Trong xã hội của chúng ta ngày nay, các nhà khoa học thường là người tốt. Họ điềm tĩnh và thông minh, lý trí và sáng suốt, luôn bình tĩnh phân tích thế giới xung quanh. Nhưng như câu chuyện về Cleopatra cho thấy, đôi khi nỗi ám ảnh đeo bám họ. Họ lật ngược, xới tung mọi thứ và biến thứ vốn là một mục tiêu cao quý thành thứ gì đó đen tối. Với nỗi ám ảnh như bị bỏ bùa mê thuốc lú ấy, kiến thức không phải là tất cả – mà là thứ duy nhất.
Cuốn sách này sẽ tập trung vào việc khám phá động lực thôi thúc các cá nhân vượt qua ranh giới và thực hiện những tội ác và hành vi sai trái nhân danh khoa học. Mỗi chương sách sẽ bàn về một hành vi phạm tội khác nhau – lừa đảo, giết người, phá hoại ngầm, gián điệp, trộm mộ, v.v... Có thể coi cuốn sách giống như một chuyến tham quan toàn diện thế giới tội phạm. Tôi phải thừa nhận một số câu chuyện trong cuốn sách này rất thú vị – ai lại không thích một câu chuyện về cướp biển, hay một cuộc trả thù hấp dẫn? Tuy nhiên, nhiều chuyện vẫn khiến chúng ta cảm thấy lúng túng nhiều thế kỷ về sau. Và dù vài vụ việc trong số này từng là tin “hot” trên rất nhiều tờ báo, nhưng có những câu chuyện đã bị lãng quên hoặc phai nhạt dần theo thời gian bất chấp tính chất giật gân của chúng. Cuốn sách này làm sống lại những câu chuyện như thế, mổ xẻ chúng xem điều gì đã khiến một người dám phá vỡ những điều cấm kỵ cuối cùng.
Những câu chuyện này cho chúng ta biết rất nhiều chi tiết đáng kinh ngạc về sự vận hành của khoa học. Tất cả chúng ta đều biết quá trình khám phá thường diễn ra như thế nào. Ai đó quan sát một sự kiện gây tò mò trong tự nhiên hay trong đầu họ chợt lóe lên ý tưởng về cách thức hoạt động của một quá trình hay phân tử nào đó. Thế rồi họ kiểm chứng giả thuyết bằng cách thực hiện thí nghiệm hoặc nghiên cứu thực địa. Nếu may mắn, mọi thứ sẽ suôn sẻ. Nhưng thường thì nỗi thất vọng luôn chất chồng: Thí nghiệm thất bại, kinh phí cạn kiệt, các đồng nghiệp bảo thủ từ chối chấp nhận một kết quả mới mẻ. Cuối cùng, sau nhiều kiến trì, với những bằng chứng quá rõ ràng không thể phớt lờ, phe phản đối đầu hàng, nhà khoa học trở về từ miền trí tuệ hoang dã, để được ca tụng là tài giỏi. Thế giới rộng lớn được hưởng lợi từ một phương pháp điều trị y tế mới hoặc vật liệu công nghệ cao, thậm chí hiểu rõ hơn về khởi nguồn của sự sống hoặc số phận của vũ trụ.
Chúng ta cần một kiểu người có thể chịu đựng được những hiểm nguy, chỉ trích này, kiểu người kiên nhẫn và hy sinh. Đó là lý do tại sao xã hội của chúng ta có truyền thống tôn vinh nhà khoa học là anh hùng. Nhưng khoa học không chỉ là một chuỗi những phát kiến độc lập. Giống như phần còn lại của xã hội, gần đây khoa học cũng phải đối mặt với phán xét về đạo đức, và việc hiểu được thiện ác trong khoa học – cũng như con đường dẫn từ cái này đến cái kia – đóng vai trò quan trọng hơn bao giờ hết. Khoa học có những tội lỗi riêng cần phải gánh chịu.
Đáng ngạc nhiên hơn nữa là người ta cho rằng khoa học phi đạo đức thường là thứ khoa học xấu xa – rằng nghiên cứu nào không rõ ràng về mặt đạo đức cũng thường không rõ ràng về mặt khoa học. Thoạt tiên, điều đó nghe có vẻ lạ lùng. Mọi người thường nghĩ kiến thức không tốt cũng không xấu; tốt – xấu nằm ở cách con người chúng ta áp dụng chúng. Nhưng khoa học cũng là một hoạt động mang tính cộng đồng – kết quả của nó cần được những người xung quanh kiểm chứng, xác minh và chấp nhận. Con người là một thành tố không thể tách rời trong quá trình này, và như những câu chuyện trong cuốn sách này cho thấy thứ khoa học phớt lờ mối quan tâm của con người hoặc chà đạp nhân quyền sẽ không bao giờ đạt được kết quả. Tốt nhất, những công trình ấy sẽ làm gián đoạn cộng đồng khoa học và lãng phí thời gian cũng như năng lượng cho tranh cãi; tệ nhất, chúng làm xói mòn các quyền tự do văn hóa và chính trị cần thiết được coi là nền tảng để khoa học diễn ra. Làm hại và phản bội con người đồng nghĩa với làm hại và phản bội khoa học.
Đó là lý do tại sao những câu chuyện này không chỉ dừng lại ở tinh thần học thuật hay chia sẻ thông tin. Chỉ là hiếm khi các nhân vật phản diện trong khoa học xuất hiện với hình hài cụ thể ngay từ đầu, như Athena sinh ra từ trán của thần Zeus. Đa phần đạo đức bị xói mòn dần; con người đau đớn đặt dần từng bước sang phía bên kia ranh giới. Bằng cách hiểu rõ những gì các nhà khoa học này đang làm và lý do tại sao họ cho rằng việc làm của bản thân là hợp lý, chúng ta có thể phát hiện ra cùng một lý do ở nghiên cứu hiện đại và thậm chí có thể ngăn chặn các vấn đề phát sinh. Thật vậy, mổ xẻ những hành động đồi bại mang lại cơ hội để chúng ta học cách giảm bớt những động lực xấu xa, dẫn dắt mọi người đến những mục đích tốt đẹp hơn.
Nhiều câu chuyện trong cuốn sách này cũng cho thấy những động cơ tâm lý đằng sau các hành vi sai trái. Những tên tội phạm có tư duy khoa học trông như thế nào? Họ khác với những tội phạm tội thông thường ở điểm nào? Và làm sao trí thông minh và kiến thức tiên tiến của họ về thế giới lại hỗ trợ và tiếp tay cho những hành vi sai trái? Chẳng hạn, Chương 4 sẽ đi sâu phân tích một vụ giết người giật gân ở Harvard, trong đó một giáo sư y khoa sử dụng kiến thức về giải phẫu học của y mình để mổ xẻ và cắt rời các bộ phận của một ủy viên đại học. (Ông ta đã trở thành cựu sinh viên Harvard thứ hai trong lịch sử bị xử tử vì một tội ác. Trong một chương sau đó, chúng ta sẽ gặp người đàn ông suýt chút nữa trở thành người thứ ba trong lịch sử trường Harvard bị xử tử.) Nhiều người cho rằng những người thông minh thường hiểu biết và có đạo đức hơn; tuy nhiên bằng chứng lại chỉ ra điều hoàn toàn ngược lại.
Cuối cùng, các nhà khoa học biện minh cho tội lỗi của họ trước chính mình và những người khác như thế nào? Các nhà tâm lý học đã thực sự xác định được một số bí kíp mà các nhà nghiên cứu dùng để hợp lý hóa hành động và giảm nhẹ cảm giác tội lỗi – những thông tin căn bản giải thích lý do tại sao các nhà khoa học tài năng lại làm những điều xấu xa. Thứ nhất, các nhà khoa học dễ chà đạp lên các ranh giới đạo đức khi cảm thấy quá áp lực về việc phải đạt được mục tiêu của mình. Những kẻ vô lại trong giới khoa học cũng dùng uyển ngữ để che đậy những việc làm của họ, thậm chí với cả chính họ. Hoặc họ bày ra một phép tính tinh thần phức tạp, trong đó những điều tốt đẹp họ đã làm trong quá khứ bằng cách nào đó có thể “loại bỏ” tác hại mà họ đang gây ra.
Các nhà khoa học đặc biệt có xu hướng phiến diện. Một điều dễ thấy là họ luôn muốn có trạng thái tập trung cao độ, và góc nhìn phiến diện là hệ quả của sự tập trung đó. Khi đắm mình vào nghiên cứu, một số người không thể nhìn xa hơn nghiên cứu đó và kéo mọi thứ trong cuộc sống của mình vào quá trình theo đuổi mục tiêu, bao gồm cả đạo đức. Trong trường hợp đó, đạo đức hoặc sự đồi bại của một dự án nghiên cứu có thể không bao giờ xảy ra với họ. Chương 2 sẽ kể lại việc có bao nhiêu nhà khoa học tiên phong của châu Âu trong những năm 1600 và 1700 – bao gồm những vĩ nhân như Isaac Newton và Carl Linnaeus – đã lợi dụng hoạt động buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương để thu thập các dữ kiện và mẫu vật từ những nơi xa xôi. Thế nhưng hầu như không có ai trong số này đặt câu hỏi về sự liên quan của họ đến hoạt động buôn bán nô lệ miễn là các dữ liệu liên tục được cập nhật.
Cũng có những trường hợp khác trong đó đạo đức bị đảo lộn. So với chính trị chẳng hạn, khoa học có vẻ thuần túy. Chỉ cần nghĩ về tất cả những điều khốn khổ mà khoa học đã giải phóng chúng ta thoát khỏi, những loại thuốc cứu sống con người và công nghệ tiết kiệm sức lao động là đủ. Các nhà khoa học rất tự hào về những thành tựu này. Nhưng vì thế một số người cũng dễ dàng rơi vào cái bẫy cho rằng Khoa học là Tốt đẹp. Và với thế giới quan đó, bất cứ điều gì thúc đẩy nghiên cứu khoa học cũng đều mang ý nghĩa tích cực. Khoa học trở thành giới hạn, sự biện minh về đạo đức của chính nó. Tương tự, các nhà khoa học ảo tưởng về sự cao cả thường mắc phải lỗi ngụy biện về mục tiêu cuối cùng. Họ tự thuyết phục bản thân rằng nghiên cứu của họ sẽ mở ra một điều không tưởng trong khoa học, và niềm hạnh phúc mà điều không tưởng đó mang lại sẽ bù đắp cho bất kỳ nỗi thống khổ nào mà họ đã và đang gây ra trong một khoảng thời gian ngắn hạn. Chương 5 sẽ cho bạn đọc thấy Thomas Edison đã rơi vào cái bẫy như vậy bằng cách nào khi tra tấn chó và ngựa bằng điện để chứng minh tính ưu việt của hệ thống tạo ra dòng điện ưa thích của ông. Tệ hơn nữa, Chương 7 cho thấy quá trình nghiên cứu cách chữa trị các căn bệnh lây truyền qua đường tình dục đôi khi sẽ khiến một số người mắc giang mai hoặc lậu để tìm ra kết quả. Trong cả hai trường hợp, lý do rất rõ ràng: thả con săn sắt bắt con cá rô. Nhưng khi hy sinh đạo đức vì sự tiến bộ khoa học, chúng ta thường mất cả chì lẫn chài.
Ngoài những giải thích duy lý, người ta cũng đặt nghi vấn về nguyên nhân khiến tội phạm khoa học mang tính dị thường. Khi những người bình thường vi phạm pháp luật, nguyên nhân là do tiền bạc, quyền lực hoặc nguyên nhân đen tối nào đó. Chỉ có các nhà khoa học mới đi lừa đảo để thu được dữ liệu – để nâng cao hiểu biết của chúng ta về thế giới. Chắc chắn, nhiều kẻ phạm tội được chỉ mặt đặt tên ở đây đều rất phức tạp và có nhiều động cơ; con người vốn là một loài sinh vật rối rắm mà. Tuy nhiên, trên tất thảy, những tội ác này xuất phát từ động lực mưu cầu kiến thức. Ví dụ, vì xã hội cấm mổ xẻ cơ thể con người, nhiều nhà giải phẫu học vào những năm 1800 đã mua xác từ những kẻ trộm mộ để phục vụ nghiên cứu của họ. Có những hành động phi đạo đức là cách duy nhất để có được kiến thức mà họ muốn. Một số nhà giải phẫu học thậm chí còn tự trộm mộ, hoặc mua xác từ những kẻ sát nhân. Họ quá ám ảnh với nghiên cứu đến mức bỏ qua tất thảy, và vì thể nhận tính của họ cũng dần bị băng hoại trong quá trình nghiên cứu này.
Đây không chỉ là những câu chuyện của quá khứ, là thứ phủ bụi thời gian và khiến các sinh viên phải rùng mình ghê sợ – thứ vẫn tồn tại ngay cả trong khoa học hiện đại. Hãy xem xét quá trình nghiên cứu dựa trên hoạt động buôn bán nô lệ ở trên. Nhiều mẫu vật được thu thập thông qua hoạt động buôn bán nô lệ đã trở thành tâm điểm trong các bảo tàng nổi tiếng và vẫn được trưng bày cho đến ngày nay. Những bảo tàng này sẽ không tồn tại nếu thiếu chế độ nô lệ, chứng tỏ khoa học và chế độ nô lệ vẫn gắn bó mật thiết với nhau trong nhiều thế kỷ sau đó. Hoặc hãy xem xét các thí nghiệm được những bác sĩ Đức Quốc xã thực hiện trên các tù nhân trong Thế chiến II. Họ ném người vào thùng nước đá để nghiên cứu khả năng hạ thân nhiệt. Đó là một việc làm man rợ, thường làm tê liệt hoặc giết chết các nạn nhân. Nhưng trong một số trường hợp, đó là dữ liệu thực tế duy nhất mà chúng ta có được về cách con người thích ứng trong những điều kiện khắc nghiệt, thậm chí là cho đến tận ngày nay. Vì vậy, về mặt đạo đức, chúng ta nên làm gì? Quay đầu từ bỏ, hay tiếp tục sử dụng dữ liệu? Kết quả nào vinh danh các nạn nhân Cái ác có thể khuấy động lĩnh vực khoa học rất lâu sau khi kẻ thực hiện hành vi qua đời.
Ngoài khai thác quá khứ, cuốn sách này còn giới thiệu một số câu chuyện trong bối cảnh hiện đại, trong ký ức của những người còn sống ngày nay. Nó cũng gồm một phần phụ lục xét đến tương lai hấp dẫn của tội phạm. Các nhà khoa học sẽ thực hiện những hành động đen tối nào trong nhiều thế kỷ sắp tới. Trong một số trường hợp, giống như những tội ác sẽ xuất hiện khi chúng ta chiếm đóng sao Hỏa cùng các hành tinh khác, chúng ta có thể đoán trước điều gì sẽ xảy ra bằng cách xét đến những tội ác trong các chuyến thám hiểm vùng cực, nơi mà những cảnh quan ảm đạm và cuộc chiến sinh tồn đến tuyệt vọng đã khiến mọi người phát điên. Có lúc tiền lệ thực sự không tồn tại. Những tội ác mới mà chúng ta có thể dự đoán khi tất cả những gì chúng ta có trong ngôi nhà của mình là các robot được lập trình sẵn, hoặc khi cơn lũ kỹ thuật gen tràn ngập khắp thế giới?
Nhìn chung, những câu chuyện trong cuốn sách này kết hợp những phát kiến khoa học cùng sự hồi hộp đầy tội lỗi về các tội phạm có thật. Chúng trải dài từ buổi bình minh của khoa học vào những năm 1600 đến những tội ác công nghệ cao sau này, và diễn ra ở khắp mọi nơi trên thế giới. Thành thật mà nói, chúng ta đều từng rơi vào hố sâu ám ảnh trước đây hoặc bẻ cong các quy tắc để theo đuổi thứ mà chúng ta thèm muốn. Nhưng ít người trong chúng ta băng hoại đạo đức hoàn toàn như những kẻ tồi tệ trong cuốn sách này. Chúng ta có xu hướng coi khoa học là tiến bộ, một động lực tiến tới những điều tốt đẹp trên thế giới. Và nó thường là như vậy.
