Mới hơn ba giờ chiều mà trời đã xám lạnh, mây kéo ùn lên. Hoàng lặng lẽ bước đi trên đường phố, lòng anh không vui. Anh rẽ vào cửa hàng mậu dịch giải khát ở ga Hàng Cỏ mua một cốc nước chanh, đến ngồi xuống bên chiếc bàn cạnh cửa sổ, trông ra đường. Hoàng muốn hút một điếu thuốc lá, dù chưa bao giờ anh hút thuốc. Anh cảm thấy khói thuốc sẽ làm cho lòng mình khuây khỏa hơn. Nghĩ thế, Hoàng bước đến bên quầy phục vụ mua bao thuốc lá Tam Đảo, rồi trở về chỗ của mình. Đây là điếu thuốc lá đầu tiên cho cuộc đời nghiện thuốc của anh.
Anh nhìn đến dẫy người đang đứng xếp hàng mua bánh kẹo trung thu. Có hai anh chiến sỹ trẻ, trên hai ve áo có gắn miếng quân hàm binh nhất. Họ là những người lính mới nhập ngũ, Hoàng nghĩ vậy – Chắc là được tranh thủ về thăm gia đình? Bộ quân phục của hai chiến sỹ vẫn còn rất mới.
Một bà già đứng xếp hàng phía trên hai người chiến sỹ ấy, quay lại nói:
- Hai chú bộ đội tới mua trước đi!
Bà lão chép miệng vẻ thông cảm:
- Thời gian của các chú ít ỏi, bà con chúng tôi mua sau một tý cũng được. Thằng cháu tôi cũng thế đấy! Chỉ xin cấp trên đi phép được một ngày, tranh thủ về thăm nhà. Cứ sấp sấp ngửa ngửa...
- Dạ, cũng vắng. Chúng cháu xếp hàng cũng được.
Một anh chiến sỹ từ tốn đáp lại.
- Các anh cứ mua trước đi! Sớm tý nào hay tý ấy, mua mau mà về kẻo "bu" lại đợi.
Một cô gái tinh nghịch, nói xen vào.
- Có mà "bu trẻ" ở nhà ở đang đợi nóng cả ruột, ấy chứ?
Mấy đứa con gái cười ồ. Bà lão quay sang mắng:
- Mấy con bé này! Chỉ được cái bộ...
Một anh chiến sỹ có vẻ cũng láu lỉnh, mau mồm đáp lại các cô gái:
- Lòng vả cũng như lòng sung thôi, mấy em ạ! Chỉ sợ rồi các em lại bám theo chân người ta mà khóc thút thít ấy.
- Này...
Cô gái đối lại ngoa ngoắt:
- Đừng có mà khinh thường chị em nhé! Đã biết mèo nào cắn mửu nào? Hay là mấy anh rồi lại bịn rịn không đi được. Có anh lại bỏ trốn cả đơn vị về thăm "em", bị cấp trên sạc trước cả hàng quân đấy!
Cô phục vụ viên trẻ tuổi giơ cả một đĩa cân đầy kẹo, hỏi một anh chiến sỹ:
- Túi của anh đâu, đưa em đổ vào?
Hồi đó các nhà hàng chưa sẵn túi ni lông như bây giờ. Thấy anh chiến sỹ đứng lúng túng vì không có túi đựng, cô bèn nghĩ ra một sáng kiến:
- Hay là anh ngửa mũ ra, để em đổ kẹo vào đấy vậy?
Nghe chừng hợp lý, anh bộ đội định giơ tay lên đầu lấy chiếc mũ xuống đựng kẹo. Bỗng tiếng chị phục vụ viên lớn tuổi hơn, mắng cô gái trẻ:
- Cái con này, ăn nói chẳng ra làm sao? Tổ quốc trên đầu, ai người ta lấy để đựng kẹo. Thế mà cũng đòi ăn nói, mất cả lập trường.
Anh bộ đội chột dạ. Đã đặt tay lên vành mũ, vội làm động tác sửa lại mũ cho ngay ngắn. Sau đó, anh ta phanh ngay miệng cái túi quần quân nhân rộng thùng thình, bảo với cô phục vụ viên trẻ tuổi:
- Các chị cứ đổ cả vào đây cho tôi.
Nghe câu chuyện xẩy ra ở cửa hàng giải khát, Hoàng thấy vui vui. Anh bước ra đường, đi thẳng về phía Cửa Nam rồi ngoặt lên phố Tràng Thi... để rẽ vào một cái phố ngắn ngang đấy. Mưa đã rơi xuống những hạt nhỏ, đều đều. Anh ngẩng mặt hít lấy một hơi gió lạnh.
Hoàng dừng lại trước cửa nhà một người bạn trai cùng lớp. Nghe tiếng bạn gọi, Đức ở trên tầng hai ló đầu ra ngoài cửa sổ, vẫy tay bảo Hoàng lên. Hoàng đẩy cửa bước vào nhà, đến bên một chiếc cầu thang gỗ, nhảy hai bậc một cho đến hết cầu thang. Đức vui vẻ đón bạn, rồi khoe:
- Tớ vừa nhận được giấy gọi đi học ở nước ngoài rồi, tuyệt quá!
Đức giơ cho Hoàng xem tờ giấy triệu tập sinh viên đi học tại Cộng hòa dân chủ Đức. Anh bảo:
- Bổ xung thêm vào nhóm các bạn của lớp mình đi học ở Đức, mà chúng nó đã được gọi từ tháng trước.
- Cậu được gọi đi học ở Đức cũng đúng thôi, vì tên cậu cũng là Đức mà.
Hoàng nói vui với bạn. Đức tiếp:
- Mấy hôm trước, tớ lại nhận được giấy gọi nhập ngũ. Lo quá! Phải lên phân trần với mấy ông trên Ban tuyển quân - Mấy ông đòi phải trình giấy gọi đại học thì mới miễn nghĩa vụ quân sự.
- Sao cậu không mang tờ giấy triệu tập học ở Đức này lên, cho mấy ông trên Ban tuyển quân xem?
Hoàng nói với bạn.
- Rồi. Hôm qua nhận được tờ giấy gọi đi học ở nước ngoài này, tớ tức tốc cầm lên trình với mấy ông – xong ngay!
Hoàng vui lây với bạn. Cùng với những ước mơ tuổi trẻ, anh cũng khao khát được thả sức mình bay vào những hành tinh xa xôi, đầy sức cám dỗ của bầu trời khoa học. Nhưng rồi ý thức về một cuộc chiến tranh, cuộc chiến đấu đánh Mỹ để bảo vệ tổ quốc... đã thôi thúc mạnh mẽ trong anh. Anh không muốn lẩn tránh, dù đó là một lý do hoàn toàn chính đáng.
"Ở đấy không có bình yên! Ở đấy đòi hỏi phải hiến máu!" – Chỉ cần những yêu cầu không hề đơn giản đó, cũng đủ để anh gạt sang bên những ân huệ đang mời đón anh. Nếp nghĩ ấy của Hoàng cũng là tâm tư chung với không ít thanh niên, trong những năm thập kỷ sáu mươi này.
- Cái Thu nó tính quẩn?
Đức nhìn Hoàng và nói: "Cứ đi học ở nước ngoài bảy năm là tốt rồi! Thời buổi chiến tranh này...". Hoàng hỏi bạn:
- Cậu sang Đức sẽ học ngành gì?
- Máy tính điện tử.
Đức nói: "Chắc là đến khi bọn này về, đất nước đã hòa bình.". Hoàng đỡ lời của bạn:
- Có thể khi các cậu về thì đất nước đã hòa bình. Tiếp đến sẽ là thời đại của khoa học, kỹ thuật. Các cậu tha hồ mà trổ tài năng của mình. Lúc đó, xã hội lại rất cần những con người có nhiều kiến thức khoa học như các cậu.
Đức đồng tình.
- Dĩ nhiên. Ở các nước châu Âu, trình độ khoa học tiên tiến lắm! Ngay hệ trung cấp của họ đào tạo, tương đương với trình độ kỹ sư của ta đây!
Hoàng hỏi:
- Hôm nào Đức và các bạn tập trung?
- Sáu giở tối ngày mồng một tháng tới. Như thế là bọn mình còn ở lại trong nước đúng một tuần nữa. Hôm đó, nếu Hoàng và những bạn chưa tựu trường, ra ga với bọn mình nhé!
Đức vẫn yên trí là Hoàng sẽ vào học ở đại học Bách Khoa.
- Thế nào mình cũng ra tiễn cậu và các bạn.
Hoàng nói rồi đứng dậy chào bạn ra về. Khi đưa chân Hoàng ra cửa, Đức còn dặn:
- Ngày mai, mấy đứa bọn mình cũng phải dẫn nhau đi đánh chén một bữa để chia tay?
Hoàng gật đầu tán thành rồi bước ra phố trong thứ ánh sáng đèn nhè nhẹ, phả xuống mặt đường nhựa bóng nước. Anh rùng mình khi cơn gió thổi tới, bỏ ống tay áo đang xắn dài xuống cho đỡ lạnh. Cứ thế anh rảo bước trên hè phố, mà cũng chẳng biết nên đi đâu, về đâu?
*
Bước lang thang trên phố. Những kỉ niệm về năm học cuối cấp lại hiện lên trong óc Hoàng. Cuộc chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ lan rộng ra các thành phố ở miền Bắc. Thủ đô cũng liên tục trong tình huống báo động. Máy bay Mỹ ngày đêm đe dọa sẽ ném bom vào Hà Nội. Trường cấp III của anh phải sơ tán tới một miền quê trên Hà Bắc. Lớp 10D của anh học cùng với Thu, Đức và hơn ba mươi bạn đã đi theo trường, đến một làng… ở thôn Hồng Phương, xã Cầu Hấu thuộc vùng Sen Hồ, tỉnh Bắc Giang.
Hình ảnh con sông Máng chảy qua làng, dòng nước trong xanh. Vào buổi chiều những ngày nắng ấm, anh cùng các bạn cả trai lẫn gái thường rủ nhau ra tắm và bơi lội thỏa thích. Rồi những lũy tre làng xanh mát, tỏa bóng xuống con đường thôn màu đất đỏ. Những mái nhà quê lợp mái rạ thân thương. Đồng lúa xanh trải xa hút tầm mắt, dạt dào tiếng gió… Tất cả hiện về theo kí ức của anh. Mới hôm nào chia tay nhau mà Hoàng có cảm giác như đã từ lâu lắm ! Sẽ không bao giờ anh còn được trở lại những ngày tháng cùng các bạn thời niên thiếu đó nữa.
Hồi còn đang học, các bạn lớp phải chia nhau ra từng tốp. Mỗi nhóm vài ba người để ở nhờ nhà bà con thôn xóm. Hoàng với Đức và Xuân Hùng cùng sống trong một nhà: Đó là nhà mẹ Bửu. Cứ thế cả lớp học ở rải rác từ đầu thôn tới tận cuối làng. Cứ sáng sáng đến giờ vào học, tất cả lại lục tục kéo nhau tới một ngôi nhà ngói khang trang nhất nhì trong xóm – Đó chính là ngôi nhà mà Ủy ban xã đã dành cho học sinh mượn làm lớp học. Ngày ngày các thầy cô tới đó giảng bài…
Bà con dân quê, nhất là vào thời chiến tranh đánh Mỹ… giàu tình thương yêu lắm ! Nhà cửa và các đồ dùng phục vụ cho lớp học của bọn anh, đều được bà con giúp đỡ. Tình cảm của họ không khác gì những người thân yêu, ruột thịt. Hồi đó các anh đi học tốn phí rất ít. Hàng tháng chỉ phải đóng một chút kinh phí nhỏ, theo qui định chung của Bộ giáo dục. Ngoài ra, chỉ tự lo cho cuộc sống của cá nhân mình. Học sinh bấy giờ ăn uống, tiêu pha cũng rất cần kiệm. Sống thật giản đơn. Cứ thế mà Hoàng và các bạn theo học cho tới tận khi kết thúc đời học sinh, bước vào cuộc sống sinh viên đại học trong thời chiến.
Hình ảnh những đêm trăng cùng ngồi học bên người bạn gái da diết, thương yêu lại hiện về - Thu là người bạn gái đã rất thân thiết với anh trong nhiều năm của đời học sinh. Họ học với nhau từ khi còn ở cấp II: Hồi lớp năm, lớp sáu học tại trường Long Biên, gần ngay bờ hồ Ha Le… Sang lớp bẩy, nhập vào trường Quang Trung và tốt nghiệp cấp II – Cả hai người cùng chuyển về học ở trường cấp III trên phố Lý Thường Kiệt… lại cùng theo trường sơ tán lên học tiếp năm cuối cùng ở miền quê này.
Những ngày tháng ôn luyện để bước vào kỳ thi cuối cấp: Tối tối Hoàng thường mang cặp sách sang nhà mà Thu ở nhờ, cùng ôn thi với người bạn gái. Hai cô bạn nữ sống với Thu trong ngôi nhà đó, mang sách sang nhà các bạn trai thân thiết với họ để học. Bao đêm trăng vằng vặc học cùng nhau… Những tình cảm bình dị, dễ thương của Thu đã choán ngợp trong trái tim anh. Tình yêu của hai người cũng đã nẩy nở trong những năm học ấy !
Sắp phải chia tay 1 Cả hai mới thấy bịn rịn, quyến luyến bên nhau đến chừng nào ? Những ngày ấy, khi cảm xúc về cuộc sống và tình yêu trào lên trong lòng anh – Hoàng đã làm thơ để ghi vào nhật ký ! Đó cũng là thói quen của anh. Hoàng vẫn được các bạn lớp tặng cho cái danh hiệu: Thi sĩ đi sơ tán mà.
Hình ảnh Thu – Người bạn gái thân thiết nhất thời niên thiếu, cũng là mối tình đầu của đời anh… để anh viết lên bài thơ “Thời áo trắng”:
Trả lại cho anh một thời áo trắng
Em đi rồi, mai thành phố cô đơn !
Những bông hoa mùa xuân thôi không nở
Đi dưới bóng điện đêm lòng sẽ rất buồn.
Ôi, yêu dấu cái thời còn cắp sách
Mắt em cười mùa thu xanh lên !
Những buổi chúng mình tìm ánh trăng để học
Tà áo trắng động vào...khe khẽ nát tim anh !
Trả lại cho anh một thời áo trắng
Đã đi qua và... đã đi qua...
Với cả dòng sông trôi mơ mộng
Lá lá rụng vàng, tóc tóc hóa sương pha.
Nghe gió thổi hàng cây vi vút
Em biển xanh xa mãi vô cùng…
Anh đứng lặng một mình bên bờ biếc
Những âm thanh kêu bổi hổi trong lòng.
Trả lại cho anh một thời áo trắng
Em đi rồi, mai thành phố cô đơn !
Mải miên man suy nghĩ, bước chân đưa anh về đến cửa nhà. Đêm đã khuya, người nhà đều đi ngủ cả. Hoàng khẽ mở cửa bước vào phòng mình. Anh rửa ráy qua loa rồi quăng mình xuống giường, ngủ thiếp đi.