Chăn trâu đốt lửa trên đồng
Rạ rơm thì ít gió đông thì nhiều
Mải mê theo một cánh diều
Củ khoai nướng để cả chiều thành tro
(Đồng Đức Bốn) Vẽ trong nỗi nhớ, trong văn thơ, lời hát, hay tranh, thì có lẽ không có một người Việt nào lại không “vẽ” trâu ít nhất một lần trong đời. Dẫu ai đó có xuất thân từ thành thị hay nông thôn, thì hình ảnh con trâu vẫn cứ quen thuộc như từ trong tiềm thức. Và, như thếkhông loại trừ, có người đã vẽ trâu từ trong những giấc mơ.
Nhắc đến tranh trâu thì không thể không nói đến Thập mục ngưu đồ (10 bức tranh chăn trâu), mà chúng ta có khi được thấy ở các ngôi chùa, dẫu rằng theo nhiều tư liệu thì tác phẩm này có xuất xứ từ thời Nam Tống (1127-1279), được vẽ bởi các thiền sư Trung Hoa. Ở Việt Nam, bộ tranh Thập mục ngưu đồ được phát hiện vào năm 1721, có kèm theo luận giải tụng của thiền sư Thích Quảng Trí. Năm 1972, nhà xuất bản An Tiêm (Sài Gòn) có ấn hành bộ tranh Thập mục ngưu đồ do Trúc Thiên sưu tập. Theo ấn bản này thì có hai phần tranh chăn trâu khác nhau, đó là bộ tranh tranh tiệm hóa (còn gọi là tranh Đại Thừa), và tranh trâu toàn đen (còn gọi là tranh Thiền tông). Bộ tranh tiệm hóa mô tả hình ảnh con trâu đen biến dần thành trắng, như là quá trình tu tập; còn bộ tranh toàn đen thì thể hiện bản chất như nó vốn có, vấn đề con người có chế ngự được nó hay không mà thôi. Nhưng tại sao Phật Giáo mượn hình ảnh con trâu để nói đến chăn tâm mà không phải con vật khác? Theo luận giải nhà Phật thì trâu tượng trưng cho năm giác: mắt, mũi, miệng, tai và da thịt; mục đồng là Thân còn hành động chăn là Ý thức. Dùng Tâm (trâu) để chăn Thân (mục đồng) hay ngược lại, là điều gửi gắm cốt lõi của triết lý nhà Phật. Cho nên nói đến tranh trâu thì không thể tách rời hình ảnh mục đồng. Cuối cùng là trâu thuần, còn người thì an vui “thông tay vào chợ”.
Trong cuộc sống bình thường, hình ảnh mục đồng ngồi vắt vẻo lưng trâu đọc sách hay thổi sáo, đã trở thành biểu tượng của vẻ đẹp nông thôn thanh bình. Khi được công ty truyền thông Nhã Nam “giao nhiệm vụ” vẽ logo sách, họa sĩ Hữu Khoa (còn có bút danh biếm họa là Khoái, Còm) đã vẽ một mục đồng ngồi lưng trâu đọc sách cách điệu trông rất đẹp. “Đọc sách theo cách thức truyền thống” – đó là thông điệp mà Nhã Nam gửi gắm qua logo này. Nhưng tại sao là trâu mà không phải là bò? Ở nông thôn thì chăn trâu hay chăn bò, về tính chất công việc đều giống như nhau. Song có lẽ gọi chăn trâu nghe “sang trọng” hơn chăng? Ví như bài thơ Chăn trâu đốt lửa của thi sĩ Đồng Đức Bốn, nếu thay chữ trâu bằng chữ bò thì tứ thơ vãn không thay đổi gì mấy, nhưng rõ ràng là chữ chăn trâu nghe “sang” hơn chăn bò nhiều.
Thế nhưng, trong tranh cổ và tranh dân gian Việt Nam thì lại vắng bong con trâu.
Tranh cổ có tranh hổ của tranh Hàng Trống, tranh dân gian có tranh lợn, gà, mèo của tranh Đông Hồ. Con trâu không được dân gian đưa lên tranh Tết bởi vì dáng vẻ u buồn, cục mịch chăng? Điều này chỉ có thể là phỏng đoán. Chỉ biết rằng họa sĩ Việt Nam vẽ tranh trâu cũng không nhiều, vẽ thành vệt tạo dấu ấn cũng chỉ vài ba người, như Lưu Công Nhân, Nguyễn Tư Nghiêm, Thành Chương, Nguyễn Văn Cười… Khi nói về cuộc đời làm nghệthuật của mình, họa sĩ Lưu Công Nhân bảo rằng: “Cả đời tôi chỉ vẽ được mỗi con trâu”. Đó là những bức tranh trâu được vẽ từ những chuyến đi thực tế nông thôn miền Bắc của Lưu Công Nhân từ những năm 1950 đến 1980. Xem tranh trâu của Lưu Công Nhân, lòng chợt dấy lên một tình cảm ấm áp, gần gũi lạ thường. Chỉ là những bức tranh tả thực nhưng đẹp như đường nét của cảm giác. Nguyễn Tư Nghiêm thì vẽ tranh trâu theo kiểu lập thể, Thành Chương cũng theo lối ấy, nhưng màu sắc tươi tắn như tranh Tết. Còn Nguyễn Văn Cường vẽ trâu theo trường phái ấn tượng và sử dụng màu đỏ làm màu chủ đạo, nên tranh của ông còn được gọi là tranh “trâu đỏ”.
Dẫu mỗi họa sĩ có cách vẽ tranh trâu khác nhau, nhưng hầu hết đều gặp ở một điểm là họ vẽ từ ký ức làng quê tuổi thơ, cũng có người từng chăn trâu cắt cỏ như họa sĩ Thành Chương. Người xem tranh trâu như đang đi ngược thời gian, trở về nơi làng quê thanh bình. Có một điều gì đó còn hơn là sự gần gũi, là sự tin yêu, nơi con trâu từ đời sống đến tranh vẽ. Và, có thể với nhiều người giấc mơ mục đồng dong trâu giữa thanh bình vẫn là một giấc mơ đẹp nhất trong đời.
Sài Gòn, 2009
TB: Tôi sinh năm 1973 (Quý Sửu) tức cầm tinh tuổi con trâu. Tuổi nhỏ ở quê từng chan bò, dù không “sang trọng” bằng chăn trâu, nhưng lại luôn nghĩ mình địch thị là một… con trâu.
Giờ thì, con-trâu-tôi vẫn đang cày bữa trên cánh đồng chữ nghĩa để kiếm chút mẫu sống theo từng năm tháng mùa màng.
