Vào một buổi tối tháng hai ẩm ướt, như thường lệ khi Henry Page chào tạm biệt Maitland, người phó tổng biên tập của mình và bước ra khỏi toàn soạn Ánh sáng phương Bắc thì chiếc đồng hồ trên nhà thờ St.Mark đã chỉ tám giờ hơn. Bài xã luận cho số báo sáng thứ hai đã giữ ông lại trễ hơn mọi ngày - ngay cả với hai mươi năm kinh nghiệm trong nghề, bản văn ông viết chưa được đặc biệt lưu loát, và còn cú điện thoại bất thường của Veraon Somerville nữa, nó đã khiến ông chậm trễ công việc, không tập trung được tư tưởng.
Trong ngày, vợ ông đã lấy xe đi và ông định bụng sẽ đi bộ về nhà - thời gian gần đây bác sĩ Bard luôn buộc ông phải vận động nhiều hơn - nhưng vì bấy giờ đã hơi muộn nên ông quyết định đi xe điện.
Hôm đó là tối thứ bảy nên không có bao nhiêu người trong khu chợ Mealmarket - đây là khu vực thương mại cổ của Hedleston, một mạng lưới nhiều hành lang và ngõ hẹp cùng đổ vào quảng trường Victoria, nơi tòa soạn và xưởng in của Page chiếm một phần của một dãy nhà kiến trúc kiểu Adam [1] thế kỉ XVIII mà khói đen và nắng mưa đã phủ lên thành một màng mỏng. Những con đường lát đá yên lặng vắng bóng xe cộ qua lại, bỗng vang lên tiếng bước chân ông. Hơn bất cứ lúc nào, vào giờ phút này Page cảm thấy khu thương mại cổ như quả tim vững chắc của thành phố nhỏ thuộc xứ Northumbria này, nơi mà dòng họ ông đã sinh sống suốt năm thế hệ qua. Tự nhiên ông hít mạnh một hơi dài cái làn không khí ẩm và hăng hăng ấy.
Một ngõ tắt băng qua khu Dean’s Close đưa ông ra ngoài đường lớn. Tại trạm dừng của xe điện đi Wooton không có ai xếp hàng, hành khách trên xe chỉ lưng lửng một nửa. Thế nhưng khi Page, theo một thói quen từ nhỏ, đếm những tờ Ánh sáng thì thấy có bốn. Một bác thợ th công khoảng sáu mươi, túi đồ nghề để dưới chân, đang đọc bài xã luận mới của ông; bác đeo cặp kính gọng thép trắng, tay cầm tờ báo đưa lên gần bóng đèn điện nhỏ trong góc xe, môi mấp máy đọc. Chắc hẳn bác đã hụt xem trận bóng vì phải làm thêm giờ, và Page thầm nghĩ: Người già đánh giá là đúng nhất. Mặc dù không hề có chút ảo tưởng nào về văn phong của mình - cậu con trai David của ông thường mỉm cười trước những phát biểu cảm nghĩ như thế này - ông thấy ấm lòng khi biết rằng đôi lúc ông với được tới tầng lớp bình dân trong thành phố và gây ít nhiều ảnh hưởng nơi những con người mà ông tự cảm thấy có trách nhiệm.
Đến đường Hanley Drive ông bước xuống xe. Tất cả biệt thự trên đường này đều xây bằng đá đỏ lấy từ mấy hầm đá ở Eldon, chúng thiếu những đường nét độc đáo riêng biệt, ngoại trừ một khuynh hướng chung là làm đầu hồi nhà bằng gỗ pha hồ. Mặt tiền ngôi nhà của Page trông xấu xí đi vì thành phố cho dựng hai trụ đèn xoắn ốc đúc bằng sắt trên đó được chạm nổi huy hiệu thếp vàng của Hedleston: ba con én bạc trên nền tấm mộc màu thiên thanh, Page là một người không thích phô trương; tuy nhiên sau hai lần làm thị trưởng thành phố, ông buộc lòng phải tuân theo phong tục cổ truyền và chấp nhận kỷ vật kinh khiếp này của những năm tại chức.
Mảnh vườn là nơi ông dành phần lớn thì giờ nhàn rỗi để giải khuây, đã bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu phấn khởi của mùa xuân. Vừa chậm rãi bước lên những bậc thềm trước nhà, ông vừa cho tay vào túi lấy chìa khóa cửa. Vào phòng khách, trong khi cởi áo khoác ngoài móc lên giá, ông lắng tai nghe một lúc và vững lòng nhận thấy trong nhà hoàn toàn yên lặng. Ông đi vào phòng ăn, chỗ ông thường ngồi đã được bày sẵn; ông rà chân trên thảm rồi ấn nút chuông điện. Ngay lập tức xuất hiện một người đàn bà cao xương xẩu, có nước da sáng và hai bàn tay nứt nẻ ửng đỏ, mặc y phục màu đen thật đứng đắn. Bà bưng vào món thịt cừu cắt lát, khoai tây và bắp cải; rồi đứng yên, đầu nghiêng nghiêng sang một bên, trước khi hơi nhếch khóe miệng lên nhận xét bằng cái lối nhẹ nhàng tế nhị mà suốt hai mươi năm phục vụ tại gia đình này đã là tính cá biệt của bà:
- Tôi e rằng món này hơi chín quá, thưa ông.
- Để tôi thử ăn xem. - Page đáp.
- Tôi có thể luộc cho ông hai quả trứng. - Người đàn bà đề nghị sau một lúc im lặng.
- Thôi khỏi, chị Hannah ạ. Nhưng xin đem cho tôi vài cái bnh bích quy và phó mát, để xem nếu có cần.
Bà đưa mắt nhìn Page, mà không bị ông trông thấy, với một vẻ mỉa mai đầy thiện cảm - đó là cái nhìn của một người giúp việc được ưu đãi nhận ra rằng mọi việc trong nhà đều nhờ vào tính cẩn thận, tiết kiệm và mẫn cán của mình, và ngoài ra còn hiểu biết rõ tính tình của người chủ mà mình hết lòng thương mến.
Thế nhưng đối với bữa ăn khô khan này thì Page tự thấy mình hoàn toàn đáng trách - không ai, ông nghĩ, có thể xoay xở nổi với một thời gian biểu bất thường như của ông, và đã lâu lắm rồi, ông đồng ý rằng bữa ăn tối được ấn định vào lúc bảy giờ. Dù sao tối nay ông cũng không thấy đói bụng; ăn bánh bích quy và phó mát Cheddar thế cũng xong. Sau khi Hannah lấy cho ông đôi dép, Page ghé vào phòng đọc sách trước khi lên phòng làm việc ở tít trên gác mái.
Alice, vợ ông đang ngồi với cô con gái Dorothy trên ghế tràng kỷ, đầu vẫn còn đội chiếc mũ có đính chùm anh đào mà bà thường đội đi đánh bài bridge - bà có thói quen ngồi thừ suy nghĩ ngay sau khi ở ngoài đường vô nhà, đôi lúc trên tay để nguyên găng còn cầm một chiếc dù cuộn chặt. Hai mẹ con đang chơi ô chữ. Page hài lòng thấy con gái ông ở nhà: từ khi Dorothy bắt đầu theo học lớp hội họa ở Tynecastle, cô vắng nhà quá thường xuyên và về nhà quá muộn đối với một thiếu nữ mười sáu tuổi vừa học xong trung học phổ thông.
- Bố ơi, - cô bé phàn nàn mà không nhìn lên trong khi ông đi vào - ô chữ của bố không hiểu nổi bố ạ.
- Cái đó dành cho những người có trí thông minh trung bình thôi đấy con ạ. - Page vừa nói vừa cúi xuống khều cho lửa trong lò sưởi cháy lên - Con bí chỗ nào thế?
- Tên của Robert Louis Stevenson ở vùng Biển Nam.
- Thử “Tusitala” xem… Nếu thỉnh thoảng đọc một quyển sách thì con có thể biết nhiều hơn về ông này.
Cô gái hất mớ tóc cột kiểu đuôi ngựa lên.
- Con dám cược bố đã xem phần giải đáp trong sở. Con xem phim của ông ấy rồi, Kho tàng trên hải đảo [2] .
Henry Page im lặng, tự hỏi, như ông vẫn thường tự hỏi, tại sao con cái mình có thể hoàn toàn trái ngược nhau như thế - David hết sức thông minh và cần mẫn, còn Dorothy thì không suy nghĩ được cái gì cho ra hồn. Ông cũng đã lạc quan mà nhìn nhận rằng con bé đột nhiên trở nên thuần hóa, vì vợ ông nói có vẻ như tình cờ:
- Tối nay Dorrie được mời đến xem truyền hình với gia đình Wentherby.
Bằng một lối khôn khéo Alice đã dành cho cái tên đó đúng giá trị của nó - Ngài Archibald Weatherby, người chủ ngân hàng và chủ hãng đóng giày, là người của thành phố Hedleston được phong tước hiệp sĩ và Eleanor, vợ ông ta, là bạn tâm giao của Alice.
- Nhưng dĩ nhiên… - Page nhìn đồng hồ - Đã gần mười giờ rồi còn gì.
- Ồ Henry, đừng có khó với con quá như thế. Nếu anh không sắm cho con bé một máy truyền hình thì anh cũng không thể ngăn nó đi xem ở nhà người khác.
Dorothy đang đi ra cửa. Khi con gái đi khỏi, ông không kềm được mình không phản đối lại.
- Con bé đang vuột khỏi tầm tay ta rồi đấy. Không hiểu trời xui đất khiến thế nào mà em lại cho nó đi học ở cái trường họa chết tiệt đó… Bọn trẻ đó chẳng làm gì khác hơn là ngồi trong mấy quán cà phê ở Tynecastle tán gẫu và uống cà phê khi chúng không giết thời gian trong rạp chiếu bóng… Em biết rõ nó chẳng có lấy chút xíu tài năng nào mà.
- Có thể là không có. Nhưng ở đấy con bé có dịp gặp gỡ nhiều bạn trẻ dễ mến… trong số đó có con cái của những gia đình sang nhất tỉnh. Con trai của Phu nhân Allértou học cùng khoa với Dorrie… và con gái nhà de Cresay nữa. Điều này quan trọng lắm chứ. Nói thế nào mặc lòng; chắc hẳn chúng ta không muốn lãnh thêm một thảm họa nữa, phải không anh?
Thấy chồng không trả lời, Alice dẹp ô chữ sang một bên và cầm lấy khung thêu. Liền sau đó, bà vừa thêu vừa bắt đầu kể lại buổi liên hoan dự hồi xế chiều, mô tả những chiếc áo dài, những cái mũ, những cặp găng tay và nhiều kiểu tóc khác nhau của các bà khách. Bài tường thuật dài như một thiên anh hùng ca mà nhờ kinh nghiệm của nhiều năm tích lũy lại Page có thể đóng kín hai tai tuy vẫn tỏ ra là một thính giả say mê. Câu chuyện trên điện thoại viễn liên với Vernon Somerville vẫn đang đè nặng tâm trí ông. Nó khiến ông bối rối. Tại một buổi tiệc của các nhà xuất bản báo chí tổ chức ở Luân Đôn cách nay ba năm để gây quỹ từ thiện cho Hội những người bán báo, Page đã được giới thiệu chào hỏi với Somerville. Thế nhưng ông không bao giờ có thể tưởng tượng rằng một nhân vật tiếng tăm như vậy sẽ nhớ tới một người chủ bút tỉnh lẻ tầm thường như chính mình, lại càng không tưởng tượng nổi ông ta có những cảm nghĩ tốt đến thế về tờ Ánh sáng. Người chủ của tờ Morning Gazetle chắc hẳn phải có một quan điểm trái ngược.
- Henry, anh có đang nghe không đấy?
Page giật mình đáp:
- Ồ, em thứ lỗi cho anh.
- Quả thật… anh rất tệ với em.
- Sự thật là - ông nhận lỗi - tối hôm nay có một vấn đề khiến anh bận tâm.
- Bận tâm? Cái gì thế hở?
Thông thường Page không bao giờ đem chuyện ở tòa báo về nhà bàn với vợ. Trong thời gian đầu mới lấy nhau ông đã làm điều đó và nhận những hậu quả kỳ dị nhất; nhưng tối nay ông cảm thấy cần bày tỏ mối bận tâm với một người nào đó.
Ông nhìn về phía Alice. Dáng bà thon thả và hợp thời trang, gương mặt sáng và phớt tàn nhang, tuy đang mất đi vẻ tươi mát của tuổi trẻ nhưng vẫn biểu lộ một sức khỏe tốt, làn da bà hợp với màu cát của mái tóc. Dưới cặp mày cong lên như kinh ngạc, đôi mắt xanh của bà đang thích thú nhìn ông - cái nhìn của một người đàn bà luôn luôn cố gắng chịu đựng mọi thử thách và thất vọng mà, trong hai mươi năm của cuộc sống vợ chồng, bà cho rằng ông chồng đã áp đặt lên mình.
- Thật thế, hôm nay anh mới nhận được một đề nghị xin mua tờ báo.
- Một đề nghị mua tờ báo? - Bà ngồi thẳng lên làm mấy quả anh đào lắc lư, và đã quên khuất đi là hồi nãy bà đang nói về buổi liên hoan - Ồ, thú vị chưa! Ai thế?
- Somerville của tờ Gazetle.
- Vernon Somerville. Vợ ông ấy là Blanche Gilliflower… họ ly thân năm ngoái.
Vốn thành thạo về phả hệ, về các mối quan biết và việc làm riêng tư của những con người vĩ đại, Alice suy nghĩ một lúc rồi tiếp tục nói bằng giọng địa phương Morningside - giọng hay nhất của thành phố Edinburgh - mà bà luôn sử dụng vào những dịp trò chuyện thân mật nhất:
- Chuyện này khá gay cấn đấy, Henry ạ. Nhưng còn cái đề nghị mua tờ báo…?
Bà thận trọng bỏ lửng câu hỏi.
- Vì không nhận đề nghị ấy nên anh sẽ nói cho em biết luôn. Somerville đề nghị năm mươi ngàn bảng.
- Trời, cả một số tiền! - Đôi mắt bà trở nên xa xăm một cách ngây thơ - Chỉ tưởng tượng không thôi người ta có thể làm được những gì với một số tiền lớn như thế… du lịch vòng quanh thế giới. Ồ, Henry, anh biết em đã bao lâu nay muốn được đi Hawaii mà.
- Rất tiếc, em à. Hawaii phải chờ vậy.
- Anh muốn nói rằng anh sẽ không nhận?
- Somerville đang có trong tay ba tờ báo, ngoài tờ Morning Gazetle còn một tuần san rẻ tiền và tờ Sunday Argus . Anh không hiểu nổi tại sao ông ta cần có thêm một tờ nữa. Ngoài ra, - Page tự kiềm chế - ông ta hơi quá tham vọng đối với tài sản nhỏ bé
Một khoảnh khắc im lặng trôi qua.
- Nhưng đây là một cơ hội không dễ gì gặp, - Bà tiếp nối lại câu chuyện trong khi đang xỏ chỉ vào kim thêu và làm ra vẻ thuyết phục - Thời gian gần đây sức khỏe anh không được khá. Và bác sĩ Bard không ngớt bảo anh rằng huyết áp cao và giờ giấc thất thường không thích hợp với anh chút nào.
- Em muốn anh nghỉ hưu. Có lẽ lui về một biệt thự ở Torquay chắc? Anh sẽ khốn khổ vô cùng.
- Em không có ý nói thế. Anh vẫn còn tương đối trẻ; chúng ta không nên chôn chặt cuộc đời ở tỉnh lẻ. Bằng ảnh hưởng đã tạo được, anh có thể dễ dàng tìm lấy một nhiệm sở… Liên hiệp quốc chẳng hạn.
- Tự giam mình trong cái tháp Babel [3] ấy à? Không bao giờ.
- Nhưng, Henry… Em không nghĩ đến bản thân em, mặc dù anh biết em chán ngấy Hedleston cùng một người ở đây. Có nên xem xét lại… cơ hội này chăng? Em thấy anh không hề tận dụng những dịp may đến với anh.
Page lắc đầu làm ngơ trước sự ám chỉ một điều than vãn quen thuộc nhưng có lý, rằng “nếu Henry thực lòng muốn” thì ông đã có thể vớ được cái tước hiệp sĩ vào cuối nhiệm kỳ thị trưởng thứ hai.
- Cả cuộc đời anh nằm trong tờ báo, Alice ạ. Anh cũng đã vun đắp cho nó được như ngày hôm nay.
- David có thể thay anh.
- Em nói thật phi lý. Nếu Somerville mua? David chẳng khi nào ngó ngàng gì tới. Và em biết anh trông cậy nơi con trai mình như thế nào… một khi sức khỏe bình phục trở lại.
- Nhưng… năm mươi
- Em yêu, nếu số tiền ấy làm em lóa mắt thì em cũng nên biết rằng tài sản này trị giá ít ra là gấp đôi số đó.
Trong một thoáng ngắn ngủi Alice hết sức kinh ngạc. Vẻ thất vọng của bà nhường chỗ cho một biểu lộ của sự tinh khôn - hình ảnh mờ nhạt của tính tinh khôn mà cha bà đã vận dụng mỗi lần đúc kết tang chứng ở Tòa thượng thẩm Edinburgh, nhưng nơi Alice thì lại quá ngây thơ đến nỗi Page thấy xúc động. Bà nói:
- Vậy nếu anh ngoảnh mặt làm ngơ thì có lẽ ông ta sẽ đề nghị nhiều hơn.
- Không đâu, Alice, - Ông nói dịu dàng - Anh đã khẳng định với Somerville rằng không bao giờ bán cả.
Sau đó bà im lặng. Bà tiếp tục những mũi thêu, nhưng trong đầu nghiền ngẫm cái tin ấy. Trong lúc chưa biết phải hiểu vấn đề như thế nào, bà cảm thấy bất bình vì thái độ của Henry. Sự im lặng kéo dài và khó chịu ở một người nói nhiều như bà, những cái nhìn bực bội thỉnh thoảng ném về phía ông chồng, cái vẻ bề ngoài tỏ ra như đã quay lưng lại một việc mà bà không tán thành, luôn luôn đó là dấu hiệu bà đang phật ý.
Page thấy giận với chính mình. Đáng lý kinh nghiệm bản thân phải dạy ông chớ uổng công vô ích đem chuyện đó bộc bạch với Alice. Thế nhưng, một nhu cầu đòi hỏi không được thỏa mãn trong bản chất ông đã đưa đẩy tới việc làm vừa rồi, và lần nào thì kết quả cũng như vậy, một sự thiếu hiểu biết và đồng tình, cho nên rốt cuộc thì ông chỉ rước lấy phiền muộn, y như một người đi tắm sông tưởng được tươi tỉnh dưới làn nước mát, lại thấy mình phóng nhầm xuống chỗ cạn.
Cuối cùng bà lên tiếng hỏi hơi cộc lốc:
- Mai anh có đi Sleedon không?
- Dĩ nhiên có… mai là cuối tháng rồi. Em muốn đi không?
Bà lắc đầu. Ông biết trước bà sẽ từ chối. Đám cưới của David không mảy may làm bà hài lòng; nó lưu lại một thất vọng đau đớn, hậu quả của một tham vọng bị tan vỡ mà trong chỗ riêng tư bà dùng từ “thảm họa” để ám chỉ. Một trong những đức tính của bà là luôn luôn mong muốn điều tốt lành nhất cho con cái, và Cora, dưới cái nhìn của Henry thì hội gần đủ những gì cần có nơi một người đàn bà, lại không đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt mà bà đòi hỏi nơi người vợ của con trai mình. Cú choáng của buổi gặp gỡ đầu tiên ấy khi David thình lình xuất hiện cặp tay một cô gái lạ, dáng cao, mặt xanh xao và có vẻ e sợ, cú choáng đó đã qua rồi, nhưng những từ khó khăn và kích bác thì vẫn còn - từ ngữ “thứ dân” mặc dù không hề nói ra nhưng dường như được giữ lại ở cửa miệng Alice bởi một cố gắng tự kềm chế mà chỉ một mệnh phụ giới quý tộc thượng lưu mới có đước. Thật ra, bây giờ sự bực dọc, mà Henry phải chịu trách nhiệm đã gây nên, khiến bà đột nhiên tuyên bố:
- Em hy vọng anh cố gắng thử bảo vợ chồng chúng nó về thành phố chơi thường xuyên hơn. Đưa cả hai đến những buổi khiêu vũ hay hòa nhạc, đi chung với chúng mình. Thiên hạ xầm xì đấy anh ạ. Ra tận chốn hoang dã ấy mà sống thật chẳng bình thường chút nào. Em rùng mình nghĩ không biết bạn bè chúng ta bàn tán những gì.
Ông khôn ngoan tự ngăn mình không nói ra câu trả lời hiển nhiên.
- Phải đấy em ạ. - Ông đáp - Anh sẽ đề cập đến vấn đề này.
