Trong bài viết có chi tiết liên quan đến bộ phim truyền hình Vòng Nguyệt Quế mà lúc đó dư luận đòi gay gắt ngưng phát sóng. Tôi cũng mạo muội viết một bài Sổ tay in trên báo Tuổi Trẻ (số ra ngày 23/7/2008). Xin được in lại như một chú thích cho bài viết này:
SỰ THẬT NÀO CHO MỘT TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT
Ngay từ những tập dạo đầu, bộ phim truyền hình Vòng Nguyệt Quế ( dài 25 tập, Kịch bản Hà Thủy Nguyên, Đạo diễn Mai Hồng Phong, chiếu trên VTV1 lúc 8h10 từ thứ 2 đến thứ 6 hằng tuần) đã nhận được những phản ứng có thể nói và gay gắt của dư luận. Trên một số tờ báo, phản ứng của nhà báo cũng như khán giả dường như đều cùng gặp nhau một điểm: “Phim thiếu tính thực tế”. Cứ theo những phản ánh, mổ xẻ ấy thì “làm gì ngoài đời có chuyện công an yêu cầu thi sĩ đọc thơ mới tha? Có tập thơ mỏng dính nào mà nhuận bút lên tới 11 triệu đồng? Sao giới nhà văn chỉ toàn xấu xa? v..v.. Cho đến nay, phim đã chiếu hơn nửa, thì khán giả vẫn cảm thán như thế. Đại khái chỉ toàn thấy chuyện nhảm, phịa, thiếu thực tế.
Đáp lại dư luận, nhà biên kịch Hà Thủy Nguyên - tác giả kịch bản Vòng nguyệt quế cho rằng: “Xin thưa, tôi cũng mong những điều tôi viết ra trong phim không phải là sự thật lắm. Nhưng rất đáng tiếc là nó được chắt lọc từ rất nhiều sự thật mà tôi được biết” ( Báo Thể thao & Văn hóa ngày 21/7/2008). Một bên thì nói thiếu sự thật, một bên thì cho có quá nhiều sự thật. Vậy sự thật nằm ở đâu? Có lẽ, khi tham gia vào cuộc tranh luận này, cả hai phía đều đã đi… hơi xa sự thật. Bởi, cái sự thật mà chúng ta đang nói ở đây là sự thật trong phim chứ không phải ngoài đời. Theo đó, điều đáng đưa ra để trao đổi là liệu kịch bản có lô gích không, diễn viên đóng có đạt không, đạo diễn có giỏi không… thì hầu như không thấy đề cập (?!). Sự thật có những mẫu số chung, nhưng sự thật cũng có những cá biệt. Có những sự thật được nhiều người biết theo nghĩa thực tế, cũng có những sự thật chỉ được soi rọi hay va chạm ở số ít. Có sự thật trước mặt và sự thật mang tính dự báo. Những bí ẩn của nội tâm cũng là sự thật. Nhưng, tất cả những cái gọi là sự thật ấy, qua nghệ thuật đều đã được tinh lọc, cấu trúc lại. Cho nên, cái sự thật trong nghệ thuật thực chất là sự hư cấu, là dám sáng tạo trên những điều cá biệt hoặc tưởng tượng. Ví dụ, khi xem phim Titanic (đạo diễn James Cameron) có cảnh ban nhạc vẫn nán lại chơi nối bản nhạc trong khi mọi người hoảng loạn tháo chạy, tàu sắp gãy đôi, hẳn nhiều người sẽ tắc lưỡi kêu xạo.
Xem phim Kẻ chuyên nghiệp (đạo diễn Luc Besson) khi thấy gã sát thủ Leon (diễn viên Jean Reno) dịch chuyển đâu, cũng khư khư… ôm một chậu cây xum xuê, hẳn nhiều người sẽ cười, làm gì có sát thủ nào kỳ cục như thế? Hay xem phim Tuyết miền nhiệt đới (đạo diễn Vũ Ngọc Đãng) nhiều người thấy “dị ứng” khi thấy một cô gái nghèo lại nuôi một chú heo nhỏ làm kiểng. Đó là những chi tiết, nhân vật mà nhiều người thường nói: “Ngoài đời làm gì có”, nhưng lại khiến họ nhớ rất lâu. Cũng như vậy, ở đây, cảnh công an yêu cầu chàng thi sĩ làm thơ và chàng thi sĩ trẻ tuổi “tức cảnh sinh tình” ngay tại trụ sở công an cũng sẽ khiến khán giả nhớ lâu. Dù rằng theo thói quen họ vẫn nói: “Ngoài đời làm gì có chuyện đó”. Vấn đề không nằm ở chuyện đó có thật (ngoài đời) không, mà là tiến triển trong phim có lô gích không, tình huống phim thuyết phục không và diễn xuất của diễn viên đã đạt chưa?...
Nhà biên kịch nhất quyết rằng, phim này được chắt lọc từ rất nhiều sự thật. Song, thiển nghĩ để tạo ra một cảm giác “như thật” trên phim thì cái cần là khả năng sáng tạo chứ không nhất thiết phải vin vào cái sự thật đâu đó ngoài đời. và, đương nhiên là không cần phải phân bua rằng chuyện đó có thật (ngoài đời) hay không. Trên thế giới có những bộ phim “bịa hoàn toàn” nhưng lại mang đến cho người xem những cảm xúc rất thật. Trong khi đó chúng ta thường được khuyến dụ xem những bộ phim “có rất nhiều sự thật” nhưng lại chẳng để lại dư vị gì. Đó là điều đáng để suy nghĩ cho cả người làm phim lẫn khan giả.
Nói rộng ra trong những môn nghệ thuật khác, người thưởng lãm dường như vẫn có thói quen lăm lăm cái kính hoặc thước đo “cái sự thật ngoài đời” trên tay để soi vào một tác phẩm. Còn người làm nghệ thuật thì rất hay mang tâm lý sẽ “đánh úp một mẻ lưới sự thật” mang vào tác phẩm nhằm thuyết phục công chúng. Chính vì quá chăm chú vào những kiểu sự thật như thế mà xảy ra những ngộ nhận cho cả công chúng lẫn nghệ sĩ. Nghệ thuật thật sự phải biết thoát ly tính minh họa, để tìm đến cái sự thật cuối cùng là cái hay lay động của tác phẩm.
