Lá thư đã giúp Grant thư giãn thật thoải mái cho tới khi Nàng Amazon mang trà vào cho anh. Anh lắng nghe những con chim sẻ thế kỷ 20 trên bậu cửa sổ phòng mình và kinh ngạc nhận ra mình đang đọc những câu chữ đã hình thành trong tâm trí một người đàn ông hơn bốn trăm năm trước. Với Richard, chắc hẳn ý nghĩ ai đó rồi sẽ đọc lá thư ngắn riêng tư viết về vợ của Shore để rồi ngẫm nghĩ về chính ông ta vào bốn trăm năm sau sẽ rất kỳ lạ.
“Có một lá thư gửi cho ông, giờ thì không dễ thương như thế nữa,” Nàng Amazon nói, bước vào đem theo hai lát bánh mì phết bơ và một cái bánh ngọt hình tảng đá.
Grant rời mắt khỏi vẻ lành mạnh tuyệt đối của cái bánh ngọt và thấy rằng lá thư là của Laura gửi tới.
Anh vui vẻ mở lá thư ra.
Alan thân mến (Laura viết)
Không gì (nhắc lại: không gì) có thể khiến em ngạc nhiên về lịch sử. Scotland có những công trình tưởng niệm lớn dành cho hai nữ thánh tử đạo đã chết đuối vì đức tin của họ, bất chấp thực tế là hai người này chẳng hề chết đuối và cũng không phải là người tử vì đạo. Họ bị kết án vì tội phản nghịch - những kẻ nội gián ủng hộ một cuộc xâm lăng do Hà Lan chủ mưu, em nghĩ vậy. Dù sao thì cũng vì một tội trạng hoàn toàn thế tục. Họ được Hội đồng cơ mật bãi án theo thỉnh nguyện của chính họ, và bản bãi án vẫn nằm trong Tàng thư Hội đồng Cơ mật cho tới tận ngày nay.
Tất nhiên, chuyện này không hề làm nản lòng các nhà sưu tầm thánh tử vì đạo ở Scotland, và câu chuyện về kết cục bi thảm của hai người phụ nữ, được hoàn tất với lời thoại khiến con tim xúc động, rồi sẽ được tìm thấy trên mọi giá sách ở Scotland. Với những lời hội thoại hoàn toàn khác nhau trong mỗi bộ sưu tập. Bia mộ của một trong hai người phụ nữ này, tại nghĩa địa nhà thờ Wigtown, ghi:
Bị sát hại vì thừa nhận Christ là lãnh tụ tối cao của Giáo hội của Người, không vì tội ác nào ngoài việc không thừa nhận Giám mục và không chối bỏ Giáo hội Trưởng lão mà bị trói vào một cây cọc ngoài biển, bà đã chịu khổ hình vì Christ Jesus.
Họ thậm chí còn trở thành một chủ đề cho các bài thuyết giảng của Giáo hội Trưởng lão, theo như em hiểu - cho dù về điểm này em nói theo lời nghe kể lại. Và các du khách vẫn tới rồi lắc đầu trước những công trình tưởng niệm mang các dòng ghi chú đầy cảm động, và tất cả mọi người đều có một khoảng thời gian hết sức lợi lạc.
Tất cả chuyện này diễn ra bất chấp thực tế là nhân vật đầu tiên đi sưu tầm tư liệu, cần mẫn tìm kiếm khắp hạt Wigtown chỉ bốn mươi năm sau khi vụ việc tử vì đạo được cho là đã xảy ra, cũng là vào thời điểm đỉnh cao thành công của Giáo hội Trưởng lão, cũng phải phàn nàn rằng “nhiều người phủ nhận chuyện này đã xảy ra”; và đã không thể tìm được nhân chứng trực tiếp nào.
Việc anh đang hồi phục là tin rất tốt, với chúng em quả là như trút đi được gánh nặng. Nếu anh thu xếp khéo, thời gian nghỉ phép an dưỡng của anh có thể trùng với dịp tuyết tan mùa xuân. Lúc này mực nước đang rất thấp, nhưng đến lúc anh kịp khá lên hẳn nước sẽ đủ sâu để làm hài lòng cả anh lẫn lũ cá.
Tất cả chúng em đều yêu anh,
Laura.
T.B. Chuyện này thật lạ nhưng khi ta nói với ai đó sự thật về một câu chuyện truyền thuyết, người ta sẽ bất bình không phải với người đã thuật câu chuyện đó mà với ta. Họ không muốn các ý nghĩ của họ bị xáo trộn. Em nghĩ điều đó khuấy động lên trong họ sự bất an mơ hồ, và họ ghét nó. Bởi thế họ bác bỏ và từ chối nghĩ về nó. Nếu họ chỉ đơn thuần dửng dưng thôi thì cũng tự nhiên và dễ hiểu. Nhưng cảm xúc này mạnh hơn thế nhiều, tích cực hơn thế nhiều. Họ bực mình.
Thật lạ, phải không nào.
Thêm Tonypandy nữa, anh thầm nghĩ.
Anh bắt đầu tự hỏi bao nhiêu phần trong những điều sách giáo khoa đã nói với anh về lịch sử nước Anh là Tonypandy.
Lúc này, khi đã biết vài sự thực, anh trở lại đọc quyển sách của More thánh thiện. Để xem những đoạn có liên quan lúc này có vẻ ra sao.
Nếu với anh, chúng có vẻ ba hoa một cách đáng tò mò và lố bịch ở đôi chỗ khi đọc chúng chỉ dưới ánh sáng từ tinh thần phản biện của chính mình, thì giờ đây khi đọc lên chúng rõ ràng đáng ghê tởm. Anh đang có cảm giác mà cậu nhóc Pat của Laura vẫn quen gọi là “phát tởm”. Và anh cũng bối rối.
Đây là bản tường thuật của Morton. Morton là nhân chứng trực tiếp, là người trong cuộc. Morton hẳn phải biết một cách chính xác những gì diễn ra trong khoảng thời gian từ đầu tới cuối tháng Sáu năm đó. Ấy thế nhưng không có lời nào nhắc tới tiểu thư Eleanor Butler; không một lời về Titulus Regius. Theo Morton, lý do Richard viện ra là Edward trước đó đã kết hôn với nhân tình Elizabeth Lucy của mình. Nhưng Morton chỉ ra, Elizabeth Lucy đã bác bỏ việc bà ta từng kết hôn với nhà vua.
Tại sao Morton lại dựng một bộ con ky lên rồi chỉ để tự hất đổ nó xuống như thế?
Tại sao lại thay thế Eleanor Butler bằng Elizabeth Lucy?
Bởi vì ông ta có thể bác bỏ một cách chân thực rằng Lucy chưa từng kết hôn với nhà vua, nhưng không thể làm điều tương tự trong trường hợp của Eleanor Butler chăng?
Đương nhiên ở đây cần giả định là lời tuyên bố của Richard nói rằng những đứa con của Edward là con ngoài giá thú cần được chứng tỏ không có căn cứ là rất quan trọng với ai đó.
Và theo bản viết tay của More thánh thiện, Morton đã viết để phục vụ Henry Đệ Thất, nên ai đó này nhiều khả năng là Henry Đệ Thất. Chính là người đã hủy đi Titulus Regius và cấm chỉ bất cứ ai giữ một bản sao của nó.
Một điều Carradine đã nói quay trở lại trong tâm trí Grant.
Henry đã ra lệnh để đạo luật bị hủy bỏ mà không được tuyên đọc.
Việc nội dung đạo luật không được ghi nhớ lại quan trọng với Henry tới mức ông ta đã đặc biệt thu xếp để nó bị phá hủy mà không được trích dẫn ra.
Tại sao đạo luật này lại quan trọng đến thế với Henry Đệ Thất chứ?
Các quyền của Richard vì sao lại có thể hệ trọng với Henry chứ? Không có vẻ gì là tân vương có thể nói: quyền với ngai vàng của Richard là ngụy tạo, do đó quyền của ta là chính đáng. Cho dù cái cớ Henry Tudor đưa ra để coi mình là một người nhà Lancaster có bé nhỏ thảm thương tới mức nào, và những người thừa kế của nhà York không can dự vào.
Vậy tại sao việc nội dung của Titulus Regius bị lãng quên đi lại tối quan trọng với Henry như vậy?
Tại sao lại đem giấu Eleanor Butler đi, và thay vào chỗ cô này một nhân tình chưa bao giờ tự xưng đã kết hôn với nhà vua?
Vấn đề này làm Grant bận rộn đầy khoan khoái tới tận trước bữa tối; khi người gác cổng bước vào cầm theo một tờ ghi lời nhắn gửi cho anh. “Ngoài tiền sảnh nói anh bạn trẻ người Mỹ của ông để lại cái này cho ông,” người gác cổng nói, đưa cho anh một tờ giấy được gấp lại.
“Cảm ơn ông,” Grant nói. “Ông biết gì về Richard Đệ Tam?”
“Có một giải thưởng à?”
“Cho cái gì?”
“Câu đố.”
“Không, chỉ để hài lòng sự tò mò về tri thức thôi. Ông biết gì về Richard Đệ Tam?”
“Ông ta là kẻ sát nhân hàng loạt đầu tiên.”
“Hàng loạt? Tôi nghĩ đó là hai người cháu thôi chứ?”
“Không, ồ, không. Tôi không biết nhiều về lịch sử nhưng tôi có biết việc đó. Giết anh trai, anh họ, và ông vua già đáng thương tại tháp London, rồi kết thúc với hai đứa cháu còn nhỏ của ông ta. Một kẻ ra tay trọn gói.”
Grant ngẫm nghĩ điều này.
“Nếu tôi nói với ông rằng ông ta chưa bao giờ sát hại ai cả, ông sẽ nói sao?”
“Tôi sẽ nói rằng ông hoàn toàn có quyền đưa ra quan điểm của mình. Một số người tin trái đất phẳng. Một số người tin thế giới sẽ kết thúc vào năm 2000. Một số người tin thế giới mới bắt đầu từ chưa tới năm nghìn năm trước. Ông sẽ nghe được những điều còn tức cười hơn thế nhiều ở Marble Arch vào một ngày Chủ nhật.”
“Vậy là ông sẽ không tán thành ý nghĩ đó dù chỉ trong chốc lát?”
“Được rồi, tôi thấy nó thú vị, nhưng chúng ta hãy nói luôn nó không phải thứ ta có thể gọi là rất đáng tin cậy. Nhưng đừng để tôi ảnh hưởng tới ông. Hãy thử nó ở quy mô rộng hơn xem. Ông hãy mang ý nghĩ này tới Marble Arch vào một ngày Chủ nhật, và tôi dám cược ông sẽ kiếm được vô khối người tán thưởng. Thậm chí có thể phát động một phong trào.”
Ông này vung bàn tay làm một điệu chào nửa vời vui vẻ rồi rời đi trong khi tự ư ử hát thầm; kiên định và không bị tác động.
Vậy hãy giúp tôi, Grant thầm nghĩ, tôi cũng không ở cách nó quá xa. Nếu dấn sâu thêm nữa vào chuyện này, tôi sẽ đứng trên một cái thùng đựng xà phòng tại Marble Arch.
Anh mở tờ giấy nhắn của Carradine ra và đọc: “Ông đã nói là ông muốn biết liệu những người thừa kế ngai vàng khác có còn sống khi Richard đã chết hay không. Ý tôi là cả hai cậu bé nữa. Tôi quên nói: ông có thể lập một danh sách những người này cho tôi, để tôi có thể tìm kiếm họ. Tôi nghĩ điều đó sẽ quan trọng.”
À, nếu người đời nói chung tiếp tục đi qua thản nhiên, khẽ hát thầm, nhanh nhảu và không bận tâm, ít nhất anh vẫn có chàng người Mỹ trẻ tuổi này ủng hộ mình.
Anh để More thánh thiện sang một bên, với những đoạn tường thuật như trên báo số ra Chủ nhật về những cảnh tượng cuồng loạn và những lời buộc tội điên khùng, anh với tay cầm lấy bản tường thuật lịch sử tỉnh táo dành cho sinh viên để có thể lập danh sách các đối thủ tiềm tàng với Richard Đệ Tam trong kế vị ngai vàng nước Anh.
Và khi anh đặt More-Morton xuống, anh chợt nhớ ra một điều.
Cảnh tượng điên cuồng đó trong phiên họp hội đồng tại tháp London, được More thuật lại, cơn bùng phát điên rồ từ phía Richard chống lại phép phù thủy đã làm teo cánh tay của ông ta, đã nhắm vào Jane Shore.
Sự tương phản giữa cảnh tượng được thuật lại, vô nghĩa, gây phản cảm ngay cả cho một độc giả thờ ơ, và thái độ hiền hòa, bao dung, gần như vô tư của lá thư mà Richard đã thực sự viết về người phụ nữ đó thật đáng kinh ngạc.
Vậy hãy giúp tôi, anh lại thầm nghĩ, nếu tôi phải lựa chọn giữa người đàn ông đã viết bản tường thuật và người đàn ông đã viết lá thư đó, tôi sẽ chọn người đàn ông đã viết lá thư, cho dù có ai trong số hai người đã làm bất cứ điều gì khác.
Ý nghĩ về Morton khiến anh đình chỉ việc lập danh sách những người thừa kế York cho tới khi anh tìm ra số phận sau cùng của John Morton. Dường như sau khi đã sử dụng sự rảnh rang của mình trong vai trò làm khách của Buckingham để tổ chức một cuộc hợp sức giữa nhà Woodville và phe Lancaster (trong đó Henry Tudor sẽ mang thuyền cùng lính từ Pháp về, còn Dorset và những thành viên còn lại của nhà Woodville sẽ đón ông ta cùng tất cả những kẻ bất mãn tại Anh mà họ có thể lôi kéo đi theo họ), ông ta đào thoát tới giáo khu cũ của mình ở Ely, rồi từ đó về lục địa. Và không trở lại cho tới khi ông ta quay về theo sau một Henry đã giành được cả chiến thắng tại Bosworth lẫn vương miện; bản thân ông ta đang trên đường tới Canterbury, một chiếc mũ hồng y và sự bất tử trong vai trò Morton của “chĩa ba của Morton”. Gần như là điều duy nhất bất cứ cậu nam sinh nào nhớ về chủ nhân Henry Đệ Thất của ông ta.
Trong phần còn lại của đêm đó, Grant hạnh phúc lần tìm qua các quyển sách lịch sử, tập hợp các ứng viên kế vị ngai vàng.
Chẳng thiếu gì các ứng viên. Năm người con của Edward, con trai và con gái của George. Và nếu các con của Edward bị gạt sang bên bởi chúng là con ngoài giá thú và các con của George bị loại vì người cha đã bị tước quyền, thì vẫn còn một ứng viên khả dĩ nữa: con trai người chị Elizabeth của Richard. Elizabeth là Nữ công tước xứ Suffolk, và con trai bà là John de la Pole, Bá tước xứ Lincoln.
Trong gia đình cũng còn một cậu bé nữa mà Grant đã không ngờ tới sự tồn tại. Có vẻ như đứa trẻ yếu đuối ở Middleham không phải là con trai duy nhất của Richard. Ông ta có một đứa con từ mối tình ngoài hôn nhân; một đứa con trai tên John. John xứ Gloucester. Một cậu bé chẳng có gì quan trọng về địa vị, song được thừa nhận và sống trong gia đình. Đó là thời kỳ dải chéo màu đỏ thể hiện tư cách con hoang trên gia huy được chấp nhận không chút buồn phiền. Kỳ thực, Người Chinh Phục đã khiến nó trở thành mốt. Và những kẻ chinh phục từ đó về sau đã chứng tỏ nó không gây bất lợi. Như một cách bù đắp, có lẽ vậy.
Grant tự lập cho mình một bản danh sách nhỏ.
EDWARD
Edward, Vương hầu xứ Wales Richard, Công tước xứ York
Elizabeth
Cicely
Anne
Katherine
Bridget
ELIZABETH
John de la Pole, Bá tước xứ Lincoln
GEORGE
Edward, Bá tước xứ Warwick
Margaret, Nữ bá tước xứ Salisbury
RICHARD
John xứ Gloucester
Anh chép lại danh sách này cho anh bạn Carradine trẻ tuổi sử dụng, tự hỏi làm thế nào lại có ai đó, nhất là Richard, nảy ra ý nghĩ rằng việc loại trừ hai đứa con trai nhỏ tuổi của Edward sẽ giúp ông ta tránh khỏi các cuộc nổi loạn. Đây là nơi mà anh bạn Carradine trẻ tuổi hẳn sẽ gọi là đông nghịt những kẻ thừa kế. Nhung nhúc những tiêu điểm (hay tâm điểm?) cho sự bất mãn.
Lần đầu tiên anh nhận ra rằng việc sát hại hai cậu bé không những chỉ vô ích mà còn là một việc làm ngớ ngẩn.
Và nếu nói Richard xứ Gloucester là loại người nào, thì không còn chút nghi ngờ gì nữa, đó là một kẻ ngớ ngẩn.
Anh xem quyển sách của Oliphant để xem Oliphant có gì để nói về điểm vô lý này trong câu chuyện.
“Thật lạ,” Oliphant viết, “khi Richard dường như không công bố bất cứ phiên bản nào về cái chết của họ.”
Còn hơn cả kỳ lạ: điều này thật không thể hiểu nổi.
Nếu Richard muốn sát hại các con trai của anh mình, vậy thì ông ta chắc chắn đã làm việc ấy một cách khôn khéo. Hai đứa trẻ đã có thể chết vì lên cơn sốt, thi thể của chúng hẳn đã được quàn công khai cho dân chúng nhìn thấy như lệ thường giống thi thể các thành viên Hoàng gia, như thế tất cả mọi người đều biết hai đứa trẻ không còn trên đời nữa.
Không ai có thể nói một người đàn ông không thể giết người - sau nhiều năm làm việc ở kè Victoria, Grant biết điều này quá rõ - nhưng người ta có thể gần như đoan chắc việc một người không thể làm những điều ngớ ngẩn.
Tuy vậy, Oliphant không có chút nghi ngờ nào về vụ giết người. Theo Oliphant, Richard là con quái vật. Có lẽ khi một sử gia nghiên cứu về một chủ đề quá rộng như thời Trung cổ và Phục hưng, ông ta không có thời gian dừng lại phân tích chi tiết. Oliphant đã chấp nhận More thánh thiện, ngay cả khi ông ta dừng lại giữa chừng để băn khoăn về một điểm lạ lùng ở chỗ này hay chỗ kia. Mà không nhìn ra được rằng những điểm lạ lùng đã ăn mòn đi chính nền móng giả thuyết của mình.
Có Oliphant trong tay, anh tiếp tục đọc. Sau lễ đăng quang là chuyến tuần du khải hoàn trên khắp nước Anh. Oxford, Gloucester, Worcester, Warwick. Không giọng nói phản đối nào được ghi lại trong chuyến tuần du đó. Chỉ một bản đồng ca những lời chúc phúc và tạ ơn. Một tâm trạng hân hoan bởi một chính quyền tốt sẽ được duy trì trong thời gian cả một đời người sắp tới. Nói cho cùng, cái chết bất ngờ của Edward đã không bắt dân chúng phải chịu đựng những năm tháng chia rẽ và một cuộc xung đột nội bộ mới quanh con trai của ông ta.
Ấy thế nhưng trong cuộc khải hoàn này, sự tôn vinh nhất quán này, sự kính cẩn triệt để này, Richard (theo Oliphant, người nhất nhất tuân theo More thánh thiện) lại sai Tyrrell trở lại London để trừ khử hai đứa trẻ đang học tập ở tháp London. Trong khoảng thời gian từ ngày mùng 7 đến ngày 15 tháng Bảy. Tại Warwick. Ở giữa mùa hè an toàn của mình, ở giữa trung tâm vùng York gần biên giới với Wales, ông ta lên kế hoạch tiêu diệt hai đứa trẻ đã bị bác bỏ tính chính thống.
Thật là chuyện khó lòng xảy ra.
Anh bắt đầu băn khoăn liệu các sử gia có sở hữu những bộ óc hiểu thấu lẽ thường hơn những Bộ óc Vĩ đại mà anh từng gặp qua, những nhân vật khó tin đến thế.
Anh cần tìm cho ra ngay về lý do Tyrrell không bị lôi ra trừng phạt khi làm việc đó vào tháng Bảy năm 1485 mà mãi đến tận hai mươi năm sau. Y đã ở đâu trong suốt quãng thời gian đó?
Nhưng mùa hè của Richard giống như một ngày tháng Tư. Đầy những hứa hẹn chẳng đi tới đâu. Đến mùa thu, ông ta phải đối đầu với cuộc xâm lăng của liên minh Woodville-Lancaster mà Morton đã thu xếp trước khi chính ông ta cũng rời khỏi bờ biển nước Anh. Phần Lancaster trong cuộc âm mưu xứng đáng để Morton tự hào: họ tới cùng một hạm đội các chiến thuyền Pháp và một đạo quân Pháp. Nhưng phần Woodville chẳng thể cung cấp được gì khá hơn những cuộc tụ tập lẻ tẻ ít ỏi ở những địa điểm cách xa nhau: Guildford, Salisbury, Maidstone, Newbury, Exeter và Brecon. Người Anh không hề mong muốn Henry Tudor, nhân vật họ không biết, hay bất cứ cái gì dính dáng tới người nhà Woodville, những người họ biết quá rõ. Và những hy vọng của Dorset được thấy em gái cùng mẹ khác cha Elizabeth của mình trở thành Vương hậu Anh trong vai trò vợ Henry Tudor đã trôi tuột theo những trận lụt ở Severn. Henry đã cố đổ bộ ở phía tây, nhưng gặp phải Devon và Cornwall phẫn nộ cầm vũ khí chống lại ý tưởng này. Vậy là ông ta dong buồm quay trở lại Pháp để đợi một ngày may mắn hơn. Và Dorset tới gia nhập đám người lưu vong mỗi lúc một đông của nhà Woodville đang bu quanh triều đình Pháp.
Vậy là kế hoạch của Morton bị trôi tuột theo mưa thu và sự dửng dưng của nước Anh, còn Richard có thể bình yên trong một thời gian ngắn; nhưng mùa xuân tới cùng một nỗi buồn không gì có thể xóa đi. Cái chết của con trai ông ta.
“Người ta kể nhà vua đã thể hiện những dấu hiệu đau khổ tuyệt vọng; Vương thượng không phải là một con quái vật trái tự nhiên tới mức thiếu vắng những cảm xúc của một người cha,” vị sử gia viết.
Hay của một người chồng, có vẻ như vậy. Chưa đầy một năm sau, người ta cũng kể về những dấu hiệu đau khổ tương tự ở ông, khi Anne qua đời.
Sau đó, chẳng còn gì ngoài chờ đợi sự lặp lại của cuộc xâm lăng từng thất bại; nhà vua duy trì nước Anh trong trạng thái phòng thủ cùng nỗi lo về ngân khố cạn kiệt.
Richard đã làm tốt những gì có thể. Nhà vua đã gắn tên mình cho một mô hình Nghị viện. Ông ta rốt cuộc cũng đạt được hòa bình với Scotland và thu xếp một cuộc hôn nhân giữa cháu gái mình và con trai của James Đệ Tam. Ông ta đã nỗ lực hết mức để có được hòa bình với nước Pháp, song thất bại. Tại triều đình Pháp có Henry Tudor, và Henry Tudor là chàng trai cưng của nước Pháp. Chỉ còn là vấn đề thời gian trước khi Henry đổ bộ lên Anh, lần này được hỗ trợ tốt hơn.
Grant đột nhiên nhớ tới Phu nhân Stanley, người mẹ ủng hộ phe Lancaster nhiệt thành của Henry. Phu nhân Stanley đã đóng vai trò ra sao trong cuộc đổ bộ vào mùa thu đã chấm dứt mùa hè của Richard?
Anh săn tìm trong quyển sách dày cộp cho tới khi tìm ra nó.
Phu nhân Stanley đã bị buộc tội trao đổi thư tín phản nghịch với con trai bà ta.
Nhưng một lần nữa, dường như Richard lại chứng tỏ ông ta quá nhân từ cho lợi ích của bản thân mình. Các lãnh địa của Phu nhân Stanley bị tịch biên, nhưng chúng lại được giao cho chồng bà ta. Và bản thân Phu nhân Stanley cũng thế. Để quản chế nghiêm ngặt. Điều mỉa mai cay đắng ở đây là Stanley gần như chắc chắn cũng biết rõ về cuộc đổ bộ như vợ ông ta.
Quả thực con quái vật đang chẳng hề hành xử theo quy củ.
Trong khi Grant đang dần thiếp đi, một giọng nói vang lên trong tâm trí anh: “Nếu hai cậu bé bị ám hại vào tháng Bảy, và cuộc tấn công của phe Woodville-Lancaster diễn ra vào tháng Mười, tại sao bọn họ lại không dùng vụ sát hại các Vương tử như một lý do để hiệu triệu lực lượng?”
Tất nhiên, cuộc tấn công đã được lên kế hoạch từ trước khi có bất cứ câu hỏi nào được đặt ra về vụ ám hại; đó là một công cuộc quy mô với mười lăm chiếc thuyền cùng năm nghìn lính đánh thuê, và hẳn đã phải mất một thời gian dài để chuẩn bị. Nhưng đến thời điểm khởi sự, những lời đồn đại về hành vi tàn ác của Richard hẳn đã lan rộng, nếu như thực sự có bất cứ lời đồn đại nào. Tại sao bọn họ không lớn tiếng tố cáo tội ác của ông ta trên khắp nước Anh, để nỗi kinh hoàng nó gây ra lôi kéo mọi người đổ xô về ủng hộ công cuộc của họ?