Một lần có người bạn ở cố hương viết thư qua cho tôi mô tả việc dựng lại vở Chàng lái buôn thành Venice *. Đến buổi tối, lúc đọc lại lá thư, vở kịch bừng bừng sống dậy và như đang được diễn ngay trong nhà tôi, đến mức tôi cho gọi Farah tới nói chuyện và đem tình tiết vở hài kịch thuật cho nghe.
Farah, như bất kì ai mang dòng máu châu Phi, thích được nghe kể chuyện, có điều chỉ bằng lòng lắng nghe khi nào chắc chắn trong nhà có mỗi hai chúng tôi. Vậy nên chỉ lúc các cậu gia nhân đã trở về lều của họ, nếu có ai đó đi ngang nhìn qua cửa sổ sẽ tin Farah và tôi đang bàn chuyện trong nhà, là thời điểm tôi kể còn anh đứng bất động cuối bàn để nghe, ánh mắt nghiêm trang ngưng đọng trên mặt tôi.
Hài kịch của William Shakespeare, được coi là tác phẩm kinh điển cho giới kinh doanh. Chàng Antonio muốn buôn một chuyến lớn nên hỏi vay lão Do Thái Shylock. Shylock chấp thuận nhưng ra một điều kiện nghiệt ngã là nếu không trả đúng hạn sẽ cắt thịt chàng trừ nợ. Chuyến hàng gặp bão dẫn đến việc Antonio không thể trả nợ và bị Shylock kiện ra tòa đòi xẻo thịt. Nàng Portia, vì bất bình, đã dũng cảm lừa Shylock, giải nguy cho Antonio.
Farah hoàn toàn chú tâm vào thương vụ giữa Antonio, Bassanio và Shylock. Đó là một thỏa thuận làm ăn lớn và rối rắm, nằm ở ranh giới luật pháp, là thứ thiết thân với mọi trái tim Somali. Farah hỏi vài câu về điều khoản cắt một pound * thịt: dường như với anh quy định ấy rõ là quái đản, nhưng chẳng phải không thể tán đồng, con người hoàn toàn có thể thỏa thuận những việc như vậy. Tới đây câu chuyện bắt đầu có mùi máu - mối quan tâm của Farah cũng tăng lên. Lúc nàng Portia bước lên sân khấu, anh dỏng tai nghe; tôi hình dung Farah nhìn nhận đấy như một phụ nữ bộ tộc Somali, một nàng Fathima cùng mọi vũ khí của mình, các mánh lới và sự khôn khéo, hòng giành ưu thế trước đàn ông. Người da màu không đứng về phe nào trong các câu chuyện, điều họ quan tâm là sức sáng tạo ở cốt truyện; và người Somali, vốn nhanh nhạy tuyệt luân trước các giá trị thực tiễn, cộng thêm một thiên phú phẫn nộ vì luân lí, luôn tạm gác chúng qua một bên trong hoàn cảnh hư cấu. Tuy nhiên, ở đây Farah bày tỏ nỗi cảm thông với Shylock, nhân vật đã phải chi tiền; anh phản đối kết cục thất bại dành cho lão.
“Sao cơ?” Farah bảo. “Ông Do Thái từ bỏ yêu sách ấy hả? Lẽ ra không phải làm vậy. Chỗ thịt đó ông ta có quyền định đoạt chứ, chút ít ỏi đó đổi lấy toàn bộ số tiền kia cơ mà.”
“Nhưng Shylock khả dĩ làm gì đây,” tôi đáp, “khi không được làm chảy giọt máu nào?”
“Memsahib,” Farah nói, “ông ấy có thể dùng con dao nung đỏ. Thế sẽ không gây chảy máu.”
“Ngoài ra,” tôi bổ sung, “lão chẳng được cắt ít hay nhiều hơn một pound ”
“Người Do Thái lại còn ngại chuyện đó sao?” Farah nói, “Ông ta có thể cắt tí một, cầm sẵn cái cân, cho tới khi đủ một pound . Ông ta không có bạn bè nào bày cách cho hay sao?”
Xấp xỉ nửa cân.
Gương mặt Somali nào cũng chứa đựng một nét gì đó rất kịch tính. Farah, chỉ với vài biến đổi tinh tế ở nét mặt và dáng điệu, giờ đã có diện mạo như lâm vào hiểm nguy, như đang thực sự hiện diện ở tòa án Venice, đang đặt cả con tim vào bạn hay người đối tác Shylock của mình, vào những bộ mặt đám đông bạn bè Antonio, và cả vào sắc diện chính quan tổng trấn Venice nữa. Mắt Farah đảo khắp thân hình chàng lái buôn từ đầu đến chân, tập trung vào bộ ngực trần trụi trước mũi dao.
“Memsahib nghĩ xem đi,” anh ta nói, “ông ấy có thể cắt từng mẩu nhỏ một, tẹo teo thôi. Ông ấy có thể hành cho gã kia chết đi sống lại, thậm chí lâu thật lâu trước khi thu đủ một pound thịt của mình.”
Tôi bảo: “Nhưng trong truyện người Do Thái kia đã từ bỏ ý định ấy”
“Vâng, như thế quả thật đáng tiếc, Memsahib ạ,” Farah nói.