Vào năm sáu mươi mốt tuổi, tức đã sống qua cái mí “sáu mươi năm cuộc đời”, danh họa Picasso đã có một cuộc trò chuyện với Giovanni Papini, mà tôi tạm gọi đây là phút nói thật của ông. Picasso đã nói gì? Xin được trích một đoạn hầu bạn đọc: “... Quần chúng hôm nay không còn tìm kiếm một nguồn an ủi, một sự hứng khởi nào nữa; những kẻ sành điệu, những bọn giàu sang, những đứa ăn không ngồi rồi, những hạng cố đấm ăn xôi; thì lại muốn đi tìm cái mới, cái lạ, cái độc đáo, cái quái dị, có khả năng gây xì căng đan. Chính tôi, từ khi vẽ tranh lập thể và ngay cả trước đó nữa, đã làm hài lòng các họa sĩ bậc thầy, các nhà phê bình nghệ thuật, với tất cả những ý tưởng kỳ quặc luôn luôn thay đổi của mình. Vậy mà mình càng không hiểu bao nhiêu, họ càng khâm phục mình bấy nhiêu. Nhờ cứ đùa giỡn mãi với tất cả những trò chơi phù phiếm và tối nghĩa đó mà tôi đã nổi tiếng một cách nhanh chóng. Và, nổi tiếng đối với một họa sĩ có nghĩa là: bán được tranh, kiếm được tiền, trở nên giàu sang. Như anh biết đấy, ngày nay tôi vừa nổi tiếng vừa giàu sang.

Nhưng cứ mỗi lần đối mặt với chính mình, tôi lại lấy làm hổ thẹn và không dám tự coi mình là nghệ sĩ với cái nghĩa xưa, cao cả, vĩ đại của nó. Những người như Giotto, Le Titien, Rembrandt, Goya, mới đáng được gọi là nghệ sĩ, tôi chỉ là một thằng hề làm trò vui cho thiên hạ, một đứa khốn nạn hiểu được thời thế và biết khai thác sự ngu dốt, tính kiêu ngạo và lòng tham lam của đồng loại. Lời tôi nói ra đây có vẻ hơi chua chát, đau khổ đấy, nhưng ít nhất nó cũng là lời chân thật phát ra tự đáy lòng”.

(Picasso trò chuyện với Giovanni Papini, in trong cuốn Libro Nero, xuất bản ở Roma, 1952, Dẫn theo Văn Ngọc trong cuốn Đi trong thế giới hội họa – Tạp chí Tia sáng – NXB Trẻ 2004; trang 281).

2.

Tôi đã đọc đi đọc lại “phút nói thật” này của Picasso rất nhiều lần. Cũng như họa sĩ Văn Ngọc, tôi tin những lời ấy là của chính Picasso, dù rằng không có điều kiện để kiểm chứng. Tôi tin, bởi khi đã bước qua “Thời kỳ lập thể tổng hợp” (1912-1920) Picasso đã sáng tác thiên về tình cảm nhiều hơn. Càng cuối đời tranh của ông càng gần với thiên nhiên. Dường như, ông đã tìm thấy ở thiên nhiên niềm an ủi để sống và sự hứng khởi đểsáng tạo. Nói cho cùng thì người nghệ sĩ thực sự nào màng đến danh lợi hay tiền bạc. Khi còn là một nghệ sĩ trẻ tuổi, một mình lang thang ở Paris, Picasso cũng đã từng sống túng thiếu, thậm chí không đủ tiền để mua màu vẽ. Thế nhưng, nhiều bức vẽ về người lao động nghèo, chỉ với một màu xanh lam, đã đưa Picasso trở thành một họa sĩ tài năng thực sự.

Picasso đã là một họa sĩ thực sự trước khi bước vào “Thời kỳ lập thể”, chứ không phải đợi đến lúc ấy. Đợi đến lúc mà người ta ồ lên kinh ngạc trước cái lạ lùng, kỳ quái trong tranh của Picassso. Kỳ thực, Picasso không lừa dối, nhưng đúng là ông “đùa giỡn” hơi lâu. Đùa giỡn để kiếm tiền, điều ấy cũng không đến nỗi tệ. Nhưng cứ “đánh quả” mãi cũng nguy, vì nó sẽ làm mất đi cái thuần nguyên của tình cảm, làm hỏng đi cái tâm thế của sự sáng tạo.

Điều này có thể người ngoài không ai biết. Nhưng đã là người nghệ sĩ thì không nên tự gạt mình, không nên lừa dối chính mình. Đọc “phút nói thật” của Picasso mà chợt giật mình!

3.

Lại càng chợt giật mình hơn khi vừa mới đây thôi, tôi gặp một anh bạn họa sĩ trẻ cũng nói những điều tương tự như Picasso đã từng nói. Anh cho biết sẽ đóng cửa “luyện công” ròng rã trong vòng ba tháng để cho ra đời những bức tranh “lạ nhất” cho cuộc triển lãm sắp tới. Anh tâm sự, chẳng thích gì, thậm chí còn muốn “bể cái đầu” khi vẽ mà thiếu vắng tình cảm. Nhưng loạt tranh sắp tới dứt khoát phải lạ, nếu không triển lãm sẽ thất bại, tên tuổi anh có nguy cơ chìm trong bóng tôi (!). “Mình tin là triển lãm thành công. Nhưng, sau “cú chơi dựng đứng” này chắc mình phải đi giang hồ một thời gian. Sống và vẽ. Không cần lạmà chỉ cần đẹp và có tình cảm ...”.

Giật mình thật đấy. Nhưng cũng không lấy làm quá ngạc nhiên. Làm nghệ thuật, nói theo một khía cạnh nào đó thì cũng như tu tập, theo công án: “Thoạt đầu, thấy núi là núi, mây là mây, gió là gió. Sau nhìn, núi không là núi nữa, mây chẳng là mây, gió đâu là gió.

Nhưng, sau cùng thì núi là núi, mây là mây, gió là gió”. Nghệ sĩ mà không có khả năng làm lạ thì “trình độ cơ bản” chắc hẳn hạng xoàng. (Cố nhiên, cũng có những nghệ sĩ trình độ thượng thừa mà chẳng bao giờ bày những trò láu lỉnh cả). Làm lạ cũng hay, nhưng cứlàm lạ riết, “đùa giỡn” miết thì e cũng hỏng. Bởi cái lạ, cái tạo xì căng đan chỉ gây hiện tượng, tạo nhớ một thời điểm, một giai đoạn rồi cũng “tan biến” đi. Cái sự thật, cái tình cảm, cái gần gũi, cái “nghệ thuật vị nghệ thuật” thuần khiết mới là cái còn lại dài lâu. Như người ta vẫn còn nhớ dài lâu bức vẽ Chim bồ câu của Picasso vậy!

Làng Mai, 31/6/2006