.Dionysus là bậc thấy Ảo giác, ngài có khả năng [...] khiến các tín đồ nhìn thấy thế giới không như nó hiện diện.
Donna TARTT
1.
Paris, 9 giờ tối.
Lúc đẩy cánh cửa tháp đồng hồ, Roxane lại cảm nhận được cảm giác dễ chịu khi “trở về cái nôi của mình”, ấn tượng ấy càng sâu đậm hơn trước cái lạnh cắt da cắt thịt ngoài trời. Ngọn hải đăng như một bong bóng nhiệt nhồi bông gòn. Với Poutine bám theo chân, cô đặt ở lối vào mấy món đồ thay đổi vừa mua khi trở về từ sân bay, ngay trước khi trung tâm thương mại Bon Marché đóng cửa: đồ lót, quần bò, áo phông dài tay, áo len và cả một bộ đồ ngủ kiểu cũ bằng vải cotton satin và đăng ten Calais. Một chuyển đi đi về về đã ngốn cả nữa tháng lương của cô. Roxane còn tiêu tốn thêm khi mua một chiếc gối lông ngỗng to đùng để bù cho cái xô pha cứng ngắc. Rồi cô leo thẳng lên văn phòng cũ của Marc Batailley, nơi từ giờ cô sẽ xem là của mình. Một bất ngờ đang chờ cô trong căn phòng: không chỉ Valentine đang ở đó, mà cô gái còn đặt hai suất ăn ở Luca, nhà hàng Ý bên kia đường. Cảm động trước sự quan tâm của cô gái, Roxane ngấu nghiến đĩa nui xốt nấm, uống kèm chai vang trắng mà cô mở từ hôm trước.
Bầu không khí bữa tối giống như hình ảnh các món ăn: đủ đầy và dễ chịu.
Đầu tiên, Roxane kể cho cô sinh viên cuộc gặp của mình với Raphaël:
– Vậy, chị thấy anh ấy thế nào?
– Hơi khùng. Cô biết Milena Bergman đang mang thai vào thời điểm gặp tai nạn chứ?
– Tôi biết, Marc đã kể với tôi. Với ông ấy, vụ tai nạn đã nhân đôi nỗi đau: ông mất cùng lúc cả con đầu tương lai lẫn cháu trai - hoặc cháu gái - tương lai.
– Và kỳ lạ hơn nữa là Moers nói với tôi cô gái mới được vớt lên kia cũng đang mang thai.
– Như thể thời gian đã ngưng lại một năm và Milena trở về hệt như trước khi xảy ra tai nạn vậy.
– Cô thực sự tin là thế à?
– Chừng nào chưa đưa ra được bằng chứng chứng minh điều ngược lại.
Đến lúc ăn tráng miệng, Roxane hỏi lại cô cộng sự về chuyện thợ xăm.
– Đúng là tôi có tin mới đây! Tôi đã dành cả chiều để nghiên cứu theo linh cảm mách bảo: không nên coi dây thường xuân và da hươu là hai hình ảnh riêng biệt, mà gộp chung thành một biểu tượng.
– Đồng ý.
– Sự kết hợp ấy như một phát kiến. Nó khiến tôi nảy ra một ý tưởng. Tôi nhớ người ta thường thấy hai chi tiết ấy trong thần thoại Hy Lạp, cụ thể là giống các biểu tượng của thần Dionysus và tùy tùng.
– Khai sáng trí nhớ cho tôi đi, Roxane yêu cầu trong khi chú mèo chui tọt vào lòng cô, cào lên đùi cô qua lớp quần bò.
– Dionysus là một trong mười hai vị thần trên đỉnh Olympus. Ông ta thường được xem là người bảo hộ nho và rượu vang. Quả vậy, nhưng thế thì giản lược quá. Ông ta trước nhất là vị thần say rượu, lật đổ và sai phạm. Vị thần của sự phóng đãng và điên rồ.
Roxane nhớ lại những tiết học của khóa dự bị đại học. Những hình ảnh chồng lên nhau trong đầu cô: ánh sáng thần thánh của Zeus, mưu mẹo của các vị thần, tàn độc và ti tiện, hàng chục giờ đồng hồ đổ mồ hôi sôi nước mắt với đống bản dịch và chủ đề về Hy Lạp, cuộc chiến thành Troy không hồi kết, những mưu kế của Odysseus, người dành hết thời gian để trở về gặp lại Penelope...
– Dionysus là vị thần duy nhất sinh ra từ người mẹ phàm trần, Valentine nói tiếp. Thần Zeus quyến rũ nàng Semele xinh đẹp. Trở thành tình nhân của Zeus và mang thai đứa con thần, cô gái trẻ yêu cầu người tình xuất hiện trong hình dạng thần thánh đầy uy quyền. Nhưng cú hiện nguyên hình của Zeus kéo theo lửa và sấm sét đã thiêu sống nàng. Thần Zeus chỉ kịp lấy thai nhi trong bụng Semele ra và khâu vào đùi của mình để chờ đến khi đứa trẻ chào đời. Và Diongsus được sinh ra như vậy, với sự kết hợp giữa mặt đất và sấm chớp.
Từ đó có thành ngữ “sinh ra từ đùi của Jupiter”[1]... nữ cảnh sát nhớ lại.
– Ngoài bản thân vị thần đó, người ta còn viết rất nhiều về việc thờ phụng Dionysus, Valentine tiếp tục, bởi ở ông ta vẫn luôn có khía cạnh suy đồi, không đứng đắn.
Ký ức của Roxane ngày càng hiện rõ. Hình ảnh những cuộc truy hoan trong rừng, những bữa tiệc huyên náo, các nữ thần dâng mình cho đám thần Dê háo sắc. Hay nói trắng ra là những buổi thác loạn khổng lồ giữa chốn rừng sâu.
– Dionysus mê hoặc các phụ nữ ông ta gặp trên đường. Bị rơi vào cơn mê sảng thần bí, họ trở thành những tín đồ thờ phụng ông ta. Và một khi chi phối được họ, ông ta sẽ mang họ vào rừng để dâng mình cho việc tôn thờ sự truy hoan trác táng. Người ta gọi những phụ nữ này là các Maenad. Dâng hiến hoàn toàn cho việc tôn thờ Dionysus, họ cùng các thần Dê lập thành một kiểu như đoàn tùy tùng - đội rước thần, để hộ tống vị thần của sự say sưa tới mọi nơi ông ta đến.
Dù tò mò với bài diễn thuyết của cô nàng sinh viên nhưng Roxane vẫn phải tập trung lại vào chủ đề câu chuyện.
– Điều ấy có liên quan gì đến hình xăm trên người cô gái vô danh kia?
– Tôi nói đến ngay bây giờ đây. Trong các truyện kể và hình ảnh biểu tượng, các Maenad và thần Dê thường đội vòng hoa tết từ dây thường xuân và khoác một mảnh da động vật làm áo choàng. Loại da thường thấy nhất là da động vật họ hươu nai như hươu hoang, hươu cái, nai con...
– Da động vật biểu tượng cho điều gì? Sức mạnh muông thú ư?
– Đúng vậy. Sức mạnh và sự mãnh liệt của động vật. Trong thần thoại, tấm da được lột từ con vật do các Maenad săn và xé nát thành từng mảnh trong cơn mất kiểm soát.
– Thú vị thật, nhưng hơi đi xa cuộc điều tra của chúng ta đấy nhỉ?
Valentine nở nụ cười bí hiểm.
– Trừ phi tôi còn phát hiện được một điều khác.
Cô sinh viên đứng dậy khỏi xô pha - hai người ngồi ăn tối trên chiếc Chesterfield, trước chiếc bàn trà nhỏ - và đi vài bước về phía bàn làm việc ngập ngụa sách vở lẫn giấy tờ.
– Gần đây Marc Batailley đã mua sách về Dionysus.
– Cô nghiêm túc à?
Valentine chỉ xuống một túi vải in hình cú mèo phía dưới chân bàn.
– Vẫn còn hóa đơn ở đáy túi tote. Bốn cuốn mua tại hiệu sách Guillaume Budé vào thứ Bảy ngày 12 tháng Mười hai.
Roxane lại gần cô nàng nghiên cứu sinh đang đứng cạnh bàn. Trên bàn làm việc, nhan đề của các cuốn sách ấy đã nói lên tất cả: Bóng đen của Dionysus, Dionysus và nữ thần Đất Gaia, Dionysus và các Maenad, Dionysus: vị thần điên cuồng.
Cô mở chỗ sách ra đọc lướt: cuốn nào cũng có trang được gấp mép, ghi chú và gạch chân như thể viên cảnh sát đang chuẩn bị tiểu luận thời đại học. Đây không thể nào là ngẫu nhiên.
– Tôi nghĩ cô lôi ra được câu hỏi gai góc đấy, Roxane công nhận. Ta cần tìm hiểu tại sao Marc Batailley lại nghiên cứu những thứ này. Ông ấy chưa từng nói với cô về việc ấy sao?
– Tôi đã nghĩ đi nghĩ lại về việc ấy, nhưng chưa từng. Chuyện duy nhất tôi chú ý là hai tuần gần đây, ông ấy chăm chỉ tới văn phòng hơn trước nhiều.
– Vì bận điều tra à?
– Có lẽ thế.
– Mai tôi sẽ làm một quệt đến hiệu sách kia để xem Batailley có nói gì thêm không.
– Còn tôi, tôi có thể làm gì khác không?
Roxane trầm tư vài giây.
– Tồi muốn cô đi điều tra thực địa nếu cô cảm thấy có khả năng.
Cô lấy điện thoại, mở ứng dụng Instagram đến tài khoản mà cô đã phát hiện được trong lúc ghé chân qua Nice.
– Giới thiệu với cô Corentin Lelièvte, phóng viên tờ Week’nd. Hắn chính là người viết bài về Raphaël và Milena.
Valentin chúi người nhìn màn hình. Gã phóng viên bất lương có cái đầu tròn như hòn bi, cặp mắt bé bằng đầu kim, chòm râu lún phún vài sợi dưới cằm và dấu hiệu bắt đầu hói rất rõ ràng dù hắn đã cố giấu dưới mũ lưỡi trai ở phân nửa đống ảnh. Hắn còn có xu hướng thích mặc áo phông in các thông điệp như: “Tôi mê apéro[2] hơn opera”, “Bạn không thể làm cả thế giới hạnh phúc, bạn nào phải chiếc bánh waffle”, “Muốn một Trái đất Happy”.
– Chao ôi! Tay này đáng ghét thật đấy, Valentine cười cợt khi lướt xem các bài đăng.
Đa phần các bức ảnh liệt kê những cuộc la cà hết chỗ này đến chỗ khác của tay nhà báo ở các khu ăn chơi. Hắn khiến người khác nghĩ hắn lúc nào cũng quanh quẩn ở các quán cà phê, chụp đến phát ngán những khay thịt nguội, những đĩa burrata và những chai bia hữu cơ. Địa điểm check-in của hắn cho thấy phạm vi những nơi hắn thường đến nhất là hai quán bar: quán Những đứa trẻ khủng khiếp, kè Jemmapes, và quán Tay bán rượu lậu, đường Faubourg-Saint-Denis.
– Chị muốn tôi làm gì?
– Hãy thử tiếp cận hắn ta.
– Nằm vùng à?
Roxane cười.
– Từ đó hơi quá một chút, nhưng ý tưởng đúng là vậy.
– Chính xác thì ta cần tìm gì?
– Hai thông tin: hắn chôm được tin rò rỉ từ đâu để viết bài báo và tại sao hắn vẫn còn rình rập xung quanh Raphaël.
– OK, tôi làm được.
– Trên hết, đừng làm gì liều lĩnh và chớ có vào vai nữ chính tiểu thuyết nhé. Tôi không đòi cô phải ngủ với hắn đâu.
Valentine phá lên cười.
– Chuyện đó thì có lẽ hơi khó.
– Tốt nhất là cô nên đi thám thính ngay tối nay. Hắn vẫn chưa đăng gì lên mạng, nhưng không có nghĩa hắn không đến một trong những quán bar ruột của mình.
– Tôi sẽ cập nhật tin mới cho chị! Valentine vừa nói vừa đội mũ bảo hiểm và mặc áo khoác dài.
Roxane để cô gái rời đi, cố gắng kiềm chế không nhìn theo. Valentine khiến cô vô cùng xúc động. Sự nhiệt tình và nụ cười của cô gái thật dễ truyền sang người khác. Mỗi khi ở cùng Valentine, cô cảm tưởng như ai đó vừa cắm xi lanh vào tim cô để tiêm một liều endorphin. Không may là tác dụng ấy không duy trì được lâu sau khi cô gái vắng mặt. Ngay khi cô gái trẻ không còn ở đó, Roxane liền cảm thấy trống vắng.
2.
Trong phòng tắm chật hẹp, cô làm một chầu tắm dưới vòi sen, gội đầu, đánh răng và chui vào bộ đồ ngủ vừa mua trước đó. Tối nay vẫn vậy, cô quyết định không về nhà để ở yên trong guồng chảy và nhịp độ của cuộc điều tra.
Cô đun nước hãm trà, đổ đồ ăn cho con mèo - cậu bạn mới của mình - và vật lộn với lò sưởi để chỉnh nhiệt độ phù hợp. Trước khi quá khuya, cô điện cho bộ phận cấp cứu của Phòng Giám định Pháp y bệnh viện Hôtel-Dieu và yêu cầu gặp Jacques Bartoletti, bác sĩ đầu tiên khám cho “Milena”. Anh ta không có ca trực tối nay, nhưng nhờ nài nỉ cô đã lấy được số điện thoại cá nhân của người này. Nói một cách nhẹ nhàng thì viên bác sĩ không mấy vui vẻ vì bị làm phiền lúc ở nhà.
– Sau ba mươi sáu tiếng trực, tôi còn không thể xem một trận bóng đá trong yên bình được à?
Roxane cố ý nói sai.
– Hôm nay là tối thứ Ba, ti vi đâu có chiếu bóng đá.
– Cô tìm hiểu thêm đi: Olympique de Marseille - RC Lens, trận lượt về vòng chín.
– Anh đúng là can đảm khi cổ vũ Marseille năm nay đấy.
– Tôi cổ vũ Lens. Sao cô lại gây sự với tôi vào lúc 10 giờ tối hả?
– Tôi có vài ba câu muốn hỏi anh về người phụ nữ đã được anh kiểm tra vào sáng Chủ nhật vừa rồi.
– Cô gái tóc vàng mà tôi đã chuyển sang I3P à?
– Vâng.
– Thế không đợi đến sáng mai được à?
– Không. Anh có để ý thấy hình xăm của cô ta không?
Cổ động viên đội Lens suy nghĩ một hồi.
– Có. Nếu tôi nhớ không lầm thì đấy cũng là thứ khiến các thợ lặn của Đội Cảnh sát đường sông lo ngại, và họ đã đúng.
– Vì sao?
– Vì mấy hình xăm đó có vẻ rất mới và vết xăm hơi ẩu. Hình vẽ run rẩy và không đều. Rõ ràng không phải sản phẩm của dân chuyên nghiệp, kéo theo đủ thứ hậu quả có thể có về mặt vệ sinh y tế.
– Anh có nghĩ cô ta bị ép xăm không?
– Có thể. Nói thật thì đó cũng là điều đầu tiên tôi nghĩ đến.
– Trên người cô ta có dấu vết bạo lực nào khác không?
– Không. Tôi đã tìm xem liệu có vết kim chích không, nhưng không thấy. Nếu cô gái có chơi thuốc thì cũng không phải bằng kim tiêm.
Roxane hỏi câu cuối.
– Anh có thấy liệu...?
– Khốn thật, cô làm tôi bỏ lỡ một bàn thắng vì mấy câu hỏi đần độn rồi đấy! tay bác sĩ ngắt lời và gào lên tức giận. Biến đi!
Anh ta dập máy, giận dữ đến mức Roxane cảm thấy không nên gọi lại.
Thay vào đó, cô xếp đống sách về Dionysus thành chồng rồi đặt lên bàn trà cạnh ghế xô pha. Trang bị cây bút và quyển sổ xé, ngồi khoanh chân trên chiếc Chesterfield, cùng Poutine náu sau lưng, cô đắm chìm vào những cuốn sách và ghi chú Batailley để lại.
Valentine đã tìm thấy gì đó, chắc chắn vậy. Một hướng đi còn mờ mịt, nhưng hấp dẫn. Ban đầu, Roxane chỉ xem hình minh họa. Dionysus, vị thần của sự phóng túng, lệch lạc và cuồng nhiệt, thường được thể hiện ngồi trên một cổ xe do những con báo kéo. Thông thường, vị thần này khoác áo choàng bằng da dê hoặc linh miêu, tay giương Thyrus - một cây gậy có dây thường xuân quấn quanh, bên trên gắn quả thông - như một cây quyền trượng. Phía sau ông ta là đoàn tùy tùng đáng sợ: đi đầu là các thần Dê khét tiếng, nửa người nửa dê, tông đồ của lối sống hoang dại và dâm dục, luôn mang biểu cảm ghê tởm. Theo sau là các nàng Maenad quyến rũ, những người tôn thờ Dionysus, bị thao túng và luôn mê muội.
Rồi Roxane bắt đầu đọc, lướt qua nhiều đoạn Batailley gạch chân. Các thông tin được tổng hợp lại tạo nên bức chân dung quyến rũ của một nhân vật thần thoại mà cô chỉ biết sơ qua. Trong đền thờ chư thần, Dionysus là vị thần độc đáo. Vị thần duy nhất không sống trên đỉnh Olympus. Là người sống lẩn khuất, nay đây mai đó, ông ta ngụy trang khi di chuyển, xuất hiện thông qua hiển linh, thoắt ẩn thoắt hiện, lan tràn như một thứ bệnh dịch không thể ngăn lại.
Bất cứ nơi nào ghé qua, Dionysus đều gieo rắc nỗi kinh hoàng và chết chóc cho những kẻ không chịu khuất phục theo tín ngưỡng của ông ta. Có lẽ vở bi kịch The Bacchae của nhà soạn kịch Hy Lạp Euripides chính là minh họa rõ ràng nhất cho tính cách và khát khao trả thù của vị thần này. Trở về Thebes, thành phố nơi mình sinh ra, Dionysus muốn trừng phạt người dì Agave đã lăng nhục mẹ ông ta, và cả em họ Pentheus, con trai đức vua, vì không chịu công nhận tín ngưỡng của mình. Nhờ các Maenad hộ tống, ông ta đã đẩy Agave vào con đường phóng túng trụy lạc. Bị nỗi lo sợ điên cuồng đeo bám và rơi vào ảo giác, cuối cùng bà này đã chặt đầu con trai mình rồi cắm lên đầu ngọn giáo diễu khắp thành phố.
Roxane háo hức lật từng trang. Câu chuyện về các Maenad đặc biệt làm cô tò mò, bởi cô thấy trong đó cánh cửa có thể dẫn vào vụ án của mình. “Milena” đã bị đóng dấu bằng sắt nung, bị xăm, có thể do cưỡng ép, hình một vòng dây thường xuân và tấm da hươu, hai đặc điểm của những người thờ phụng Dionysus. Vị thần có sức mạnh xâm chiếm họ, “cưỡi” lên họ, như được viết trong một đoạn Batailley gạch chân, để chiếm lấy linh hồn và thể xác họ. Một khi đã bị Dionysus điều khiển, bạn sẽ sống trong thế giới toàn ảo ảnh và chỉ có bề ngoài, trở thành con mồi của những hoang tưởng ảo giác. Bị cơn điên cuồng mãnh liệt chiếm giữ, bạn có thể sẽ gây ra những hành vi tàn bạo nhất không chút thương xót, nhằm thỏa mãn nghi lễ thờ phụng thánh thần. Các đoạn văn nói về những con thú hoang bị mổ xẻ, trẻ em bị cắt cổ và chặt nhỏ, về sự hiến sinh đẫm máu của con người vì vinh quang duy nhất của vị thần mang tên “Kẻ ăn thịt sống”.
3.
Tiếng điện thoại rung kéo Roxane khỏi những cuốn sách. Corentin Lelièvre, tay phóng viên bị chứng hói đầu sớm, vừa đăng một ảnh mới trên Instagram. Đó là hình chụp cả nhóm, đăng từ nhà hàng Vườn rau Marais. Lelièvre diện chiếc áo phông đen in dòng chữ nói trại kiểu cũ rích: “Vieux motard que jamais[3]”. Hắn cùng đám bạn cười tươi rói tạo dáng quanh đĩa paella chay. Roxane nhận ra Valentine ngồi bên bàn. Làm tốt lắm, cô nghĩ thầm. Cô nàng đã không lãng phí thì giờ. Hẳn cô gái đã phát hiện Lelièvre trong một quán bar ở quận 10 và khéo léo trà trộn vào hội tư sản phóng túng.
Cô hài lòng đắm mình trở lại vào những trang sách. Nội dung của chúng tràn ngập sự cuồng nhiệt và ồn ào. Cơn cuồng nhiệt của vị thần và các Maenad, bị chi phối bởi sự ngất ngây đến gần như điên loạn, tàn phá mọi thứ trên đường họ đi. Tính nữ đầy quyến rũ mà đáng sợ, trái ngược với hình mẫu lý tưởng mà nhà chức trách ngợi ca: người mẹ, hiền từ và lặng lẽ, hết mình tận tụy vì gia đình.
Tính chất dữ dội trong câu chuyện thần thoại này đã dẫn đến nhiều hệ lụy vào thời Cổ đại. Về mặt lịch sử, Thiasus, đoàn tùy tùng gồm các tín đồ và người hầu của Dionysus, thực hiện nghi thức thờ phụng huyền bí vào các buổi lễ bí mật và suy đồi. Những khi ấy, họ uống rượu, dùng á phiện và lao vào tình dục vô độ.
Một tờ giấy gấp đôi rớt khỏi chương sách và rơi xuống sàn. Con mèo lao đến ngoạm lấy tờ giấy và Roxane phải đuổi theo nó để lấy lại. Đó là một trang bản sao - có lẽ Batailley đã sao ra - của một đoạn trong báo cáo của Phái đoàn liên Bộ về phòng chống các giáo phái lệch lạc. Viên cảnh sát đã dùng bút Stabilo đánh dấu một đoạn nhắc đến việc phục hưng tín ngưỡng thờ phụng Dionysus thời hiện đại. Dù còn thiếu thông tin nhưng Phái đoàn đã phát hiện sự tồn tại, trong thời gian ngắn, của một số hội nhóm được tổ chức thành các Thiasus, lấy cái cớ thần thoại ấy để biện minh cho việc dùng ma túy, rượu chè và những cuộc truy hoan của mình.
Roxane lật tờ giấy. Ở mặt sau, Batailley đã tự viết vội vài câu như một dạng ghi chú:
Hãy biết rằng tín ngưỡng thờ Dionysus dựa trên sự nghịch đảo các giá trị và lật đổ trật tự. Dionysus là kẻ thù của sự tự chủ và đúng mực. Thờ phụng Dionysus chính là hưởng thụ cơn say, thứ chỉ khiến ta vứt bỏ lý trí và trốn chạy khỏi thế giới, khỏi thực tại tầm thường. Hiện thực chối bỏ chúng ta. Hiện thực chỉ toàn những muộn phiền và áp bức. Cơn say - nói rộng ra là rượu, ma túy, nghệ thuật tổng hợp - là cánh cửa bước vào một chiều không gian mới. Cơn say cho phép ta chao đảo trong cuộc đời thực. Như vậy, thờ phụng Dionysus chính là chấp nhận quyền năng của cơn say và trạng thái ngất ngây. Chấp nhận cám dỗ, chấp nhận từ bỏ ý thức, chấp nhận mọi vi phạm, đánh mất toàn bộ khả năng kiềm chế của mình. Chối bỏ sự tôn trọng các chuẩn mực, mở lòng với sự khác biệt. Chính cơn say giúp con người vươn lên và sánh vai với các vị thánh thần, trong vài giờ đồng hồ.
Dù rất có hứng thú nhưng Roxane không cưỡng nổi cơn buồn ngủ. Dòng thông tin mới dồn dập làm cô hơi rối. Cô cần ngủ một giấc để sắp xếp toàn bộ những thông tin ấy vào các ngăn niêng trong não bộ. Dẫu thực tế, cô chưa có tiến triển gì mấy, nhưng Roxane chắc chắn mình đã chạm đến điều gì đó vô cùng quan trọng. Bản chất của vụ việc đã thay đổi, dù khó nhận thấy. Cô không còn chỉ điều tra về một vụ mất tích. Cô đang chơi một ván cờ với một đối thủ tàn độc và hung hãn. Dionysus, bậc thầy ảo giác, con trai thần Zeus. Vị thần điên loạn.
Chú thích:
[1]Thành ngữ tiếng Pháp, có nghĩa là sinh ra trong gia đình khá giả hoặc nỗi tiếng.
[2]Cách nói khác của “apériti”, nghĩa là món khai vị.
[3]Nói trại của câu “Mieux vaut tard que jamais”, nghĩa là “Muộn còn hơn không”.
