Loài người là những động vật đa thê1, cùng một lúc mà sống trong nửa tá thế giới hoàn toàn khác nhau, thế giới phân tử2 và thế giới đạo đức3, thế giới chủ quan và thế giới tượng trưng, thế giới kinh nghiệm của từng cá nhân và những thế giới tập thể về ngôn ngữ văn hóa, tổ chức xã hội và khoa học. Vì biết nói, biết suy nghĩ, biết truyền lại tri thức cho thế hệ sau, nên loài người vô cùng thông minh hơn những loài vật thông minh nhất. Nhưng con người thường nói năng một cách điên cuồng, suy nghĩ không hợp lý luận, lại tôn sùng thứ giả tri, coi nó là chân tri, cho nên họ cũng có thể vô cùng ngu xuẩn, khốn khổ, tàn nhẫn, tham lam hơn cả những thứ vật vô lý nhất, hoang dã nhất. Các loài dã thú chỉ dã man và hung bạo thôi: còn loài người, đàn ông và đàn bà, đều có thể thành những con quỉ, những kẻ thác loạn. Nhưng họ cũng có thể hoàn toàn giữ nhân tính được - và đôi khi, còn có thể vượt lên cao hơn nữa, thành những vị thánh, những vị anh hùng, những bậc thiên tài.
1 Vừa ở nước vừa ở cạn là lưỡng thê; cùng một lúc ở nhiều chỗ, trong nhiều thế giới là đa thê.
2 Cũng như thế giới vật chất.
3 Cũng như thế giới tinh thần.
Thực ra, cũng ít có người ác ý một cách dụng tâm và hằng cửu. Hầu hết chúng ta đều có thiện ý và xét chung, thì đều muốn cư xử đàng hoàng. Nhưng khốn nỗi chính những thiện ý vụng dùng lại đưa thẳng ta xuống địa ngục. Chúng ta nói được, chúng ta lại có những từ ngữ huênh hoang, cho nên không có gì dễ bằng tuyên bố một lý tưởng cao cả. Đến khi thử thực hiện lý tưởng đó thì các nỗi khó khăn mới bắt đầu. Muốn thực hiện những mục đích cao thượng của mình, chúng ta phải dùng những phương tiện nào? Chúng ta phải hành động ra sao để đạt những mục đích cao thượng đó? Những động vật đa thê là chúng ta này phải làm cái gì để lợi dụng tới triệt để những thể giới phối hợp với nhau một cách kỳ cục như vậy hầu làm lại cho mình và cho người khác?
Từ hai ba năm nay tôi đã rán tìm những lời giải đáp tạm nghe được cho những câu hỏi trên để viết thành một truyện tuy là không tưởng mà vẫn có tính cách thực tế về xã hội (một xã hội giả tưởng, hỡi ôi) mà mục đích chung là giúp mỗi người trong xã hội thực hiện được càng nhiều càng tốt những tiềm dục của mình. 1
1 Truyện này đã dịch ra tiếng Pháp, nhan đề là Île (cù lao), do nhà Plon xuất bản.
Muốn viết một cuốn như vậy thì trước hết phải làm một công việc khảo cứu lớn lao đã - hoặc nếu bạn cho tiếng khảo cứu có vẻ trịnh trọng quá, thì tôi xin đổi lại là: phải đọc rất nhiều sách trong mọi ngành, phải điều tra rất nhiều hạng người khác nhau trong mọi giới. Phải đọc cổ sử Hi Lạp, nhân loại học về quần đảo Polynésie, kinh Phật viết bằng tiếng Phạn hoặc dịch ra tiếng Trung Hoa, các bài khảo cứu có tính cách khoa học về dược phương, khoa thần kinh - sinh lý, khoa tâm lý, giáo dục, rồi tiểu thuyết, thơ, khảo luận và phê bình, du ký, sách luận về chính trị: rồi lại phải phỏng vấn đủ các hạng người từ các triết gia tới các đào kép, từ những người bị bệnh thần kinh tới các nhà đại tư bản như Rolls Royce - tất cả những điều đọc được. Tóm lại, tìm thấy tài liệu ở đâu, tôi cũng lượm hết và đôi khi tìm thấy ở ngay tầm tay tôi. Chẳng hạn có lần tôi đã gặp được nhiều câu đáp sáng sủa nhất, thực tế nhất cho một số câu hỏi của tôi, trong cuốn Xây dựng hạnh phúc này mà nhà tôi viết để giúp những người lại nhờ nhà tôi chỉ bảo về những vấn đề tâm lý và xử thế. Vài thuật của nhà tôi, chẳng hạn những thuật để biến đổi năng lực, tôi đã đem dùng vào tập khảo luận của tôi mà chẳng cần thay đổi gì mấy. Một số thuật khác thì tôi đã sửa đổi và bàn rộng thêm cho hợp với nhu cầu trong xã hội tưởng tượng của tôi rồi sáp nhập nó vào nền văn hóa đặc biệt của xã hội đó. Ngoài cái món nợ văn chương ấy, tôi còn mắc nhiều món nợ khác không phải là văn chương mà nhân dịp này tôi cũng xin tỏ lời cám ơn tác giả.
Tôi xin nói thêm một lời. Mặc dầu món nợ của tôi thuộc về văn chương, những tài liệu tôi mượn của nhà tôi vượt khỏi cái tính cách văn chương. Vì những thuật trong cuốn này quả là hiệu nghiệm. Chính tôi đã thử vài thuật vào bản thân tôi và thấy rất có lợi. Điều đó chẳng có gì lạ. Tôi vốn là một lý thuyết gia về bản chất con người, và khi thực hành những thuật đó, tôi bắt buộc phải thi hành cái đại chân lý mà tôi đã trình bày trong những tác phẩm của tôi. Đại chân lý đó, một khi ta đã nhận thấy rồi thì nó có vẻ hiển nhiên quá, mà sao biết bao người thiếu lương tri cứ ngoan cố không chịu biết tới. Nó như vậy: chúng ta đã là một động vật đa thê thì những vấn đề chủ yếu của ta tất có nhiều khía cạnh, và muốn giải quyết những vấn đề đó thì tất đồng thời phải tấn công nó ở nhiều mặt.
Nhà văn thường có khuynh hướng chuyên sống trong vài thế giới nào đó thôi, mà đáng lý ra, vì tính cách đa thê của nhân loại, phải sống trong nửa tá thế giới mới phải. Hạng người thần kinh thác loạn bị thói đó cám dỗ, và chỉ do mình tạo ra. Hồi tôi diễn giảng ở Viện Menninger, mùa xuân năm 1960, tôi đã có nhiều cơ hội gặp một nhóm người thần kinh thác loạn, bệnh tình gần như tuyệt vọng, và cứ ba bốn ngày, người ta lại trị cho một giờ bằng âm nhạc. Nhiều lần tôi đã thuyết phục được hầu hết bọn họ thí nghiệm thuật "Loài hoa bạn thích nhất"1 mà tôi đã sửa đổi một chút cho hợp với hoàn cảnh đặc biệt của họ. Kết quả thật lạ lùng. Chỉ trừ mỗi một người còn thì hết thảy những người sống trong cái thế giới tối tăm của bệnh thần kinh đó đều đã trở về được trong một thời gian. Mới vài phút trước, họ với tôi còn cách biệt hẳn nhau, mà thình lình, chúng tôi đã chuyện trò với nhau được. Tôi hỏi họ và họ đáp. Họ kể chuyện riêng cho tôi nghe. Họ còn đưa ra những lời phê bình đôi khi hữu lý và thích đáng. Vậy những người đàn ông và đàn bà bị bệnh nặng như vậy đã tỉnh táo được như vậy trong một hay hai giờ sau khi theo thuật đó, sự kiện ấy chẳng đủ tỏ rõ rằng phương pháp của tác giả có một giá trị đặc biệt hay sao? Nếu những người thần kinh thác loạn gần như vô phương chữa kia dùng phương pháp mà còn có lợi như vậy thì hạng chúng ta còn có lợi biết bao nữa! Những người bị bệnh thần kinh nhẹ, những người gặp những nỗi khó khăn có thể giải quyết nổi, và những người đã lành mạnh, còn muốn lành mạnh hơn, muốn phát triển những tiềm năng tình cảm, trí tuệ và sáng tạo thêm lên, những người đó nếu theo phương pháp của tác giả tất sẽ có lợi rất lớn! Muốn vậy chỉ cần mỗi một điều kiện không có không được này: là phải gắng sức. "Nếu bạn chịu cố gắng thì thuật tất hiệu nghiệm".
Chú thích:
1 Trong sách, không có thuật nào nhan đề như vậy. Tôi đoán là thuật "Như thể lần đầu vậy".