Lần đầu tiên Caesar rủ Cora bỏ trốn lên miền Bắc, cô nói không.
Đó là lời bà của cô truyền lại. Trước cái buổi trưa nắng chói chang ấy ở cảng Ouidah, bà của Cora chưa từng nhìn thấy biển và sau một thời gian ở trong hầm ngục của pháo đài, đại dương mênh mông khiến bà hoa mắt. Cái hầm ngục ấy đã giam giữ họ cho tới khi những con tàu tới. Những kẻ tấn công người Dahomey [1] bắt cóc đàn ông trước, sau đó vào tuần trăng tiếp theo, quay trở lại làng của bà bắt phụ nữ và trẻ con, xích họ lại và buộc họ đi thành hàng dài, hai người một, ra biển. Nhìn ra phía cửa tối om, Ajarry cứ nghĩ bà sẽ được đoàn tụ với cha mình ở dưới đó, trong bóng tối. Những người cùng làng còn sống nói cho bà biết rằng, khi cha bà không thể theo kịp đoàn người, những kẻ buôn bán nô lệ đã đánh vỡ đầu cụ và vứt xác cụ bên đường. Mẹ của bà đã qua đời từ nhiều năm trước.
Trên đường tới pháo đài, bà của Cora đã bị những kẻ buôn nô lệ đổi đi bán lại vài lần để lấy vỏ ốc và chuỗi hạt thủy tinh. Khó mà biết được ở Ouidah người ta đã trả bao nhiêu để mua bà khi mà bà chỉ là một phần nhỏ của số đông nô lệ được mua bán theo mẻ, tám mươi tám con người được bán với giá sáu mươi thùng rượu rum và thuốc súng, một cái giá được ấn định sau cuộc mặc cả thông thường bằng thứ tiếng Anh của dân miền duyên hải. Đàn ông vạm vỡ và phụ nữ mang thai có giá hơn trẻ vị thành niên, bởi vậy việc tính giá của từng nô lệ trở nên khó khăn.
Tàu Nanny ở ngoài khơi Liverpool và trước đó đã dừng tại hai điểm dọc bờ biển Vàng. Viên thuyền trưởng mải sắp xếp các món hàng tậu được, không nhận ra mình đang điều khiển một con tàu chở văn hóa và khuynh hướng lạ lùng. Ai mà biết được đám người bị bắt giữ này có thể nung nấu kiểu nổi loạn gì nếu họ nói cùng một ngôn ngữ. Đây là cảng cuối con tàu ghé vào trước khi họ vượt Đại Tây Dương. Hai thủy thủ tóc vàng chèo thuyền đưa Ajarry từ bờ ra chỗ con tàu đang đậu kêu xình xịch. Da họ trắng nhởn như xương.
Không khí độc hại của pháo đài, nỗi u uất của tình trạng bị giam cầm, và những tiếng kêu gào của những người bị xích chung khiến Ajarry phát điên. Vì khi đó bà còn ít tuổi, những kẻ bắt giữ Ajarry không ép buộc bà ngay tức thì, nhưng cuối cùng một số người dày dạn hơn ở cùng buồng giam đã kéo bà từ cuộc giam giữ sáu tuần vào chuyến hải hành đó. Trên đường sang Mỹ bà đã cố tự tử hai lần, một lần bằng cách tuyệt thực và một lần - trầm mình xuống biển. Trong cả hai lần, các thủy thủ vốn rất giỏi phát hiện những mưu đồ hoặc cảm xúc của nô lệ, đều ngăn chặn được bà. Khi định nhảy xuống biển, thậm chí Ajarry còn không kịp di chuyển ra thành tàu. Dáng điệu ngờ nghệch và vẻ ngoài đáng thương không lẫn với hàng nghìn nô lệ khác bị bắt đi trước bà đã phản bội ý định của bà. Bà bị xích từ đầu đến chân, từ chân lên đầu, với nỗi khổ sở nhân lên gấp nhiều lần.
Mặc dù đã cố gắng để không ly tán trong cuộc bán đấu giá ở Ouidah, những người thân trong gia đình bà vẫn bị bán cho cánh buôn nô lệ người Bồ Đào Nha - từ tàu Vivilia, bốn tháng sau đó nó lênh đênh ngoài khơi cách Bermuda mười dặm. Bệnh dịch đã kết liễu mọi người trên tàu. Nhà chức trách cho đốt tàu, theo dõi nó kêu răng rắc rồi chìm nghỉm. Bà của Cora không biết gì về số phận của con tàu ấy. Từ đó đến hết cuộc đời, bà cứ tưởng tượng rằng các anh chị em họ vẫn đang phục vụ những ông chủ hào phóng và tốt bụng ở miền Bắc, sau những cuộc buôn bán nô lệ dễ chịu hơn của bà, họ dệt vải và quay sợi, không phải làm việc vất vả ngoài đồng. Trong những câu chuyện bà kể, Isay, Sidoo và những anh chị em khác bằng cách nào đó đã thoát khỏi kiếp nô lệ, sống như người tự do ở thành phố Pennsylvania - một nơi bà đã nghe lỏm được hai người trắng nhắc đến. Ảo cảnh ấy mang đến cho Ajarry cảm giác nhẹ nhõm bởi gánh nặng của bà cứ chực làm bà vỡ vụn ra thành nghìn mảnh.
Lần tiếp theo bà của Cora bị bán là sau một tháng nằm nhà thương tại đảo Sullivan, khi các bác sĩ xác nhận bà và những nô lệ khác trên tàu Nanny đã khỏi bệnh. Lại một ngày bận rộn ở điểm đấu giá. Một phiên đấu giá lớn luôn thu hút đám đông với đủ màu da. Những gã con buôn và lũ dắt gái từ phía Bắc và phía Nam vùng duyên hải đổ về Charleston, kiểm tra mắt, khớp, xương sống của các món hàng, đồng thời tỏ ra dè chừng bệnh hoa liễu cùng những bệnh tật khác. Đám đông xem đấu giá nhai sò tươi, ngô nóng trong lúc cánh rao bán nói oang oang. Các nô lệ trần truồng đứng trên bục đấu giá. Cuộc chiến mặc cả đã nổ ra vì một nhóm trẻ Ashanti, giống người Phi nổi tiếng là chăm chỉ và khỏe mạnh; thế rồi lão đốc công của mỏ đá vôi đã mua được cả mớ sau trận mặc cả đầy sửng sốt. Bà của Cora nhìn thấy một đứa con trai trong đám trẻ nhút nhát ấy ăn kẹo pha lê và tự hỏi không biết cậu ta đang bỏ cái gì vào miệng.
Ngay trước hoàng hôn một tay đại lý mua Ajarry với giá hai trăm hai mươi sáu đô la. Đáng lẽ bà được mua với giá cao hơn nhưng vì mùa đó đang thừa mứa những đứa con gái nhỏ tuổi. Bộ com-lê của gã đàn ông đó được may bằng thứ vải trắng nhất mà Ajarry từng thấy. Những chiếc nhẫn đá quý lấp lánh trên tay ông ta. Khi ông ta véo vú Ajarry để kiểm tra xem đứa con gái ông ta định mua đã dậy thì hay chưa, bà cảm thấy mặt kim loại lạnh lẽo trên da mình. Ajarry bị dán nhãn, không phải lần đầu tiên hay lần cuối cùng, và bị xích chung với đám nô lệ ông ta mua được trong ngày. Tối hôm ấy đàn nô lệ bị xích giằng vào nhau thành hàng dài lảo đảo lê bước về phía Nam sau chiếc xe độc mã của gã buôn nô lệ. Lúc đó tàu Nanny, đầy ắp đường và thuốc lá sợi, đang trong hành trình quay về Liverpool. Tiếng kêu thét dưới hầm tàu vơi bớt.
Có thể bạn nghĩ rằng bà của Cora bị nguyền, bà bị bán nhiều lần, bị đổi chác, rồi lại bị bán trong suốt những năm sau đó. Chủ của bà cứ thế lâm vào cảnh lụn bại, thường xuyên đến mức đáng ngạc nhiên. Người chủ đầu tiên bị một kẻ bịp bợm lừa bán cho một cái máy làm sạch bông nhanh gấp hai lần máy Whitney. Nếu cứ dựa trên lý thuyết thì máy hoạt động tốt lắm, vậy mà rốt cuộc Ajarry là một món tài sản khác bị đem đi thanh toán nợ theo lệnh của quan tòa. Giá bán bà là hai trăm mười tám đô la - cuộc trao đổi diễn ra chóng vánh, và bà rớt giá do tình hình thực tế ở chợ địa phương. Một người chủ khác của Ajarry chết vì chứng phù thũng, bà vợ góa của ông ta liền đem bán tài sản để gom tiền trở về quê hương châu Âu - nơi không nhiễm bệnh dịch. Ajarry lại thuộc sở hữu một chủ nô xứ Wales trong ba tháng, rồi ông ta đã cược bà, ba nô lệ khác cùng hai con lợn thiến trong một lần chơi bài Uýt. Và chuyện tiếp tục như vậy.
Giá của bà lên xuống thất thường. Khi bị mua đi bán lại nhiều lần đến vậy, đời dạy bạn phải chú ý. Bà học cách thích nghi nhanh chóng với các đồn điền mới, nhận biết những kẻ đánh đập người da đen trong số đám người tàn ác đơn thuần, phân biệt kẻ vô công rồi nghề với người chăm chỉ, kẻ chỉ điểm với người biết giữ bí mật. Các ông chủ, bà chủ độc ác muôn màu vẻ, những lãnh địa chứa đựng đống của cải và tham vọng khác nhau. Đôi khi chủ đồn điền chẳng muốn gì hơn ngoài một đời sống tàm tạm, thế nhưng cũng có những quý ông quý bà muốn sở hữu cả thế giới, làm như chỉ cần một diện tích đất đủ rộng là sở hữu được cả thế giới vậy. Hai trăm bốn mươi tám, hai trăm sáu mươi, hai trăm bảy mươi đô la. Hễ bà bị bán đi đâu thì y như rằng đó là nơi trồng mía, trồng tràm, trừ một lần bà bị bán làm nô lệ cuộn thuốc lá để rồi tuần sau lại bị bán tiếp. Một gã buôn nô lệ đến đồn điền trồng thuốc lá ấy tìm nữ nô lệ đang ở tuổi sinh đẻ, thích họ còn nguyên vẹn hàm răng và dỗ bảo. Ajarry bấy giờ đã là thiếu nữ nên bà bị bán đi.
Bà biết rằng các nhà khoa học của người da trắng thường quan sát kỹ sự vật để hiểu cơ chế hoạt động. Những ngôi sao chuyển dịch trong đêm, các thể dịch kết hợp trong máu. Họ nghiên cứu cả điều kiện nhiệt độ để có vụ bông bội thu. Ajarry cũng tự “nghiên cứu khoa học” về cơ thể da đen của bà, từ đó nắm được một số quy luật. Mỗi điều đều có một giá trị và khi giá trị ấy thay đổi, mọi thứ khác cũng thay đổi. Một quả bầu vỡ làm sao giá trị bằng một quả bầu đựng được nước, một lưỡi câu với con cá trê mắc vào thì có giá hơn một lưỡi câu thả mồi. Ở Mỹ mỉa mai thay con người chính là đồ vật. Tốt nhất bạn đừng chuốc lấy thiệt hại khi mua một ông già không sống nổi qua cuộc hành trình vượt đại dương. Một thằng bé trai trẻ xuất thân từ bộ lạc khỏe mạnh mới thu hút được khách hàng. Một đứa con gái nô lệ có thể sinh nở là nguồn thu vô tận, thứ tài sản đẻ ra tiền. Nếu bạn là đồ vật - xe ngựa, ngựa hoặc một nô lệ - giá trị của bạn sẽ định nghĩa những tiềm năng của bạn. Ajarry biết thân biết phận mà.
Cuối cùng bà đến Georgia. Một đại diện của đồn điền Randall đã mua Ajarry với giá hai trăm chín mươi hai đô la, dù đôi mắt mới trở nên trống rỗng kia khiến bà trông có vẻ ngớ ngẩn. Từ đó cho đến hết đời, bà chưa bao giờ hít thở dù chỉ một hơi bên ngoài lãnh địa Randall. Bà đã ở nhà, trên hòn đảo này, chẳng thấy gì ngoài nó.
Bà của Cora lấy chồng ba lần. Bà thích đàn ông có đôi vai rộng và đôi tay lớn, giống như ông già Randall, mặc dù chủ nô và nô lệ của ông ta có quan niệm về lao động thật khác nhau. Hai đồn điền đầy ắp nô lệ, chín mươi nô lệ da đen ở nửa phía bắc, tám mươi lăm nô lệ ở nửa phía nam. Thường thì Ajarry tự chọn lấy. Khi không thể lựa chọn, bà kiên nhẫn chờ.
Người chồng đầu tiên của bà nghiện rượu whiskey nấu từ ngô và dùng chính đôi tay to bản để tung những quả đấm ra trò. Ajarry chẳng lấy làm buồn khi nhìn ông chồng khuất dạng ở cuối con đường - khi họ bán ông ta cho một đồn điền trồng mía ở Florida. Sau đó bà lấy một trong những chàng trai dễ thương ở nửa phía nam. Trước khi qua đời vì dịch tả, ông thích chia sẻ những câu chuyện trong Kinh Thánh, phải nói rằng người chủ cũ của ông có suy nghĩ phóng khoáng hơn về tôn giáo và nô lệ. Ajarry thích những câu chuyện ấy, rồi thì truyện ngụ ngôn, và cho rằng người da trắng có một quan điểm đúng đắn: Được nói về sự cứu rỗi có thể gợi cho người Phi - lũ con trai tội nghiệp của Ham [2] - lắm ý tưởng. Người chồng cuối cùng của bà bị khoan thủng tai vì tội ăn cắp mật ong. Vết thương nhiễm trùng rồi ông lìa đời.
Ajarry sinh năm con với ba người đàn ông đó, tất cả đều chào đời trên những tấm ván gỗ của căn lều, chỗ mà bà thường chỉ tay vào khi con bà mắc lỗi. Mày sinh ra từ chỗ đó và mẹ sẽ đặt mày trở lại nếu mày không nghe lời. Bà dạy các con biết nghe lời mẹ, và có thể chúng sẽ nghe lời tất cả những chủ nô sau này và nhờ vậy chúng mới sống sót. Hai con của bà chết khổ sở vì dịch sốt. Một đứa con trai đứt chân vì chơi trên cái cày gỉ sét khiến vết thương bị nhiễm trùng. Đứa con út vĩnh viễn không tỉnh lại sau khi bị ông chủ lấy một thanh gỗ đánh vào đầu. Hết đứa này đến đứa kia chết. Chí ít thì chúng sẽ không bao giờ bị bán nữa, một phụ nữ lớn tuổi hơn đã bảo Ajarry như vậy. Đúng thế thật - hồi ấy Randall hiếm khi bán lũ con nít. Vậy là bà còn biết lũ con của mình chết ở đâu, chết như thế nào. Đứa sống sót qua tuổi lên mười là Mabel, mẹ Cora.
Ajarry chết trên ruộng bông, những quả nang bông nhấp nhô quanh bà như sóng bạc đầu trên đại dương vần vũ. Hình ảnh cuối cùng về ngôi làng của bà, đổ nhào giữa những hàng bông từ một chỗ bị tắc nghẽn trong não, máu chảy ra từ mũi bà, bọt trắng trào trên môi bà. Cứ như thể đó là một nơi nào khác. Tự do được dành cho người khác, cho những công dân của thành phố Pennsylvania hối hả cách xa cả nghìn dặm về phía bắc. Kể từ cái đêm bị bắt cóc bà đã bị định giá đi định giá lại, mỗi ngày đều thức dậy trong tiếng gõ búa chốt giá mới. Biết giá của bản thân, bạn sẽ biết chỗ của bạn theo thứ tự. Thoát khỏi ranh giới của đồn điền là nằm ngoài những nguyên lý tồn tại cơ bản của bạn: thật bất khả thi.
Cora vẫn nhớ lời bà dạy, vào buổi tối Chủ nhật đó - khi Caesar bảo cô về tuyến hỏa xa ngầm và cô đã nói không.
Ba tuần sau thì cô đồng ý.
Lần này là mẹ cô truyền lại.