Trước khi tác phẩm này được tái bản, chúng tôi đề nghị tác giả Vương An Ức viết lời tựa, nhưng bà đã thành thật xin lỗi vì quá bận, không thể viết được. Tuy nhiên, bà gửi cho chúng tôi bài trả lời phỏng vấn đăng trên Tuần san Đọc sách của báo Văn Hối ngày 27 tháng 1 năm 2001, để thay cho lời tựa của bản tiếng Việt. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.
* Thưa bà, tác phẩm văn học của bà đã giành được nhiều giải thưởng khác nhau, bà nghĩ thế nào về giải thưởng văn học mang tên Mao Thuẫn dành cho tiểu thuyết Trường hận ca của bà?
- Đây là giải lớn nhất trong số các giải thưởng văn học của tôi. Trung Quốc chưa có giải thưởng văn học nào lớn hơn, giải Mao Thuẫn là lớn nhất của Trung Quốc hiện nay. Tôi cảm thấy thực sự may mắn, tôi đã từng được tặng giải thưởng toàn quốc dành cho truyện ngắn, giải toàn quốc của truyện vừa, lần này là giải thưởng toàn quốc dành cho tiểu thuyết, số tác phẩm được tặng giải rất ít, điều này làm tôi bất ngờ.
Trên thực tế, đây là giải thưởng Nhà nước. Những tác phẩm được bình chọn trước đây đều thuộc dòng chính thống, nếu không thì cũng là tiểu thuyết lịch sử, tiêu chí để đánh giá tiểu thuyết phải mang tính sử thi. Ví dụ, Cánh đồng Hươu Trằng là một tác phẩm mang tính sử thi khá tiêu biểu. Nhưng lần này tiểu thuyết của tôi viết về cuộc sống đương đại, thể hiện số phận của một nhân vật nhỏ bé, cách rất xa tiêu chí sử thi nhưng cũng được tặng thưởng, điều thật sự bất ngờ đối với tôi. Có người cho rằng, tác phẩm của tôi không đứng được trong trào lưu lịch sử. Ông Trương Quýnh, một thành viên trong Hội đồng xét duyệt đã viết một bài nói rằng, tính văn học của Trường hận ca vượt quá đề tài của nó. Ý kiến này có đúng hay không là một chuyện, nhưng thực tế đã nói lên một điều là, giải Mao Thuẫn đã nới rộng đối với tôi.
* Tôi đã xem lại danh mục các tác phẩm được giải Mao Thuãn từ lần thứ nhất đến lần thứ năm này, xem xong tôi thấy có một số tác phẩm đến nay thật xa lạ, có những tên tác giả không còn để lại ấn tượng nào. Nếu là những tác phẩm hay sẽ không như thế, mà mười năm, hai mươi năm sau vẫn còn cảm thấy hay.
- Giải Mao Thuẫn lần thứ nhất rất tốt, ví dụ các tiểu thuyết Hứa Mậu và những người con gái , Thị trấn Phù Dung. Những lần sau đấy tôi không dám nói. Giải Mao Thuẫn là giải cấp Nhà nước, nhưng sau khi bình chọn lại không được mọi người tín phục. Chúng ta cũng không kỳ vọng gì vào những người ấy, cho nên lần này tôi được tặng thưởng cảm thấy vui mừng và ngạc nhiên vì được ưu ái.
Thật ra, bốn, năm năm trước, tác phẩm này của tôi cũng đã một lần được đề cử dự giải, kết quả không được xem xét. Cho nên lần này có người đề cử, tôi khuyên hãy thôi đi, vì đã một lần tham dự, có tham dự cũng chỉ mất chỗ của người khác. Không ngờ lại được bình chọn. Tôi cảm thấy trong đó có nhiều may mắn. Tác phẩm của tôi được tăng thưởng đã nói lên một điều, phạm vi tác phẩm dự giải Mao Thuẫn đã mở và mở rộng.
* Phải chăng tác phẩm của bà đã qua nhiều năm nhưng được bạn đọc và giới bình luận văn học lên tiếng? Hoặc, một tác phẩm như thế mà không được giải thì không biết nói sao?
- (Cười) Đó là chuyện của các nhà bình luận văn học, nhưng với tôi cũng có phần kỳ lạ. Hồi tác phẩm mới ra đời cũng đã nóng lên một thời, sau đấy nguội đi, sách cũng bán không chạy, không ngờ lại được tặng thưởng.
* Tôi có cảm giác giải thưởng đến với tác phẩm này hơi muộn.
- Đúng là hơi muộn, không những muộn mà chuyện cũ được nhắc lại, khiến tôi giật mình. Nhưng muộn cũng có cái hay, sách lại bán được, rất tốt cho tôi.
* Tiểu thuyết này đã được giới thiệu ở hải ngoại chưa?
- Có. Đài Loan, Hồng Kông đã xuất bản. Thời báo Trung Quốc của Đài Loan tặng giải “Tác phẩm hay” của năm 1996.
- Tôi đã từng lược trích một số tác phẩm để đăng báo, có những tác phẩm tôi cắt bỏ từng đoạn lớn mà không thương xót. Nhưng với tác phẩm này tôi thấy rất khó cắt bỏ, bối cảnh và tình cảm của mỗi chương, mỗi đoạn được gắn kết với nhau. Tôi nghĩ, trên thực tế các nhà văn cùng cảm nhận cuộc sống, cùng thông qua tác phẩm văn học để đưa đến cho người đọc những cảm nhận của mình, nhưng tại sao lại có sự khác biệt kia?
- Tác phẩm của tôi rất khó rút gọn, vì cốt truyện không thật rõ ràng, không gọn, tuy bản thân sự việc rất đơn giản. Chủ yếu tôi đã kể lại câu chuyện ấy thế nào, truyện của tôi rất khó rút gọn, điều này có liên quan đến cách viết.
* Phải chăng bà muốn truyền đạt những cảm nhận của mình hoặc mở ra một bối cảnh mới để truyền đạt một không khí nào đấy?
- Câu chuyện và những gì đằng sau câu chuyện có liên quan chặt chẽ với nhau, mọi tình tiết phải rất gắn kết, hợp lý. Ví dụ, cốt truyện của Trường hận ca rất đơn giản, một cô gái Thượng Hải được sống trong lầu son nhung lụa, bỗng thời cuộc thay đổi, có quan hệ với một thanh niên, về sau bị giết, chết một cách oan khuất. Chuyện rất đơn giản, nghe như một mẩu tin trên mặt báo. Nhưng kể lại câu chuyện, tôi đã đặt nó trong một bối cảnh, cho nên tôi đã viết về ngõ nhỏ, về đàn bồ câu, tất cả những cái đó đều nằm ngoài cốt truyện. Chỉ có bối cảnh ấy câu chuyện mới có một giọng điệu riêng. Nếu không, chỉ là một mẩu tin trên báo, điều này hoàn toàn phụ thuộc vào cách nhìn nhận sự việc.
* Tôi có một người bạn, cô ấy rất thích chương đầu của tác phẩm, cô ấy thấy phương thức thể hiện ấy là cần thiết, mở đầu như thế sẽ đưa người đọc đi dần vào nội dung chủ yếu.
- Rất cần thiết mở đầu như thế. Đó là sàn diễn của nhân vật, nhân vật diễn trên sàn diễn này hoặc sàn diễn khác không giống nhau, tôi chú ý đến nhiều phương diện, nhân vật hoạt động trong bối cảnh nào, không khí nào đều có tác dụng mang tính quyết định đến câu chuyện, đó là phương thức viết rất cụ thể.
* Với cuộc sống mà bà đã trải qua, hình như bà không sống trong những trạng thái ấy, hoàn cảnh sống của bà cũng không như vậy...
- Đúng vậy, ông thân sinh ra tôi là cán bộ Nam tiến.
* Trạng thái ấy có một khoảng cách rất xa đối với bà, bà phải làm thế nào để nằm vững câu chuyện?
- Nghĩ lại, tôi viết về cuộc sống những năm bốn mươi rất tốt, vì nó hoàn toàn có thể tưởng tượng. Hoàn toàn tưởng tượng rất thuận tiện, như người ta vẫn nói, vẽ ma dễ hơn vẽ người, vì viết những gì mà mọi người không có cách nào để chứng thực, không gian tưởng tượng của bạn rất rộng và rất tự do. Tất nhiên tôi cũng phải tìm kiếm những tư liệu cơ bản, con người không thể không dựa vào đâu để tưởng tượng.
Phần thứ hai tôi viết về những năm sáu mươi, nó có quan hệ đến cuộc sống mà tôi đã trải qua. Thật ra tôi đã sống giữa cuộc sống của tầng lớp tiểu thị dân. Tuy ông thân sinh tôi là cán bộ Nam tiến, nhưng tôi được sống trong môi trường của phố Hoài Hải, người dân có cuộc sống khá giả. Tình cảm tôi rất gắn bó với cuộc sống nơi đây. Tôi sống ở đấy rất lâu, tôi quan sát họ, học hỏi họ, họ cho tôi mọi hiểu biết của những năm sáu mươi. Sau đấy tôi về nông thôn tham gia sản xuất một thời gian dài. Cuộc sống của tôi trước Cách mạng Văn hoá giúp tôi viết phần hai, cho nên tôi rất thích phần hai này, tôi cảm thấy phần hai này viết rất đạt, không như phần một hoàn toàn dựa vào tưởng tượng.
* Nghĩa là chuyện bà viết rất gần với cuộc sống?
- Đúng vậy. Phần ba trên thực tế là bản thân tôi đi vào trạng thái của câu chuyện. Mở đầu đã xong, chính thức đi vào những gì thuộc về tình tiết, cảm tính không còn nặng nề, khó khăn, tiết tấu bắt đầu nhanh dần lên. Đến lúc ấy con người rời xa sự việc chính, bước vào tình tiết câu chuyện.
* Bà viết tác phẩm này trong bao lâu?
- Một năm, thật ra còn có những việc khác nữa, nếu tính gọn lại cũng phải hơn nửa năm.
* Thông thường viết tiểu thuyết phải có một quá trình như thế hay sao?
- Tôi liên tục viết, ngày nào cũng viết. Nếu mỗi ngày viết được một ngàn chữ, cộng lại nhiều ngày cũng viết được kha khá, cả năm cũng có ba trăm ngàn chữ.
* Viết văn phải có một tâm trạng thật thoải mái, nếu ngày nào cũng viết một ngàn chữ, bà làm thế nào để nhanh chóng có được trạng thái đó? Vừa có được tâm trạng thoải mái lại phải dừng bút thì thế nào?
- Tôi đã viết hơn hai mươi năm nay rồi. Mười năm đầu không có được nền nếp ấy, tôi muốn viết cái gì đó phải đi tìm một chỗ và đóng cửa lại, miệt mài viết trong vòng vài tháng. Viết xong kế hoạch của một năm coi như hoàn thành nhiệm vụ, thời gian còn lại để đọc sách hoặc nghiên cứu. Mười năm sau đấy tôi bước vào trạng thái của một nhà văn chuyên nghiệp, viết văn gần như được kỹ thuật hoá, vì rất cần phải viết liên tục, không thể theo phương thức làm ồ ạt một lúc được. Điều ấy với tôi đã trở thành quy luật, tôi cảm thấy viết theo quy luật mới có thể viết dài được. Với lại viết văn không thể tuỳ hứng như thời trẻ, bắt đầu chuẩn bị tình cảm sau đấy chuẩn bị kỹ thuật. Sáng nào tôi cũng viết, xác định rõ viết gì, hôm nay đưa nhân vật đến đâu, viết đến đấy rồi thôi không viết nữa, nhiệm vụ trong ngày đã xong, đó là việc làm mang tính quy luật.
* Điều ấy giống như luyện khí công, đứng vài ba phút để đằc khí. Nhưng với người mới luyện thì nửa tiếng, một tiếng đồng hồ cũng không có cảm giác gì?
- Tôi không luyện khí công nên không hiểu, nhưng tôi cảm thấy không thần bí đến thế đâu. Sáng tác như người thợ thủ công. Hồi nhỏ tôi rất thích thêu gối, viết văn có lúc như thêu hoa, hôm nay thêu một bông hoa, ngày mai thêu thêm một bông nữa, nhưng toàn bộ bố cục thì đã có sẵn trong đầu rồi, tuy không rõ ràng.
* Trước lúc bằt tay vào sáng tác, bà cũng đã có sự sằp xếp trước rồi chứ?
- Không. Tôi vừa viết vừa sắp xếp dần.
* Nhưng đã rõ đích là đâu rồi phải không?
- Không thật cụ thể, nhưng suy nghĩ tổng thể thì đã có. Một nhân vật xuất hiện, hoạt động trong trạng thái nào, màu sắc nào, điệu bộ thế nào, cứ vậy mà viết, như thêu hoa vậy, thêu cho thật giống.
* Giống như làm nhà, mỗi ngày phải xây được bao nhiêu gạch.
- Đúng đúng. Lúc xây đã có ý đồ, nhưng ý đồ không rõ ràng mười mươi, nhưng cũng không phải không có ý đồ.
* Có lúc nào xa đề quá không?
- Có chứ. Có lúc xa đề, cũng buồn, sau đấy không có cách nào kéo nó lại được.
* Viết tiểu thuyết là một quá trình gian khổ.
- Viết tiểu thuyết phải kiên trì, nhưng thật ra viết văn thì viết tiểu thuyết là thoải mái hơn cả. Truyện ngắn phải hối hả viết cho xong, hối hả chép lại, rất căng thẳng. Viết tiểu thuyết có cảm giác yên tâm, viết từ từ, tâm trạng ổn định, không vội vã.
* Điều này liệu có liên quan gì đế tâm thái nhà văn, có nhiều tiểu thuyết của các nhà văn đọc có cảm giác bị hẫng hụt.
- Tiểu thuyết của một số nhà văn bị thất bại là vì họ không đủ kiên nhẫn, đoạn đầu thì rất hay, càng về sau càng không ổn, thấy rõ họ không đủ kiên nhẫn. Bắt đầu có thể nhàn tản, thư thái một chút, càng về sau càng phải kiên trì.
* Bà viết văn đã nhiều năm, nói chung, nếu là những người khác thì đã cạn nguồn.
- Cuộc sống ngày nay vô cùng phong phú, viết không hết. Với lại tôi không nghĩ nhiều, có gì viết nấy.
* Vậy lúc bà viết, những thứ đó đã xuất hiện như thế nào?
- Mười năm trước tôi viết văn như thuỷ triều, viết xong lại chờ, chờ cho thuỷ triều lên mới viết. Mười năm gần đây tôi đi theo con đường gần như chuyên nghiệp hoá, viết văn trở thành quy luật.
* Nói theo một câu cũ, từ trạng thái tất nhiên sang trạng thái tự do.
- (Cười) Bây giờ ngày nào tôi cũng viết, không viết tiểu thuyết thì viết cái khác.
* Có lúc nào tác phẩm này chưa xong bà đã bằt tay vào viết tác phẩm khác không?
- Không, tôi không làm thế được. Tôi phải giữ cho tâm thái thật tốt. Tất nhiên viết xong một tác phẩm tôi có thể viết bút ký, tạp văn hoặc tuỳ bút, không để tay mình rảnh rỗi. Tôi cảm thấy viết văn như luyện tập, không viết tay như bị cứng lại. Thực chất viết văn là một thứ tập luyện, nói cụ thể ra là dùng từ để tạo thành câu. Giống như người ta luyện khí công vậy, ngày nào không luyện tay chân như không yên. Tôi viết văn cũng trong trạng thái đó, viết như một cỗ máy làm việc.
* Có thể hiểu thế này không, nếu không dễ dàng buông lỏng thì không thể nào vứt bỏ được?
- Tôi cảm thấy ngày nào cũng viết tâm trạng thoải mái hơn. Đó là công việc của bản thân, làm xong việc thì đọc sách, xem tivi mới yên tâm. Bản thân tự cam kết, không viết thì cảm thấy khó chịu, tâm trạng ấy cụ thể thế nào tôi cũng không giải thích nổi. Nhưng không viết tay cảm thấy buồn bã, phải tập luyện. Có nhiều nhà văn coi sáng tác là chuyện thần bí lắm, cho rằng phải có tài, phải có cảm xúc, tôi cho rằng những thứ đó chỉ là tiền đề...
* Có đủ những tiền đề đó cũng không nhất thiết trở thành nhà văn.
- Còn phải lao động, lao động gian khổ. Lao động rất cần thiết, không ít người có đủ những năng lực đó, nhưng họ không lao động nghiêm túc, không có thái độ lao động đúng mức, đó là sự thực.
* Đúng vậy, ngày nay có một số nhà văn vẫn lao động đấy, nhưng những thứ họ viết ra không làm ai thoả mãn. Họ bệ nguyên xi cuộc sống vào tác phẩm, cảm giác như không hề được sàng lọc.
- Bây giờ có nhiều nhà văn viết rất qua loa. Trong số đó thái độ lao động của họ không giống nhau, phán đoán, nhận xét của mỗi người cũng không giống nhau. Đối với tôi, nếu viết ra một câu văn tồi thì cảm thấy khổ tâm vô cùng, thậm chí không cho phép điều ấy xảy ra.
* Ở đây có vấn đề thái độ lao động?
- Thái độ lao động là vô cùng quan trọng.
* Cảm ơn bà đã dành cho chúng tôi buổi phỏng vấn hôm nay.
HẾT
Trường hận ca đã được chuyển thể thành bộ phim cùng tên dài 35 tập.
1. Trong một dịp tình cờ, cô nữ sinh trung học mới 16 tuổi Vương Kỳ Dao đã được một người bạn họ Trình gửi bức ảnh của cô cho tạp chí Đời Sống Thượng Hải. Bức ảnh đó đã biến Kỳ Dao từ một cô gái bình thường được đông đảo người dân biết đến rồi đoạt giải á hậu cuộc thi hoa hậu Thượng Hải. Cuộc đời cô cũng sang trang từ đó.
“Hồng nhan bạc mệnh”, câu nói ấy quả không sai với trường hợp của Vương Kỳ Dao. Ước muốn nhỏ nhoi là có một cuộc sống bình yên không địa vị bên cạnh người mà mình yêu thương lại không thể có được. Một cuộc tình lãng mạn nhưng chóng vánh với chủ nhiệm Lý; chuyện tình với Trình tiên sinh mong manh, dang dở. Ánh mắt nhìn e ấp, tiếc nuối, những giọt nước mắt đắng cay, những cái ôm siết chặt... Cái đẹp được tôn vinh trong bi kịch và bế tắc...
Thế nhưng, bên cạnh những giọt nước mắt đau khổ, buồn bã, trong cô vẫn toát lên một nghị lực sống, một trái tim khao khát yêu thương... Hành trình của cuộc đời Vương Kỳ Dao có lúc màu hồng, có lúc xám xịt, đắng cay, để lại những cảm xúc sâu lắng, đè nặng tâm trạng người xem về một khát vọng sống mãnh liệt...
2. Một phần sức hấp dẫn của Trường hận ca nằm ở chỗ bộ phim này được chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết kinh điển cùng tên, từng gây ảnh hưởng rộng lớn của nữ tác giả nổi tiếng người Thượng Hải Vương An Ức. Bên cạnh đó, dàn diễn viên xinh đẹp diễn xuất tốt góp phần tạo nên sự thành công. Có đến hai diễn viên đảm nhiệm vai Vương Kỳ Dao là Huỳnh Dịch (vai lúc trẻ) và Trương Khả Di (vai trung niên). Và cả hai đều đã hoàn thành tốt vai diễn của mình.
Vốn quen thuộc với khán giả qua hình tượng thiếu nữ trẻ trung, lém lỉnh, Huỳnh Dịch đã tạo nên một bất ngờ khi vào vai Vương Kỳ Dao thời trẻ - dịu dàng, tinh tế có phần ngây thơ. Cô diễn ngọt như “viên kẹo”... Huỳnh Dịch cho biết cô rất thích thú với hình mẫu này vì đây là nhân vật nữ nhiều nội tâm, tuy khó diễn đạt nhưng mang đến nhiều thử thách để trải nghiệm và thể hiện. Về phần vai diễn Vương Kỳ Dao tuổi trung niên, Trương Khả Di cũng được đạo diễn ưng ý về những tố chất vốn có của cô và tính cách ngoài đời của Trương Khả Di cũng gần giống với nhân vật này. Đạo diễn Đinh còn khen ngợi thêm rằng diễn xuất của Trương Khả Di rất đa dạng, cô có thể đảm đương tốt nhiều loại hình nhân vật, kể cả mẫu người phụ nữ hiện đại lẫn cổ điển.
Khi công chiếu lần đầu vào tháng 4-2006 sau hai năm thực hiện, Trường hận ca đã nhận được sự ủng hộ của đông đảo khán giả Trung Quốc.
Cảnh trong phim “Trường hận ca”
