiệm lớp mình rồi đi bộ đội đấy”… giật cả mình: “Thầy Đức á”? “Ừ”!
Ô! Tự thấy mồm mình ngoác ra cười. Vậy mà canh cánh trong lòng em thầy ơi. Bao câu hỏi thầy còn… sống không? thương tật gì không? đã không cần nữa…
Lớp thanh niên tuổi Thầy chưa được sống mấy năm trong hòa bình đã phải đi che đạn cho những đứa bé chúng tôi. Và cả khi tôi mười tám tuổi, tôi cũng không biết ngày 14 tháng 3 năm 1988 có sáu mươi tư người lính hơn tuổi tôi chút thôi đã lấy thân mình giữ đảo, làm thành “Vòng tròn Bất tử” trên đảo Gạc Ma.
Thế hệ sau hãy sống nốt cuộc đời của họ.
Bài hát “Ngày mai Thầy lên đường” từ nay chắc tôi nghe sẽ khác. Không phải của riêng lớp Ba bé xíu của tôi nữa… Vì tôi đã biết, bao sức trai nằm lại nơi Biên cương năm ấy, không có Thầy tôi.
(Dưới mái trường Đội Cấn - Thái Nguyên)
01/4/2021
BỎ LÀNG
(Tặng Mẹ kính yêu)
Gà gáy canh ba, tay nải vắt vai cô lò dò ra cửa. Mà có cửa đâu, chỉ là hai tấm phên tre chẳng bao giờ khép lại. Biết cô lén đi hôm nay chỉ có một đứa cháu, gọi là cháu nhưng cũng sàn tuổi cô, nó rên rỉ: “Thím bỏ làng đi sao”???
Cô đi phăm phăm. Hơn chục cây số là đến Huyện. Háo hức lắm, cô thích lắm, và sau chuyến xe tải cô có mặt ở nơi cái đích xui cô bỏ làng.
Gọi là rừng thì không phải vì đồi núi mấp mô. Toàn lau sậy. Chẳng có đường mòn. Mỗi người được phát một con dao dọn khoảng trống dựng nhà, thế là bắt đầu cuộc đời Công nhân Nông trường.
Ấn tượng lãng mạn của cô là những buổi sáng chưa nhìn rõ mặt người, ra bờ suối mài dao. Mặt suối mờ hơi lạnh buốt. Nước trong chậu để ngoài trời qua đêm là đóng băng. Hai cái áo cánh nâu mỏng tài sản duy nhất mặc hết vào người… Mà vui phơi phới.
Ấn tượng của các bạn nhìn cô là chỉ một phát lưỡi dao cô chặt phăng thân cây bằng bắp chân và cái điệu cười phớ lớ vô duyên trong khi người ta khóc vì nhớ nhà. Ghét ghê nhưng mà phục… Cô cứ thế nổi trội trong đám công nhân.
Cô thì chẳng quan tâm ai nghĩ gì. Đừng đùa nhá, cha cô là ông Tổng đoàn, một chức trong làng đủ để nhà cô không đói và không đủ để bị đấu tố năm Cải cách ruộng đất… thế mà ông còn phải nể cô. Cao gần mét sáu, da bánh mật với đôi mắt cười long lanh, cô có giá lắm. Ở làng, các cô gái mười lăm tuổi là rục rịch lấy chồng, bắt đầu những đám hỏi. Cô nào ba đám hỏi không thành là hông có ai “sờ” nữa nha. Cô gái của chúng ta thì đã mười chín tuổi, ba đám hỏi đều lắc.
Ông bố cô giận tím mặt khi đám thứ ba đến, cô đứng ngoài nghe lén chuyện liền nhảy tót vào: “Con không lấy thằng ấy đâu”!
Lần này là đám thứ bốn. Bà mối quay sang nhà trai phân trần giúp cô là vì nhà có tang chứ không phải cô ế. Rồi quay sang nhà cô khoe anh kia chưa lấy vợ vì bố mẹ mất cả rồi lại nghèo phải đi ở đợ nhưng bây giờ anh đã vào Bộ đội, anh là con của Cụ Hồ… Cô cũng muốn lấy chồng, cô bảo bà mối: “Bảo anh ấy sang đây cho cháu xem mặt”! Kinh không?
Anh thì quá muốn lấy vợ. Hai sáu tuổi rồi. Nhờ có Đảng anh mới thoát kiếp nghèo hèn, anh mạnh dạn lắm. Sang nhà cô ngay, anh hỏi: “Cô gọi tôi sang làm gì”? Trời ạ, cạn lời với anh.
Tức đầy một ruột. Nhưng trước mặt cô là anh Bộ đội cao mét bảy, trắng trẻo. Cô gật đầu cái rụp. Thế là có đám cưới.
Vui quá. Cỗ bàn dọn ra tấp nập. Quê nghèo nhưng lời mời thì đầy đặn. Trẻ con người lớn cả làng. Nhà nào có người ốm nằm liệt là nhà đám lo trước, quà đưa đến tận giường là rá cơm và chút thức ăn, có khi còn hơn phần người ăn cỗ.
Bận rộn lắm nhưng ai cũng cười tươi, rộn ràng, chẳng hề cáu giận. Vài trăm mâm. Mâm gỗ, bát chiết yêu canh chuối xanh không thể thiếu, đĩa thịt mỡ thái mỏng, đĩa lòng lợn, đều bé xíu như của bảy chú Lùn trong Cổ tích… và rượu. Rá cơm to hết lại lấy thêm.
Tràn ngập không khí lễ hội trên nỗi lo bạc mặt của chủ nhà. Để có được những bữa cỗ như vậy là sự chuẩn bị từ chục năm trước. Hơn chục nhà cùng góp với nhau một cái “Họ”, để khi một nhà trong Họ “có công có việc” ới một cái… là gạo, là lợn, là rượu, là tiền… cả Họ cùng lo. Để xong nhà mình là lo cho nhà khác.
Đám cưới xong rồi chưa hết vui đâu nhé. Cô dì thím bác nhà cô dâu có nhiệm vụ hàng tháng liền, cơm nước ở nhà mình xong là tối sang ngủ với cô dâu mới. Nhà cô dâu nhờ đấy, “cho cháu nó đỡ sợ”. Mà khi hết “sợ” rồi thì cô dâu cũng ngủ một mình thôi, khi nào đẻ con thì có con ngủ cùng. Đàn ông ngủ nhà ngoài, phong tục thế.
Không còn bố mẹ chồng. Cô ở với vợ chồng anh cả. Đúng rồi còn gì. Nhưng mà tính cô thế, gia cảnh cô thế, lấy chồng cô khó chịu lắm. Chị dâu ghê gớm, tất nhiên rồi. Chồng xa nhà, tự nhiên lạ sang đây hầu hạ, cô chán lắm… Làng ven sông tốt mỗi cây bí đỏ, cứ đến bữa nhìn chị dâu lôi quả bí đỏ ra gọt là cô sợ, cả nhà chồng cùng ăn bí đỏ chứ mình cô đâu. Kiểu này là “không ưa dưa có giòi đây mà”. Mà cô lại hổng có “tin mừng” gì mới chán chứ.
Cô năng động lắm. Khi có tin Huyện báo về làng cần tuyển Thanh niên Xung phong đi khai hoang thành lập Nông trường chè, cô khấp khởi nhìn thấy lối thoát. “Đi công nhân”! Khỏi phải nói tương lai Nông trường được cán bộ vẽ ra xán lạn như thế nào nhưng thời ấy vấp phải quan niệm: “bỏ làng” ư? không ai dám.
Khăn vấn đầu, răng đen rạng rỡ, cả làng mỗi cô đi. Đứa cháu gần bằng tuổi sau khi hết lời khuyên can không được thì tủm tỉm: “Sau này thím về chắc phải mặc áo Vét ba khuy ấy nhỉ”?
Tất nhiên cô tin có ngày ấy. Khi này hòa bình mới lập lại trên miền Bắc, cô nghĩ không gặp thời thôi chứ được đi bộ đội đánh giặc cô phải là Anh hùng ấy chứ.
Năm ấy là 1961. Còn lâu tôi mới ra đời nhưng chuyện này tôi biết rõ vì nghe kể từ chính cô… Mẹ tôi đấy.
27/3/2021