Rất tình cờ, tôi được biết ở Sài Gòn đang có một cây bao-báp (baobab), loài cây vốn chỉ xuất hiện một số vùng ở châu Phi.

“Chàng khổng lồ” là tên mà người châu Phi thường gọi khi nói đến cây bao-báp, bởi cây thường có chiều cao từ 5-20 mét, đường khính rộng hàng chục người ôm, và đặc biệt có thể sống lâu đến ba nghìn năm, bất chấp thiên nhiên khắc nghiệt. Với tính chất của một “chàng khổng lồ” như thế, cây bao-báp trở thành biểu tượng sức mạnh của người châu Phi.

Vậy mà, thật kỳ lạ và vô cùng thú vị, khi có một cây bao-báp như thế đang “ngự” tại Sài Gòn, ngay trong khuôn viên trường Đại học Sư Phạm thành phố Hồ Chí Minh. Mặc dù nơi thân cây có treo một tấm biển nhỏ “Cây bao-bap”, nhưng hầu như sinh viên ở đây chẳng mấy quan tâm. Được sự giới thiệu của Phó giáo sư – Tiến sĩ Nguyễn kim Hồng –Hiệu phó trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, tôi đã được mục kích cây baobáp và có cả một buổi chiều để … ngắm nghía “Chàng khổng lồ” này. Thực ra, nếu so với những cây bao-báp ở châu phi, thì cây bao-báp ở trường Đại học Sư phạm thành phố HồChí Minh hãy còn quá khiêm tốn về vóc dáng. Nó chỉ mới cao chừng mưới mét và đường kính khoảng chừng hai người ôm. “Cây bao-báp này sống ở đây đã hơn mười năm rồi đấy” – Thầy Hồng cho biết thêm.

2.

Thoạt đầu tôi cứ nghĩ, thầy Hồng là “tác giả” của cây bao-báp có nguồn gốc châu Phi này, nhưng không phải. Thầy cũng chỉ là một trong những người “khoái” cây bao-báp, còn người trực tiếp trồng cây bao-báp này là thầy Nguyễn Quý Tuấn, hiện đã nghỉ hưu.

Gặp thầy Tuấn tại nhà riêng, tôi biết thêm thầy nguyên là Phó Trưởng phòng Khoa học công nghệ và sau đại học của Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh. Khi còn giảng dạy ở khoa Sinh vật trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh thầy từng có 5 năm (1988-1993) làm chuyên gia giáo dục giảng dạy đại học ở Angola (châu Phi). Năm 1993 khi về nước, hành trang mà thầy mang theo chỉ có… hai loại hạt là hạt cây bao-báp và hạt chanh dây. Sau biết ở Việt Nam cũng có chanh dây thầy không “mặn mòi” với nó nữa mà chỉ dành sự chăm chút cho những hạt cây bao-báp kia.

Theo thầy Tuấn sở dĩ thầy thích cây bao-báp vì đấy là loại cây nổi tiếng về học thuật kinh điển sinh vật học. Chuyên môn của thầy vốn là ngành động vật chứ không phải thực vật, nhưng thầy mê cây bao-báp bởi hình ảnh rất mạnh mẽ đồng thời rất gần gụi, thân thương. Ở châu Phi cây bao-báp rất dễ trồng, chỉ cần vứt hạt xuống đất, mùa mưa nó sẽ tựmọc. Cây bao-báp lớn nhanh như thổi. Đến tháng tám cây ra hoa, những bông hoa có cuống dài bằng cánh tay trắng muốt như hoa quỳnh hương và treo lủng lẳng như những quả chuông. Quả bao-báp hình bầu dục, có nhiều hạt to cỡ ngón tay cái, bên trong có bột như bột sắn. “Bột này có vị chua chua, người Phi hay dùng nấu món “ka-lặc”, một món ăn sệt sệt có vị như sữa chua” – thầy Tuấn cho biết thêm. Và, thầy cứ nói về cây bao-báp cùng những kỉ niệm khó quên một thời.

3.

Thầy Tuấn bảo, ban đầu muốn uốn cây bao-báp thành cây bon-sai, nhưng không được, cây cứ lớn vùn vụt. Nhà chật nên thầy phải mang cây vào trường trồng, đến năm thứ mười (2003) thì cây ra hoa. Thầy rất mừng, hồi hộp chờ cây ra trái nhưng chờ mãi vẫn không thấy. Rồi thầy về hưu, rời trường, ít có dịp trở lại. Cây bao-báp vẫn lớn như thổi từng ngày.

Trong một khuôn viên nhỏ chừng mười mét vuông, có lẽ không phải là mảnh đất lý tưởng cho “Chàng khổng lồ”. Tôi thầy một đoạn bờ tường đã bị vỡ toạc ra vì rễ cây baobáp bung ra. Được biết, Thảo Cầm Viên đã từng đến xin cây bao-báp này nhưng nhà trường chưa đồng ý vì đấy cũng là một “vốn quý” của trường. Nhưng nếu không cho “Chàng khổng lồ” về Thảo Cầm Viên thì nhà trường cũng nên tính đến việc dời nó đến một địa điểm thích hợp hơn.

Có một cây bao-báp… ở Sài Gòn, điều ấy hẳn thật thú vị. Hãy chăm sóc cây bao-báp này và theo dõi xem nó “thọ” được bao nhiêu năm? Tôi được biết từ cổ xưa ở Dimbabwe, những người dân thường chui vào trú ngụ trong thân một cây bao-báp rỗng. “Ngôi nhà cây” này có thể chứa đến 20-30 người. Cây bao-báp ở Sài Gòn này rồi cũng sẽ già và rỗng từ bên trong. Nhưng khi đó là chừng nào? Và chừng đó có ai là người sống trong … ngôi nhà cây bao-báp (?!)

Sài Gòn, 2005

TB: Khi đọc lại bài viết này, trước mắt tôi không phải là hình ảnh cây bao-báp độc nhất vô nhị ở Sài Gòn (nghe nói ở Việt Nam chỉ có vài cây bao-báp ở Huế và cây bao-báp này mà thôi), mà hiện lên hình ảnh một người đàn ông ngày nào cũng nằm một mình trong ngôi nhà cũ. Đó là tôi muốn nói đến hình ảnh thầy Nguyễn Quý Tuấn. Lúc đó, để gặp ông, tôi phải năm lần bảy lượt đến đại học sư phạm gặp rất nhiều người, cuối cùng mới tìm được số điện thoại nhà riêng của ông. Nhưng ông ở nhà mà lại … không ở nhà. Tức là, mỗi ngày, ông luôn rời khỏi nhà để đến căn nhà cũ mà ông đã mua từ lâu bên quận 7. Vì vắng người ở đã lâu, nên ngôi nhà này trông như một ngôi nhà hoang, cỏ mọc đầy thềm bè. Bên trong lại có vài chuồng thú, đồ vật thí nghiệm, nên trông ngôi nhà như một “cõi hoang” giữa phố.

Nếu không có việc gì, thì ngày nào thầy Tuấn cũng đến ở đó một mình, đánh trần quần đùi, áo may-ô nằm đọc sách báo, nghe radio đến chiều tối mới về nhà với vợ con. Câu chuyện về cây bao-báp rốt cuộc lại dẫn tới câu chuyện về những người phụ nữ ngực trần ở angola. Lúc đó tôi thấy thầy Tuấn cười rung bụng, ướt mắt. Chẳng biết thời trai tráng ông có mối tình nào ở đó không. Chỉ thấy gương mặt ông như trẻ lại đến vài chục tuổi. Thật lạ lùng. Bây giờ, khi nhớ về ông, tôi vẫn nhớ về gương mặt trẻ trung đột biến đó.