Tôi quen biết anh trong khi còn lênh đênh trên xứ người Sài Gòn. Thỉnh thoảng trà dư tửu hậu trò chuyện rồi thơ ca là chất xúc tác thân tình, càng ngày càng hiểu nhau. Anh làm thơ hay, viết tản văn ngắn, hơi lạ. Rất riêng bản sắc của Trần Sâm.
Tôi nhớ nhất anh Trần Sâm là khi tôi bán nhà ở Chu Văn An – Ngôi nhà mới xây lại một lầu, một trệt khang trang, về Bùi Đình Túy, Q. Bình Thạnh. Anh đến tìm tôi một buổi chiều khi đi dạy về, không gặp. Anh buồn. Lúc bấy giờ chỉ có Điện thoại bàn, anh hỏi người chủ mới: “Anh Ngọc Dũ đã về nhà mới trên Bùi Đình Túy cùng phường, nhưng không biết điện thoại”. Sài Gòn không có địa chỉ chính xác nên mịt mù, làm sao tìm được. Rất may, hồi ấy tôi về làm hợp đồng Nhà Văn Hóa Bình Thạnh với tư cách là chụp ảnh và quay phim phóng sự mỗi khi có lễ lộc và sinh hoạt định kỳ CLB Văn Nghệ sĩ Bình Thạnh. Vì vậy lần sinh hoạt định kỳ sau anh tìm đến. Khi gặp nhau, anh rưng rưng: ”Tôi tìm anh cả buổi chiều, nhưng không gặp”.
Hết buổi sinh hoạt tôi và anh ghé chỗ nhậu quen làm vài xị rượu tâm tình, tính anh thích rượu vì sướng hơn bia (lại nhẹ túi). Biết địa chỉ hẳn hoi, anh ghi cẩn thận vào miếng giấy nhỏ. Hôm sau ghé nhà tôi.
Sở dĩ hơi dài dòng bởi thâm tình là vậy.
Ngày anh trở về cố xứ Đà Nẵng, tôi, anh và anh Bích Nhãn Hồ cũng làm buổi tiễn đưa nhẹ nhàng nhưng đầm ấm, đầy chữ tình bè bạn.
Tôi có hứa anh về Quảng Ngãi thăm quê sẽ ghé Đà Nẵng thăm anh vì quê ngoại tôi ở Đà Nẵng. Anh có làm bài thơ tặng tôi, với mong sẽ về nhé:
HẸN.
(Tặng Ngã Du Tử)
Thì thôi làm khách không mời,
Bao năm cơm áo cuộc chơi quê người
Ra đi tóc vẫn đôi mươi,
Đời xanh tiếng hát còn tươi máu hồng.
Nổi lòng từ lúc tay không,
Chòng chành nỗi nhớ quê mong cuộc về.
Điếng hồn chút gió làng quê,
Thổi ray rức cả bốn bề quê ơi.
Bước chân lưu lạc nẻo đời,
Con sông quê ấy đầy vơi bao lần.
Hẹn thầm nổi nhớ quen thân,
Hẹn thì cứ hẹn... lần khân chưa về.
Lúc anh còn sống, tôi cũng thúc anh ra tập thơ kỷ niệm, nhưng có lẽ tài chính không cho phép, anh cứ lần khân hẹn hò hoài. Khi anh bệnh tôi vẫn thường ra thăm, mỗi lần tôi về lại Sài Gòn anh lại rưng rưng quyến luyến, đến khi anh mất tôi về Đà Nẵng và đến tận nhà thắp nén nhang cho anh ở Hội An.
Lần này, anh Đỗ Nhựt Thư quyết định xuất bản cho anh tập thơ nhân ngày anh sắp giỗ đầu bảo tôi viết tựa, tôi đồng ý ngay. Tôi viết cho anh với lòng chân thành của người bạn với một người bạn thơ.
Đời người là chuyến đi dài, mong ngày về nên đành phải ra đi, để được khá giả hơn thực tại quê nhà, nhưng với thi sĩ Trần Sâm lúc trở về cũng đạm bạc. Đó phải chăng là định mệnh?
Những câu thơ anh viết cho tôi – cũng như tâm sự anh lúc bơi lội giữa dòng thác Sài Gòn:
Nổi lòng từ lúc tay không,
Chòng chành nỗi nhớ quê mong cuộc về.
Điếng hồn chút gió làng quê,
Thổi ray rức cả bốn bề quê ơi.
Bước chân lưu lạc nẻo đời,
Con sông quê ấy đầy vơi bao lần.
Hẹn thầm nổi nhớ quen thân,
Hẹn thì cứ hẹn... lần khân chưa về.
(Hẹn/ Tặng NDT)
Ai đã từng ước vọng với hành trang nhiệt huyết đi xa lập nghiệp mong vinh quang một ngày về, nhưng trong buổi đầu bôn ba xứ người vẫn còn gian khó, đọc câu thơ: “Điếng hồn chút gió làng quê/ Thổi ray rức cả bốn bề quê ơi!” tôi chắc chắn sẽ xúc động đến nghẹn lòng. Chợt nhớ lại bài: Tĩnh Dạ tư của Lý Bạch của Lý Bạch:
“Sàng tiền minh nguyệt quang
Nghi thị địa thượng sương
Cử đầu vọng minh nguyệt
Đê đầu tư cố hương”
Bài này nhiều người dịch, nhưng tôi vẫn thích phong cách của nhà thơ Trần Vấn Lệ dịch:
Tưởng sương trên đất, hóa ra trăng
Ngước mắt khôn ngăn giọt lệ thầm
Cúi mặt, hỡi ơi lòng dạ nát
Quê nhà biền biệt biết bao năm!
Tuy hai hoàn cảnh khác nhau, nhưng tình quê hương giống nhau. Thì ra, “thời nào thì cũng như nhau”.
Anh Trần sâm làm thơ không nhiều, nhưng bài thơ nào cũng hay, có điều thơ anh đượm buồn, u hoài.
Mỗi người một nỗi niềm trước góc nhìn tâm hồn cuộc sống.
Thời xuân sắc ai không mang theo một bóng hình, nhà thơ Trần Sâm cũng vậy, nhưng cuộc sống còn nặng nợ áo cơm, một thời xuân thì ai cũng có tình yêu, nhưng dễ chi mối tình đầu tiến đến hôn nhân, hiếm lắm. Đôi khi lòng chợt “từ bi bất ngờ” nhớ về một thời son trẻ, tứ thơ chợt vang trong tiềm thức luyến nhớ một thời chưa nguôi, may thay: Tay thơm chấp niệm hồn xanh biếc/ Giọt từ bi rụng giữa chiều phai. (Gửi Họa Mi yêu thương), rồi tự nhủ với lòng: “Áo còn thơm mãi trong lòng cũ/ Hiu hắt tình em chút yêu đầu”.
Lần lại ký ức: “Anh về vàng phai lối cũ/ Tìm em lặng lẽ tháng ngày/ Bàn tay tìm gì trong gió/ Bến xưa thương mãi con đò”. (Tháng sáu). Rồi tiếc nhớ, dòng đời không là mơ, dòng thời gian cứ miệt mài êm đềm trôi chảy, luyến nhớ ấy lúc một mình lặng lẽ bật dậy, thì ra cung đàn xưa đã lạc lối tự thuở nào, thế nhưng cung tơ mộng tưởng vẫn còn trông về, hỡi ôi! kinh buồn đã khép lại một định mệnh “trong nghìn yêu thương vỡ” giữa cõi lòng, bèn ôm đàn vỗ “Khúc ca dâng người”, người đọc sao nghe chút bùi ngùi, xót xa:
“Thôi lặng lẽ ôm đàn ngồi thương nhớ
Bóng người đi trong giấc mộng xuân thì
Tiếng đàn rụng trong nghìn yêu thương vỡ
Khúc kinh buồn khép giữa một làn mi”
(Khúc hát dâng người).
Chiều 30 tết xa quê, nơi cố hương còn mịt mùng xa lắc, lòng nôn nao muốn quay về với gia đình, nhưng hoàn cảnh không cho phép, buồn nẩu ruột, tôi chắc chắn nỗi buồn đoàn viên trong mùa tết nguyên đán dữ dội lắm và anh Trần Sâm cũng đã thực chứng nên: “Thơ bồn chồn đáy cốc/ Khát khao dáng xuân gầy” Ôi chao! Sao thấm thía tận đáy lòng cho những ai xa xứ trong màu rượu tháng chạp “gợi nhớ tình xa xứ” cuối năm, dẫu “Lòng ta tiếng đại hồ cầm/ Gọi người về giữa thanh âm đại ngàn” (Tháng chạp) – Hãy nghe anh viết nỗi niềm ấy trong buổi chiều cuối năm – Chiều 30 tết:
Dáng lụa mỏng xuân nào
Lòng thì chưa nguyên đán
Mơ chi mắt môi cười
Gợi chút tình xa xứ
Đồng vọng chiều 30
Thơ bồn chồn đáy cốc
Khát khao dáng xuân gầy
Rượu vẫn màu tháng chạp
Đợi người về chiều nay…
(Thơ viết chiều 30)
Chợt nhớ tôi có viết mấy câu thơ khi còn bôn ba lận đận: Tháng chạp chiều cuối năm/ mắt nhìn về xa xăm/ Thăm thẳm quê nhà đó/ tình quê hương gọi thầm” (NDT), dẫu sao tôi vẫn có anh em ruột thịt ở Sài Gòn nên về nhà ăn tết xa xứ được. Tuy thế, vẫn thấu hiểu những ai giờ giao thừa còn chồn chân nơi đất khách.
Một ngày trở về với quê, với mẹ: Thời gian đã làm thay đổi mọi thứ, cứ ngỗ ngược vãi sương lên tóc mẹ trắng như mây trời, da nhăn nheo trên cánh tay gầy con vẫn chưa đáp đền công lao trời bể ấy, chính anh cũng chua xót cho mình trước hình dáng mẹ mỗi ngày một già thêm. Anh xúc động trước bể dâu cuộc đời mà chưa có cuộc đổi thay nào đáng giá như các bạn bè cùng thời, thảng thốt gọi Mẹ ơi, như tạ lỗi cùng người khi cầm đôi tay gầy gân guốc nhăn nheo của mẹ:
“Bây giờ tóc mẹ mây bay,
Dáng cò lặn lội trên đôi tay gầy.
Mẹ ơi con đã về đây,
Nắm bàn tay mẹ cho đầy nhớ thương”.
(Mẹ ơi)
Còn với cô em út chịu nhiều thiệt thòi trước anh chị, khi mỗi ngày mẹ một già đi nghĩa là kinh tế một giảm sút, anh cũng chẳng giúp gì ngoài viết cho em những dòng suy nghĩ, dẫu gì thì em: “vẫn đủ gọi chiều thơm bóng quê”:
Một góc vườn xưa cây vẫn xanh
Em về trong nắng nhỏ mong manh
Và “Nước vẫn mát đôi bàn tay ấy/ Vườn xưa thơm nắng cũ hương thề/ Bóng che dáng nhỏ hồn mây trắng/ Cũng đủ gọi chiều thơm bóng quê. (Vườn Xưa/ Gửi em gái Trần Hương).
Một chiều, nhân chuyến về Đà Nẵng, có việc với cuộc văn nghệ ngoài ấy, xong mọi việc, tôi lại ghé thăm anh bịnh, nằm rầu rầu, tinh thần vẫn minh mẫn, trò chuyện với anh rất lâu, bóng tối trở về, anh tâm tình rất nhiều như cảm nhận sẽ không tái ngộ, lòng tôi rưng rưng. Tôi cố gắng động viên anh, nhưng có lẽ chính anh biết sức khỏe con người anh, anh đọc bài Cõi nhớ, trong ấy có mấy câu:
Em hiền như nắng ngày xưa ấy,
Cũng đủ đời nhau em biết chưa?
(Cõi nhớ)
Anh hiểu vô thường, như vậy cũng đủ cho một đời trước bể dâu đổi thay của con người trần gian hữu hạn, có nói gì thì dù “Người về hát lại bài ca ấy/ Giăng kín mưa chiều lạnh bóng chim”. Trời có sinh ắt có diệt. Ai cũng phải trở về. Tôi lại nhớ bài Mây Phù trầm, một bài lục bát hay, anh viết lâu rồi, khi chúng tôi còn chơi với nhau ở thành phố hoa lệ bậc nhất, tôi nhớ rồi ngâm nga: “Còn không chút nắng bên đường/ Tịnh yên chờ gió vô thường thổi qua/ Phù trầm mây cũng bay xa/ Còn đâu chút nắng nhớ tà huy xưa/ Cõi về chìm khuất trong mưa/ Lênh đênh tiếng hát ngày xưa nhiệm mầu”. (Mây phù trầm).
Tôi tin, âm dương đồng nhất lý, có lẽ bên cõi xa xăm vô cùng anh Trần Sâm sẽ vui khi anh còn có cô em út Trần Hương hết lòng với anh và những người bạn văn chương chân thành như nhà văn: Đỗ Nhựt Thư đã sưu tầm, góp nhặt thơ Trần Sâm để có một thi phẩm TỰ KHÚC trước bạ với anh em văn nghệ dù muộn màng để làm kỷ niệm cho gia đình và bè bạn, cũng như vinh danh anh Trần Sâm trong cõi văn chương.
Phạm Ngọc Dũ
(Mùa Vu Lan 2025)
