Trong Khu bảo tồn lâu lâu tôi lại bắt gặp cự đà xanh, một loại thằn lằn lớn, đang phơi nắng trên những tảng đá bằng phẳng dưới lòng sông. Tuy hình thù không lấy gì ưa nhìn cho lắm, nhưng về màu sắc bạn chẳng thể hình dung ra thứ nào rực rỡ hơn chúng. Cự đà óng ánh tựa đống đá quý hay mảnh kính cắt từ cửa sổ nhà thờ cổ. Nếu bạn tiến lại gần, lúc chúng sột soạt lao vút đi, có một vệt sáng đan quyện các sắc xanh lơ, xanh lá nhạt và tím ngăn ngắt vương trên mặt đá, vệt sáng ấy như lơ lửng đọng lại phía sau chúng, tựa cái đuôi sao chổi lấp lánh.
Có bận tôi bắn một con cự đà, cứ ngỡ sẽ dùng da nó làm được thứ gì đẹp đẽ. Rồi một điều kì lạ khiến tôi chẳng bao giờ quên xảy đến. Trên đường tới chỗ con vật nằm chết trên tảng đá của mình, thực tế khi tôi chỉ mới tiến lên vài bước, nó phai dần và chuyển sang xám, tất thảy màu sắc tan biến chỉ trong một tiếng thở dài, và lúc tôi chạm tới thì nó đã xám xịt giống cục bê tông. Chính dòng máu sống chảy phừng phừng trong con vật đã tỏa ra toàn bộ ánh hào quang rực rỡ kia. Giờ khi lửa sống ấy bị dập tắt và hồn phách tiêu tán, cự đà nằm chết hệt một túi cát.
Từ đó, mỗi bận vì cớ này cớ nọ bắn cự đà, tôi lại thường nhớ về cái con đã bắn ở Khu bảo tồn. Trên vùng Meru* tôi từng gặp một nàng thanh nữ bản địa đeo chiếc vòng tay bằng da, có bản rộng hơn năm phân, nạm chi chít các viên đá nhỏ xíu, màu lam, lấp lóe ánh xanh lá, xanh lơ hay biêng biếc. Cái vòng sống động phi thường, như phập phồng hít thở trên tay cô gái, nên vì muốn có được nó tôi đã sai Farah hỏi mua. Nhưng ngay khi tôi được đeo nó vào tay, hồn chiếc vòng lập tức bay đi và nó chỉ còn là một món đồ mọn lòe loẹt, rẻ tiền. Sự lung linh sắc màu, bản song tấu của màu lam và “người da đen*”- sắc đen nâu, trơn láng, mịn mượt, giống than bùn và gốm đen, của làn da bản xứ - đã tạo ra sự sống cho chiếc vòng.
Tại Viện Bảo Tàng động vật Pietermaritzburg*, tôi được thấy, ở một tiêu bản cá nước sâu trong tủ kính, cũng những màu sắc hòa quyện vào nhau giờ được lưu giữ sau cái chết; nó làm tôi kinh ngạc sao cuộc sống đáy biển cũng tương đồng đến vậy, để gửi lên đây thứ sản vật thanh tao, sống động nhường này. Tôi đứng tại Meru, nhìn xuống bàn tay mình nhợt nhạt và nhìn chiếc vòng đã chết kia, đây tựa như sự đối xử bất công đối với một vật cao quý, giống như sự thật bị bóp nghẹt. Điều này thật đáng buồn khiến tôi nhớ tới câu nói của một người anh hùng trong cuốn sách đọc từ dạo còn bé: “Ta đã chinh phục tất thảy, ấy thế giờ lại đứng giữa các nấm mồ.”
Hạt miền Đông Kenya, cách Nairobi gần 300 km.
Nègre: Tiếng Pháp trong nguyên bản.
Thủ phủ tỉnh Kwazulu-Natal, Nam Phi.
Ở một xứ sở xa lạ với những hình thái sự sống xa lạ, con người phải suy xét liệu mọi thứ còn giữ được giá trị khi đã chết hay không. Với dân da trắng định cư ở Đông Phi, tôi có một lời khuyên: “Vì con mắt và trái tim của chính bạn, xin đừng bắn cự đà.”