Bọt Tháng Ngày

Bọt tháng ngày là một tác phẩm rất khó dịch vì ngôn ngữ của Boris Vian là một sự thử nghiệm mạnh bạo. Ông chủ trương đưa vào văn học tiếng nói thông thường hàng ngày con người vẫn sử dụng nên trong tác phẩm này có quá nhiều từ lóng, từ nói lái, từ do chính nhà văn sáng tạo ra, không thể chuyển tải sang tiếng nước khác được. Khi dịch Bọt tháng ngày, tôi gặp rất nhiều khó khăn. Có thể có nhiều chỗ hay của tác giả chưa chuyển tải được. Vì thế, trước khi đi vào tác phẩm, tôi xin có vài lời về Bọt tháng ngày để xin bạn đọc thông cảm và đồng thời, qua đây, tôi xin chân thành cảm ơn ông Bertrand de Harting, cảm ơn vợ chồng ông Poisson Cầm Thi, cảm ơn Nhà giáo nhân dân Lê Hồng Sâm, cảm ơn Giáo sư Anne Lesoni nhân dịp sang công tác tại Việt Nam đã giúp tôi rất nhiều trong việc dịch quyển sách này.

Boris Vian là một nhà văn được xếp vào hàng ngũ các nhà sáng tạo. Tài năng của ông chỉ được ca ngợi sau khi ông đã mất. Ông mê nhạc Jazz, tôn sùng J.P. Sartre. Ông có quan hệ mật thiết với R. Queneau và tiền thân nhóm OULIPO ² . Tiểu thuyết đầu tiên của ông, Tôi sẽ nhổ lên mộ các người (1946), bắt chước tiểu thuyết đen Mỹ, gây dư luận sôi nổi. Dưới bút danh Vermon Sullivan, ông đề cập đến cả vấn đề giới tính, bạo lực và cả chủ nghĩa phân biệt chủng tộc. Sau đó, Boris Vian chuyển hướng, viết một loạt tiểu thuyết mang tính chất thơ và hài hước mà tiêu biểu là Bọt tháng ngày (1947), Mùa thu ở Bắc Kinh (1947), Cờ đỏ (1950) và Xé lòng (1953).

Cũng như các nhà sáng tạo, cho dù có thử nghiệm gì đi nữa thì tác phẩm của Boris Vian cũng không thể không chứa đựng những vấn đề của thời đại, của xã hội. Hơn thế nữa, vấn đề xã hội trong Bọt tháng ngày lại rất quan trọng, đó là số phận của con người trước tự nhiên và xã hội.

Thoạt mới nhìn vào tác phẩm, điều đầu tiên ghi nhận là hầu như cả tác phẩm đều được tạo bởi những lời hội thoại giữa các nhân vật, mà chủ yếu là giữa sáu nhân vật chính: Colin, Chloé, Chick, Alise, Nicolas và Isis.

Ba cặp thanh niên nam nữ, người cao tuổi nhất là Nicolas - anh đầu bếp của Colin - mới hai chín tuổi, còn Alise, cháu anh và các bạn gái của cô chỉ mười tám, hai mươi (tất nhiên có vài nhân vật khác có tuổi nhưng không phải là nhân vật chính). Cả thế giới trẻ trung đó yêu hết mình, chân thành với bạn, sẵn sàng chia sẻ cả tài sản cho nhau khi cần thiết. Cái thế giới tuổi trẻ đó biểu lộ sự đam mê trong tình yêu như Colin và Alise, trong văn học và thú sưu tầm như Chick. Sự đam mê đó phù hợp với tuổi trẻ của họ. Họ hầu như không có gia đình (trừ Isis, có được nhắc tới họ là Ponteauzanne, nhưng không thấy xuất hiện), họ trôi nổi trong xã hội, giải trí, làm việc, tự họ quyết định hành động của mình. Họ cũng không có một tâm lý thông thường của các nhân vật. Sự sâu sắc về tình cảm của họ chỉ được thể hiện qua các câu hỏi, câu trả lời chứ hoàn toàn không có việc miêu tả nội tâm.

Qua cái thế giới trẻ đó, Boris Vian phủ nhận cái chết (vì cái chết thường gắn với tuổi già), nhưng trong số sáu nhân vật trẻ trung đó lại có bốn người chết trẻ. Phải chăng đó là một phản đề của tác giả khi cho các nhân vật trẻ chết để nói đến sự nghiệt ngã của số phận, của xã hội đối với con người? Những dấu hiệu về cái chết được báo trước là kết quả của mối quan hệ giữa tác giả và các nhà siêu thực. Cái chết dây chuyền, bắt đầu là của Chloé, tới Chick, tới Alise rồi Colin và cuối cùng là con chuột (không kể bốn chủ hiệu sách), chứng tỏ rằng không ai có thể giúp gì cho ai. Tất cả tình yêu của Colin dành cho Chloé, cái tình yêu điên ấy, cũng bất lực không cứu được cô; Chloé chết, cả Nicolas, cả con chuột, không ai có thể làm gì cho Colin.

Tất cả những điều đó - sự trẻ trung, sự thiếu vắng gia đình, sự thiếu vắng miêu tả tâm lý - được Michel Gauthier coi là “một sự phủ nhận: phủ nhận trật tự tự nhiên, phủ nhận trật tự xã hội và trật tự của văn học". Tuy nhiên, những việc làm quen thuộc của các nhân vật, những câu nói thông thường cùng những tình cảm tự nhiên của họ vẫn gợi cho chúng ta cảm giác rất gần gũi, rất dễ mến.

Những câu chuyện tình cảm động và bi thảm được thể hiện bởi một ngôn ngữ hài hước pha lẫn những tình tiết nghiêm túc và yếu tố trào lộng có lúc gây sốc cho bạn đọc, nhất là bạn đọc Việt Nam.

Bọt tháng ngày là câu chuyện đan xen những yếu tố thực và những yếu tố tượng trưng. Một chú chuột có tình cảm như con người (biết lấy móng chân cọ nhà cho bóng, biết an ủi Chloé khi cô ốm, thậm chí tự sát khi chủ của nó chết...), ánh nắng biết đau, chiếc đế giày bị rách khi tưới nước phân đặc lên là da lại mọc (III), hay cửa kính vỡ tự tái tạo (XXVI)... nghe buồn cười mà lạ. Có những yếu tố tượng trưng mang ý nghĩa xã hội mạnh hơn: bông hoa súng tượng trưng cho một số bệnh hiểm nghèo mà chúng ta hay gặp vào thời đó nhất là bệnh lao; căn hộ co lại, thay đổi hình dạng theo các bản nhạc nói đến một sự thực là vợ chồng Colin cạn tiền dần nên phải đổi, và đó cũng là sự thu hẹp thế giới trí tuệ của người bệnh (XLVII); việc ấp súng bằng sức nóng con người thể hiện suy nghĩ của tác giả về việc chiến tranh đã hút hơi sức, xương máu của con người (LI, LII); việc Colin kiếm sống bằng cách báo tin cho mọi người về sự việc sẽ xảy ra cho họ mang tư tưởng tiền định của tác giả đối với số phận con người (LXIII)... Có thể nói các con vật, sự vật trong Bọt tháng ngày đều mang tính người, có thứ lại trở thành nhân vật như con chuột, như ánh nắng, còn con người thì mặc dù cười đấy, nói đấy, lại chịu sự chi phối của số phận, của xã hội. Bọt tháng ngày của Boris Vian thực sự là một sáng tạo về mặt ngôn từ. Các nhà nghiên cứu, phê bình Pháp đã rút ra ba phương pháp ông đã dùng để tạo ra ngôn ngữ nghệ thuật riêng của ông:

1. Đó là sự chối bỏ văn phong và biến đổi các từ trên cơ sở giữ lại gốc của từ đó:

pourboire (tiền để uống nước - ta gọi là tiền boa hay tiền bo) -> pourmanger (tiền để ăn)

aiguille (kim khâu) -> anguiser (mài sắc - động từ hiếm dùng)

Ông ghép cả những từ vốn đã là những từ ghép thành những cụm từ đọc lên nghe rất buồn cười nhưng không có nghĩa:

coucou à gauffres: gauffre là loại bánh kẹp ngon, moule à gauffre là mặt rỗ, còn coucou à gauffres thì không có nghĩa gì. Đọc lên, chúng ta nghĩ tới những từ ghép mà trẻ em Việt Nam hay dùng như “quá thể đáng".

calumet de paix (XLII): calumet là tẩu, nhưng calumet de paix là làm lành.

Nói chung những cụm từ đại loại như vậy tôi không thể dịch sang tiếng Việt được vì không có những cụm từ tương đương.

2. Boris Vian dùng rất nhiều từ dân gian mà có thể nay người Pháp không dùng nữa, người ta coi đó là sự nửa-sáng- tạo của ông. Đó là những từ có sẵn nhưng chỉ được dùng với một nghĩa không rõ, ví dụ như chim alérions mà khi đọc lên, người ta nghĩ tới hai động từ allez và rions (nào, chúng ta hãy cười lên), tất nhiên, điều đáng nói là Boris Vian lại để từ này vào cảnh tả đám tang thương tâm của Chloé. Tác giả dùng nhiều từ bị biến đổi do cách gọi của địa phương hoặc do người đời chế giễu mà có: chuiche (từ Suisse , người Thụy Sĩ, cách phát âm sai của người Paris; Bedon ( bedeau có nghĩa là người béo), sacristoche ( sacristie là kho đồ thờ).

Trong phần này, chúng ta có thể kể thêm những từ lóng mà Boris Vian đã dùng rất nhiều: flique (cớm), gondolance (buồn cười, kỳ cục), đặc biệt, ngay ở trang mở đầu tác phẩm, tác giả đã đưa ngay lời đề tặng cho chính bản thân mình bằng lời lẽ rất nghịch ngợm mà có thể độc giả khó chấp nhận.

3. Có nhiều từ và từ lóng hoàn toàn do tác giả sáng tạo ra bằng cách ghép các từ lại với nhau:

cépédéiste (XIII): có thể là vélocipédiste (người đi xe đạp) - pédestre (tính từ thuộc người đi bộ) hoặc cũng có thể là những chữ cái đầu của Cie parisienne de Distribution d'Electricite (Công ty phân phối điện).

Députodrome: député (nghị sĩ) + hippodrome (quần ngựa) ³

Biglemoi: bigler (liếc) + moi (tôi)

Pianocktail: piano + cocktail

Tue-fliques (một loại vũ khí): tuer (giết) + flique (cớm)...

Ngoài ba phương pháp trên, chúng tôi thấy rằng Boris Vian còn rất thích nói lái. Có thể kể ra rất nhiều từ lái ông đã dùng như:

portecuir en feuilles thay cho porfeuille en cui r (cái đựng giấy bằng da - III)

Jean Sol Partre thay cho Jean - Paul Sartre .

Đặc biệt, Boris Vian dùng những từ đồng âm dị nghĩa có khả năng gây cười rất mạnh: Ponteauzanne (họ người) nghe giống Pont aux ânes (cầu dành cho lừa) hay Desmaret Pégase (họ tên người) nghe giống biển hiệu của hãng pétrole Desmarais .

Những từ trái nghĩa, những động từ ở thể tích cực và thụ động cũng được tác giả để gần nhau:

Cơ thể dẻo dai và khổ hạnh của ông (Partre) tỏa sáng một cách tuyệt vời... (XXVIII).

Mặt trời từ từ duỗi những tia nắng ra, thận trọng sục sạo vào những nơi nó không trực tiếp chiếu đến được, bẻ cong chúng quanh những góc tròn dịu dàng... (XXXVI).

Khoảng sáng nhất trong thời gian của tôi, tôi dùng để làm cho nó tối đi (XLIV).

Tác phẩm Bọt tháng ngày gây sốc cho người đọc còn nằm ở những đoạn miêu tả hài hước rất mạnh bạo. Đó là tác phẩm của Partre in trên giấy vệ sinh không có răng cưa (XII) hay quang cảnh nhìn qua khung kính ở một nhà hàng khi Chloé và Colin đi chơi với nhau lần đầu (XIII), cách trang trí phòng khách nhà Ponteauzanne bằng những chiếc đầu cừu nhân dịp sinh nhật con chó Dupont (XI) hay cảnh con lươn bị cắt cổ (II), cảnh Colin giết người phục vụ sân băng (XXXI), đống người nhày nhụa vì tai nạn trong sân trượt patanh (III) và tại hội trường nơi Partre tới nói chuyện (XXVIII), tại nơi Chick làm việc (XLVIII), cảnh chỉ huy dàn nhạc ngã từ ban công nhà thờ xuống (XXI)... đặc biệt hành động của Alise dùng cái móc - tim để moi tim Partre và các ông chủ hiệu sách (LVI, LVII) gợi nên sự đau đớn khôn cùng của nhân vật vì tình yêu.

Với tất cả những yếu tố hài hước trên đây, Boris Vian vẫn không bỏ qua từ ngữ thuộc các lĩnh vực văn chính luận, luật học, khoa học, triết học, âm nhạc hoặc ông trộn lẫn những từ đó với nhau. Lĩnh vực bếp núc được đan xen với những từ khoa học mà Nicolas nói rất kiểu cách rằng sẽ biết biểu đồ những món ông ấy thích và những món ông ấy không thích (I). Về điệu nhảy tưởng tượng Hãy liếc nhìn tôi, Nicolas cũng nói : Tôi đã lập ra một lý thuyết hoàn chỉnh của điệu nhảy này trong khi trao đổi với anh rể tôi. Anh ấy là thành viên của Học viện (VIII). Còn khi nói đến Hội triết học của những người nội trợ của quận, ông chủ tịch hội Nicolas đề cập đến chủ đề cuộc họp là sự dấn thân. Một sự đối chiếu được tạo nên giữa dấn thân theo lý luận của J.S. Partre, sự dấn thân hoặc sự đăng lính trong những quân đội thực dân, và sự dấn thân hoặc việc lấy tiền công của những người gọi là nội trợ ở một số cá nhân (IX).

Ở đoạn cảnh sát tới bắt Chick vì anh chưa đóng thuế cũng vậy, ngôn từ của luật học xen kẽ với những từ lóng làm cho người đọc thấy luật pháp không được tôn trọng mà bị biến thành trò cười. Kể cả đối với tôn giáo, Boris Vian cũng riễu cợt những buổi lễ đáng ra phải rất tôn nghiêm như lễ cưới, lễ tang, bởi thực chất, trong nhà thờ cũng chỉ rặt một phường... làm tiền. Sự tương phản giữa đám cưới của Colin và Chloé khi họ chi 5000 doublezon và đám tang Chloé khi Colin chỉ có 150 doublezon là sự tố cáo sâu sắc giáo hội đạo Thiên Chúa qua những đại diện của nó.

Chất hài hước đạt đến cao điểm trong những vấn đề liên quan đến J.P. Sartre và triết học của ông. Đầu tiên là vì thích nói lái, nên Boris Vian đã gọi chệch tên của nhà văn này thành J. Sol Partre. Cái tên Nữ công tước de Bovouard gợi nhớ đến Bouvard và Pécuchet, tác phẩm trào phúng dang dở của G. Flaubert, nhưng không phải không có người nghĩ đến Simone de Beauvoir, người bạn đời của Sartre.

Boris Vian vốn rất hâm mộ Sartre và triết học của ông. Đề tài cái chết và quan niệm về thèm khát (le désir) của Chick đối với sách và đọc sách chính là dấu ấn hiện sinh. Nhưng thái độ của Boris Vian trước những vấn đề như tự do, lao động, như khoa học luật đã ra khỏi quỹ đạo của chủ nghĩa hiện sinh. Triết học dấn thân của Sartre, như trên đã nói, được Boris Vian gắn với việc nội trợ lấy tiền công của anh đầu bếp Nicolas. Ý niệm về lao động cũng vậy. Các nhân vật của Bọt tháng ngày như Chick, Chloé, Colin đều không muốn lao động. Người lao động bị coi là ngốc, chính vì ngốc nên họ đồng ý với những người đã làm cho họ tin rằng lao động là điều tốt nhất (XXV), Colin chỉ đi làm khi không còn xu dính túi.

Trong Bọt tháng ngày , Sartre cùng sáng tác của ông cũng như sự hâm mộ ông được đưa ra để cười đùa. Tất cả tác phẩm của Sartre đều có dính dáng đến hai tác phẩm Buồn nôn và Hữu thể và hư vô :

Sự nghịch lý về chứng buồn nôn (XI), Sự lựa chọn tiên quyết trước chứng buồn nôn (XII), Chất nôn mửa (XV), Mùi hấp hơi (XXI), Ợ ra hoa ⁴ (XXXV), Chữ và đèn néon (XLII), Bách khoa toàn thư về chứng buồn nôn (LIV).

Ngoài ra, còn có những trò chơi chữ khác cũng liên quan đến tác phẩm của Partre: một chiếc nhẫn vàng to hình buồn nôn (XV) hay đồ hấp hơi (XX), quyển sách cuối cùng của Chick bọc da hư vô (LIV).

Có nhiều chỗ Boris Vian gây cười rất hóm hỉnh như chiếc tẩu mà trên thân nó Chick dễ dàng nhận ra dấu răng của Partre (XLII), chiếc quần của Partre bị thủng một lỗ. Nhưng cũng có những đoạn khá ghê như chất nôn mửa lẫn rơm mà Partre giới thiệu với công chúng (XXVIII)...

Điều cần ghi nhận trong Bọt tháng ngày là Boris Vian luôn muốn chống lại phép tu từ mang tính chất nhà trường. Chống lại chủ trương dùng từ bác học trong văn học, ông hầu như toàn sử dụng tiếng lóng, từ nói lái, từ cổ... Boris Vian dùng cả động từ để làm thử nghiệm. Như một số nhà nghiên cứu đã đánh giá, động từ chiếm một vị trí quan trọng trong Bọt tháng ngày không phải vì nó được sử dụng một cách phong phú, tài tình mà ngược lại, với Boris Vian, động từ là cả một cuộc chống đối: chống đối phép tu từ hàn lâm muốn thay đổi động từ trong các câu văn. Để phản đối Viện Hàn lâm, trong các câu thoại của Bọt tháng ngày, Boris Vian dùng liên tiếp động từ nói ngoại trừ có vài lần ông dùng động từ hỏi và đánh giá, còn lại là Colin nói, Chloé nói, Nicolas nói... Vì đây là ý đồ của tác giả nên chúng ta không nên chuyển nói thành một số động từ có nghĩa tương đương cho đẹp văn bản. Liên từ và cũng được ông dùng liên tiếp có khi với nhiều nghĩa khác nhau. Và để riễu cợt thứ ngữ pháp ép buộc máy móc đối với học sinh, thỉnh thoảng Boris Vian lại cho nhân vật lẩm bẩm chia động từ như một kẻ điên (IX, X).

Với tất cả những yếu tố trào lộng, có lúc khá mạnh, tác phẩm của Boris Vian vẫn không mất đi giá trị hiện thực của nó. Những mối tình thủy chung, nặng nghĩa có kết cục bi thảm đã được miêu tả sâu sắc. Người đọc đã cảm nhận được tình yêu, tình vợ chồng, tình bạn thắm thiết giữa những người thanh niên Pháp mà người ta vẫn nghĩ là ít có ở cái thế giới tư sản bị chi phối bởi đồng tiền. Những tình cảm cao đẹp đó không bao giờ mất. Chính vì thế mà để đánh giá giá trị của Bọt tháng ngày, Raymond Queneau coi đây là tiểu thuyết thống thiết nhất trong số những tiểu thuyết tình đương đại.

Lê Phong Tuyết