Vẹo sở dĩ bị tất cả các cô con gái chưa chồng ở trong làng chê chỉ tại anh không có một cái “vỏ ngoài” trông được, mặc dầu anh có tiếng là người hiền-lành chăm-chỉ làm ăn. Và cũng tại cái tính anh nhút-nhát, không dám “tán tỉnh” các cô bao giờ.
Thật ra, nếu anh hỏi thì cũng có lắm nhà muốn gả con gái cho anh lắm, mặc dầu anh chỉ là một tên bạch-đinh ở một cái nhà lá xoàng-xĩnh. Nhưng các cô con gái thường không nhìn người bằng con mắt từng trải của cha mẹ, còn anh thấy mình bị ghét bỏ, nên anh không dám nghĩ đến. Anh không nghĩ đến còn có một cớ nữa là nội các cô con gái ở trong làng, anh không ưa cô nào cả, chỉ yêu độc nhất có một mình cô Cài. Mà cô Cài thì ngoài cái sắc đẹp nhất làng, lại còn ở vào một địa vị cao hơn anh nhiều quá.
Cô là con cụ phó Tổng đã được ân-tứ cửu-phẩm văn-giai, có nhà ngói, có ruộng, có vườn, giầu vào bậc nhất nhì trong làng. Chẳng những cô Cài không bao giờ thèm hạ mình lấy đến cái thứ anh, chính cụ Tổng cũng không bao giờ chịu gả con gái cho những thằng chân trắng như anh cả.
Tự biết thân đũa mốc không dám chòi mâm son, Vẹo ôm một khối tình thầm kín, nhưng mãnh-liệt, nó phát-lộ bằng những cái nhìn trộm và những cái thở dài.
Vẹo đau-đớn, đau-đớn lắm, mỗi khi thấy một giai làng “ví-von” với Cài, và mỗi lần thấy Cài giả nhời họ bằng những cái cười. Trái lại, mỗi lần Vẹo thấy Cài “tẩy chay” ai ra mặt thì Vẹo sung-sướng lắm.
Vốn tính nhút-nhát, Vẹo không bao giờ dám hỏi Cài. Chỉ khi nào Cài hỏi thì Vẹo giả nhời, giả nhời một cách lúng-túng bằng những câu cộc-lốc…
Cụ Tổng có mấy sào vườn giồng rau ở cạnh khu vườn mà Vẹo mới tậu ở rìa đường cái. Vẹo tỏ cái tình nồng-đượm của mình bằng cách lâu lâu bắt giùm những sâu nó bám trên là cải hay giúp người nhà và Cài bón xới khu vườn ấy.
Nếu không sợ người ta dị-nghị và Cài không bằng lòng thì có lẽ Vẹo đã bỏ hết việc vườn nhà mình để làm hết công-việc trong khu vườn cụ Tổng.
Sáng nào, cứ tờ mờ đất, Vẹo đã ra vườn để cuốc xới. Vẹo ngong-ngóng chờ cho tới lúc Cài ra.
Cài ra rồi thì Vẹo trông mọi vật cái gì cũng tươi đẹp cả, và cứ làm vần-vật chẳng còn biết mệt-mỏi là gì.
Giá sự sống và tình-yêu mà lại chỉ rút ở chỗ lâu lâu làm việc mệt rồi nhìn Cài một cái thì Vẹo cũng cho sự sống và tình-yêu như thế là quá đủ, chứ Vẹo cũng chẳng còn cầu mong gì hơn. Không bao giờ Vẹo dám cầu mong được đụng tay mình vào làn da trắng hồng của Cài chứ đừng nói đến những cử-chỉ hơn thế nữa.
Mỗi lần Cài đến thì Vẹo vui, vui lắm. Mà mỗi lần Cài về thì Vẹo buồn, buồn ghê lắm. Có nhiều lần Cài về rồi, Vẹo cứ đứng ngây người nhìn theo hút khiến có lắm người thấy thế phải hỏi:
– Anh làm sao mà đứng đực ra thế?
Người ta chỉ hỏi làm sao mà đứng đực ra chứ không bao giờ người ta có thể ngờ rằng Vẹo có thể biết yêu và yêu Cài.
Mỗi lần có ai hỏi như thế thì Vẹo lại như bừng tỉnh một giấc mộng êm-đềm, vội-vã giả nhời:
– Tôi cuốc mệt, tôi đứng nghỉ.
Cái sở-vọng về yêu-đương của Vẹo chỉ là một ngày được nhìn thấy Cài vài lần, và lâu lâu, nàng hỏi thì giả nhời, chứ không bao giờ, Vẹo dám tưởng đến sự lấy Cài cả.
Mỗi lần Cài ở vườn ra về mà Cài bảo chiều sẽ đến làm thì cả buổi trưa hôm ấy, Vẹo vui sướng như tết, vui sướng chờ cái phút nàng đến. Mà nếu nàng bảo nàng không đến thì Vẹo buồn như rũ.
Bất cứ Cài làm gì hay nói gì, Vẹo cũng cho là phải. Và nếu bao giờ Cài ngỏ ý nhờ một việc gì thì Vẹo hân-hoan như nhận được một ân-huệ. Vẹo sốt-sắng làm ngay, và làm một cách rất chu-đáo.
Mối tình thầm kín của anh chàng chất-phác ấy, không bao giờ Cài nhìn thấy cả, vì chính nàng cũng không bao giờ có thể ngờ một con người như thế lại dám yêu mình.
Nàng thản-nhiên nhận lấy sự kính-yêu của Vẹo như một bà chủ thản-nhiên nhận lấy những sự vẫy đuôi uốn lưng của một con chó. Cả những cử-chỉ Vẹo đối với nàng chỉ dồn lại ở trong một ý nghĩ:”Anh Vẹo anh ấy tử-tế”. Thế thôi.
*
Vẹo bắt đầu nhận xét đến sự ăn mặc tồi-tàn của mình từ hôm bị Dậu làm nhục mình ở trước mặt Cài.
Cả đêm hôm ấy, Vẹo sạo-sục không sao ngủ được. Bà cô, goá chồng đến ở nhờ nhà Vẹo, thấy thế cứ hỏi luôn mồm:
– Anh làm sao thế? Không ngủ đi mai còn dậy té nước sớm chứ?
Sau một lát nghĩ ngợi, Vẹo vùng ngồi dậy:
– Hay để cháu đi té bây giờ, mai khỏi phải té, chứ bây giờ không ngủ được cũng chẳng biết làm gì.
Nói xong, đứng dậy lấy thùng đi ngay, bà cô can cũng không được.
Đến gần ba giờ sáng thì Vẹo té xong vườn với cái số sáu bẩy chục gánh nước. Vẹo rón-rén về nhà để cho bà cô khỏi thức.
Lắng tai nghe bốn bề im lặng cả, Vẹo lấy thuổng đào cái ống bơ hào con chôn ở chân giường trong buồng lên. Số tiền này, Vẹo chôn sau khi tậu vườn còn thừa. Vẹo đem ra đếm thì được hơn bốn mươi đồng. Hai mươi đồng thì Vẹo gói vào một cái giẻ dắt lên xà nhà, còn bao nhiêu thì buộc vào mình.
Buộc vào mình cẩn-thận rồi, Vẹo đi xuống bếp thổi cơm. Cơm gần chín thì bà cô cũng thức dậy:
– Đêm hôm qua, anh tưới vườn xong về lúc nào, tôi cũng không biết đấy. Thôi đi lên chợp mắt đi một lúc để tôi trông cơm cho, lúc nào chín tôi gọi dậy cho mà ăn.
– Thôi cháu không ngủ nữa. Cháu chờ cơm chín ăn xong, còn phải ra Hà-nội .
Bà cô sửng sốt:
– Anh ra có việc gì? Thế hôm nay anh không ương húng à? Anh đã hẹn mua của bà Cả Sơn, ngày hôm nay lại lấy cơ mà?
– Thôi, để bận khác lại đào cũng được. Húng còn ở dưới đất chứ đã đánh lên đâu mà sợ héo. Cháu phải ra Hà-nội ngày mai.
– Có việc gì mà cần thế? Đã mua sao không cấy ngay cho nó xong đi.
– Cháu đi có tí việc, không thể chậm được.
– Bà Cả Sơn hẹn bán cho tất cả mấy người, tôi chỉ sợ bao nhiêu mầm tốt người ta lấy cả.
– Tốt xấu là ở sự bón tưới sau nay chứ mầm thì có hệ gì.
– Cần lắm thế cơ à?
– Cần lắm.
– Việc gì thế, sao anh không nói với tôi.
– À, việc của người anh em người ta bảo giữ kín cho người ta.
Xưa nay bà Xã Vị không thấy Vẹo có bạn bè nào thân-mật cả, lại gặng hỏi:
– Việc của ai đấy?
– Cháu đã bảo là việc kín, người ta bảo phải giấu cho người ta mà.
Bà Xã Vị thấy cháu nói thế không hỏi nữa, nhưng bà không quên dặn cháu theo cái tính người nhà quê cẩn-thận và đa-nghi:
– Ấy, chơi bời với ai, phải coi chừng. Không họ thấy anh có đồng ra, đồng vào, họ lừa gạt đấy.
– Điều ấy cô đừng lo. Ai lừa gạt cháu được.
Lúc ăn cơm, Vẹo nhìn vào cái áo cánh nâu rách tơi của mình rồi hỏi cô:
– Như cháu bây giờ may một bộ quần áo trắng và một cái áo the, mất độ bao nhiêu nhỉ?
Bà Xã Vị giật mình nhìn cháu một lát lâu, rồi mới hỏi:
– Anh định may hay sao mà hỏi giá đấy?
Tuy lòng đã cả-quyết, nhưng Vẹo cũng vẫn giả nhời cô một cách lưỡng-lự:
– Vâng, cháu hỏi nếu rẻ thì cháu may.
Bà Xã Vị gật gật đầu:
– Ừ, bây giờ anh cũng nên ăn mặc cho nó lành-lặn một chút. Xưa ông Xã nhà tôi vào quan viện chủ ở chùa, tôi may một cái áo the một cái quần chúc-bâu trắng mất tất cả sáu đồng mười bẩy xu. Bây giờ cái gì cũng đắt hơn trước.
– Chắc cũng chẳng đắt hơn bao nhiêu.
– Nhưng có mua thì anh cũng phải mặc cả cho ráo-riết, chứ không hớ đấy. Anh cũng nên mua lấy một cái khăn lượt nhỡ có đi đâu, chứ chả nhẽ mỗi lúc đi ăn giỗ lại mượn. Xưa kia, anh chưa tậu được vườn được ruộng thì chẳng nói làm gì.
– Nhưng cái khăn thì độ bao nhiêu nhỉ?
– Trước tôi mua cho ông Xã nhà tôi hai đồng tám. Tháng trước, bố cu Uẩn nó phải mua mất ba đồng rưỡi, nhưng không tốt và đen bằng.
Vẹo chống đũa ngẫm nghĩ một lát rồi vùng hỏi cô:
– Này cô, một chiếc áo cánh lụa như của thằng Dậu con nhà bà Bông độ bao nhiêu nhỉ, cô nhỉ?
Bà Xã Vị lại nhìn cháu:
– Mình người làm ăn, mặc như nó là đứa đàng-điếm làm gì, người ta cười cho.
Vẹo vội-vàng nói:
– Không cháu hỏi giá thế thôi.
– Bây giờ may thì mất chừng chục, lụa độ hơn hai đồng.
– Thế cũng rẻ nhỉ?
– Chứ bao nhiêu nữa. À, nếu có ra tỉnh, mua lấy ít khuy để dãi xong lượt nâu này tôi may áo cho anh.
Vẹo gạt ngay đi:
– Thôi để cháu đưa thợ may, bây giờ cô già rồi, mắt kém. Để cháu thuê thợ.
Vẹo thoái-thác ra thế, chứ Vẹo không muốn cho cô may, vì Vẹo mới nhận thấy rằng những chiếc quần và áo may ở nhà không đẹp bằng những chiếc quần áo may ở thợ may.
– Thuê thợ thì cái áo một hào rưỡi, cái quần một hào, có phải phí không. Mắt tôi kém, nhưng tôi vẫn còn khâu tạm được. Lệch-lạc một chút, nhưng mặc đi làm đi ăn thì cần gì?
Bây giờ thì Vẹo cần lắm, nên Vẹo không thể chịu được sự lệch-lạc:
– Thôi, hai hào rưỡi là bao. Để cháu thuê, cô bây giờ già rồi. Quần áo của cô từ giờ cũng thuê thợ chứ cháu xem cô cắt nó lùng-thà lùng-thùng làm sao ấy.
– Thì cắt ở nhà làm sao bằng thợ được, nhưng nó đã đỡ tốn. Hai hào rưỡi ít gì cũng phải mất ba chục rau.
Vẹo nói xuôi:
– Thì bây giờ nhà mình cũng đã mát mặt. Cô xem xưa nay cháu có hoang đâu, nhưng cô cặp-kèm thế này thì may làm gì nữa cho nó hại mắt. Được lứa vải này, cháu đem tất cả ra thợ để họ may cho cô.
Bà Xã Vị chùi mắt:
– Thôi anh có đem quần áo của anh thì đem chứ tôi không quen mặc quần áo thợ họ may. Nó ngường ngượng thế nào ấy.
Hai cô cháu ăn xong thì giời vừa sáng. Vẹo lên nhà thay bộ quần áo lành nhất của anh ta, nhưng lành nhất thì cũng đã vá đến mươi miếng. Và cái quần của anh ta lúc ấy thì lại thủng mất miếng nhỏ ở đầu gối.
Mọi lần dù thủng miếng to hơn thế, anh ta cũng mặc được, chẳng thấy sao, nhưng bây giờ không được. Anh ta chỉ sợ mặc cái quần ấy mà nhỡ ra đường gặp Cài. Anh vội-vã thay ra mang xuống đưa cho cô:
– Cô hãy dúm lại cho cháu, chứ ra tỉnh rách-rưới thế này không tiện.
