Vừa chớm mùa mưa dầm, mấy ngày cuối tháng Ba hay tuần đầu tháng Tư, tôi được nghe tiếng chim sơn ca trong những cánh rừng châu Phi. Đây không phải một bài ca hoàn chỉnh mà chỉ có mấy âm điệu ngắn - vài nhịp mở đầu bản concerto , một dạng khúc dạo đầu, đột ngột ngưng bặt rồi lại cất lên. Tựa như, giữa cái cô tịch của rừng cây sũng nước, có ai đó, trên cây, đang so dây một chiếc đàn cello nhỏ xíu. Song, cũng chính giai điệu này, cũng với cái đầy ắp và ngọt ngào như thế, sẽ nhanh chóng lấp đầy những khu rừng châu Âu, từ Sicily tới Elsinore*.
Thành phố cảng miền Đông Đan Mạch.
Ở châu Phi chúng tôi cũng gặp giống cò đen và trắng, giống cò vẫn làm tổ trên mái rạ những ngôi làng Bắc Âu. Tại Phi châu nom chúng kém đường bệ hơn, bởi tại đây còn các loài chim cao to, nặng nề khác như cò Marabou* hay chim thư kí*. Khác với châu Âu, nơi chúng sống theo cặp và là biểu tượng hạnh phúc gia đình, tập tính của cò châu Phi hoàn toàn khác. Ở đây chúng sống theo bầy, trong các đàn lớn và được gọi là chim châu chấu bởi chuyên bay theo và sống phè phỡn trên những đàn châu chấu mỗi khi giống côn trùng này xuất hiện. Cò còn bay ngoài thảo nguyên, tại những chỗ có đám cháy cỏ cây, lượn lờ ngay trước đường tiến của lưỡi lửa, trong không gian sáng rực sắc cầu vồng và mịt mù khói xám, để rình bắt chuột, rắn từ vùng lửa lao ra. No đủ tại châu Phi, nhưng cuộc sống đích thực của cò chẳng phải ở đây, và khi những ngọn gió xuân mang ý niệm về giao phối và xây tổ quay trở lại, con tim chúng liền hướng về phương Bắc, chúng nhung nhớ thuở xưa chốn cũ rồi bay đi, từng đôi từng đôi, để chẳng bao lâu sau lại lội bì bõm trong các đầm lầy giá buốt nơi bản quán.
Trên thảo nguyên, vào thời điểm khởi đầu mùa mưa, tại vùng cỏ rộng lớn từng cháy rụi, ở những chỗ chồi xanh lộc biếc bắt đầu nhú lên, có hàng trăm con chim choi choi. Thảo nguyên luôn có phong vị đại dương, chân trời rộng mở gợi nhắc về biển cả cùng bao bờ cát trải dài, ngọn gió hây hây vẩn vơ cũng hệt thế, cỏ cháy thành than mang vị mặn mòi của muối, và khi mọc cao chúng tạo thành những con sóng lô nhô khắp nơi nơi. Lúc hoa cẩm chướng nở trắng thảo nguyên bạn sẽ liên tưởng đến bọt sóng trắng xóa tung tóe bốn phía xung quanh khi tàu bạn quay mũi hướng tới Sund*. Ngoài thảo nguyên, bầy choi choi cũng khoác lên mình dáng vẻ chim biển, và hành xử như thể đang ở trên trảng cát, co cẳng chạy hết tốc lực một đoạn trên cỏ rậm, rồi vừa bay vút lên trước đầu ngựa bạn vừa rít những tiếng lanh lảnh, khiến cả khung trời trong sáng trở nên sống động bởi những đôi cánh và tiếng chim.
Loại thủy cẩm dài hơn 1,5 m và sải cánh rộng hơn 3 m.
Còn gọi là diều ăn rắn, sống chủ yếu trên mặt đất, cao hơn 1 m, sải cánh hơn 2 m.
Eo biển giữa hai đảo Falster và Lolland của Đan Mạch.
Sếu mào là giống chuyên mò đến các nương ngô vừa mới được cào bằng và gieo giống để moi trộm hạt bắp từ dưới đất. Để bù đắp cho trò ăn cướp này chúng kiêm luôn vai trò loài chim của điềm lành, báo hiệu trời sắp mưa, đồng thời còn múa cho ta xem. Khi thứ chim lêu đêu này tụ lại thành đám đông, cảnh tượng cả bầy xòe rộng cánh múa nom thật mãn nhãn. Điệu vũ tao nhã và có chút màu mè, bởi trong lúc có thể bay hà cớ gì chúng lại nhảy lóc cóc như bị mặt đất hút chặt tựa nam châm vậy? Về tổng thể vở ba lê mang sắc thái thiêng liêng, giống một vũ điệu tôn giáo: bầy sếu như đang gắng kết nối Thiên đường và Hạ giới, nom chúng tựa các thiên thần có cánh đang di chuyển lên xuống trên chiếc thang Jacob. Với sắc lông tao nhã màu xám nhạt, cái mũ chỏm tí xíu đen mướt cùng chiếc vương miện xòe hình rẻ quạt, lũ sếu có đủ thần thái của những bức bích họa sáng màu, mang tính tâm linh. Sau điệu múa, chúng cất cánh bay, và để duy trì sắc thái linh thiêng của buổi biểu diễn, đàn sếu phát ra, chẳng rõ bằng đôi cánh hay cổ họng, một điệu chuông vang trong trẻo, như thể có một dây chuông nhà thờ xứ chợt thăng thiên, bay xa dần. Bạn còn nghe được tiếng chuông ấy văng vẳng từ xa tít, thậm chí sau khi bầy chim đã mất dạng giữa không trung: một khúc hòa âm nhạc chuông từ mây trời.
Chim hồng hoàng, một vị khách khác của đồn điền, tới để ăn trái cây cửu lí hương. Đây là loài chim rất kì lạ. Gặp chúng là một biến cố, hay trải nghiệm, chẳng phải lúc nào cũng thích thú, vì chúng nom cực kì ma mãnh. Một sáng, trước khi mặt trời mọc, bị đánh thức bởi thanh âm líu ríu bên ngoài, tôi bước ra hiên nhà và nom thấy bốn mươi mốt con chim hồng hoàng đang đậu trên mấy cái cây chỗ trảng cỏ. Nom chúng giống mấy món trang phục kì dị, lòe loẹt được một đứa trẻ giăng mắc đây đó trên cây hơn là giống chim. Cả bầy đen tuyền, màu đen mươn mướt và cao quý của châu Phi, thứ sắc đen thăm thẳm hấp thụ suốt qua nhiều thế kỷ, giống lớp bồ hóng đọng đã lâu ngày mà vẻ thanh tao, khỏe khoắn và ăm ắp sinh khí của nó chẳng màu nào địch nổi. Lũ hồng hoàng đang chuyện trò vui vẻ tột bậc, nhưng với tư thái kìm nén, giống một nhóm người thừa kế sau tang lễ. Khí trời buổi sáng trong vắt tựa pha lê, cả bầy u tối đang tắm mình trong cái tươi mát, tinh khiết, đằng sau đám cây và lũ chim, vầng dương đang nhô lên, một quả cầu mờ đỏ. Bạn tự hỏi mình sẽ có một ngày ra sao sau một buổi sớm mai như thế.
Hồng hạc là giống chim châu Phi có màu sắc tinh tế nhất, với hai sắc hồng - đỏ, tựa một nhành trúc đào biết bay. Cẳng chân dài không tưởng cùng nét lượn thanh tú, lạ thường ở cổ cũng như thân, nom chúng, bởi cung cách kiêu sa truyền thống nào đó, như đang phức tạp hóa tối đa mọi cử chỉ và điệu bộ của mình.
Lần nọ tôi đáp chiếc tàu thủy của Pháp, từ Port Said tới Marseilles. Trên tàu có chở món hàng là một trăm rưởi con hồng hạc đang tới công viên Jardin d’Acclimatation. Chúng bị nhốt trong các lồng to, bẩn thỉu, bịt kín vải bạt, mười con một phải đứng chen chúc như nêm. Viên quản sự áp tải lũ chim kể với tôi ông ước tính sau cả chuyến đi số lượng chết lên tới hai mươi phần trăm. Hồng hạc sinh ra không phải cho hoàn cảnh sống ấy, tàu nghiêng ngả chúng mất thăng bằng, gãy chân, và bị các con trong lồng giẫm đạp lên. Ban đêm, lúc Địa Trung Hải nổi gió và mỗi lần chiếc tàu sa xuống giữa muôn sóng dữ đánh rầm, tôi nghe, trong bóng tối, lũ hồng hạc rít lên rền rĩ. Sáng sáng, tôi lại thấy viên quản sự lôi ra một vài con chim chết, quăng xuống biển. Giống thủy cầm cao quý của sông Nile, chị em của hoa sen, loài động vật nổi bồng bềnh trên nền cảnh vật như một đụn mây chiều trôi lạc, giờ thành ra mớ lông rũ rượi hai màu hồng đỏ đính trên một cặp que dài mảnh. Những con chim chết bồng bềnh trên mặt nước trong chốc lát, nhồi lên nhồi xuống theo sau con tàu trước khi chìm hẳn.