Ngày 28 tháng 11 Colombo đã đến La Navidad và đã thấy tấn thảm kịch mà có lẽ ông đã cảm thấy những ngày trước đó. Ba mươi chín người di cư đến đất nước này đều đã chết, nhà và pháo đài của họ bị đốt cháy. Khó nói tấn thảm kịch đã xẩy ra như thế nào. Bác sĩ Chanca nói rằng "số tin tức ít ỏi được biết từ những người Anh-điêng và những lời giải thích không rõ ràng của họ càng làm cho tâm trí chúng tôi thêm bối rối, đến nổi cho đến tận bây giờ vẫn không thể biết được sự thật về cái chết của những người của chúng ta". "Cho đến tận bây giờ" người ta chưa biết toàn bộ sự thật.
Tuy nhiên một số sự việc đã rõ ràng. Hình như không còn nghi ngờ gì nữa là những lộn xộn ở La Navidad là do chính những người Tây Ban Nha gây ra giữa họ với nhau, về phụ nữ, về vàng và có lẽ về những vấn đề vụn vặt khác nữa, chứ không phải do người Anh-điêng gây ra. Ta phải dùng trí tưởng tượng để tái tạo hoàn cảnh cuộc phiêu lưu thứ nhất của người Âu tại những vùng đất mới được phát kiến. Ba mươi chín người này không phải là những tội nhân và cũng chẳng phải là thánh, thường bị những trận bão ở biển khơi dập vào, quen sống xa gia đình và sự thỏa mãn những khát vọng giới tính của họ bằng những phụ nữ họ gặp tại những hải cảng họ đến. Ở đây họ kiếm được phụ nữ theo sở thích và tất cả đều tự do.
Nhưng cuộc đời sẽ quá dễ dàng nếu sự tôn trọng lẫn nhau và tình yêu tự do gắn liền với nhau; điều đó đã không xảy ra và cũng sẽ chẳng bao giờ xảy ra. Những người Anh-điêng này không phải là những gái mại dâm, chỉ đơn giản là họ có mặt ở đó, nhưng thậm chí nếu họ có là những gái mại dâm đi nữa thì một người đàn ông vẫn có thể yêu một gái mại dâm, như những tường thuật trong lịch sử và thời nay đã chỉ rõ. Nhưng nếu một người đàn ông đòi quyền sở hữu một người đàn bà, chỉ cho riêng mình thì sẽ có sự tranh giành của một người đàn ông khác.
Có được vàng thì khó hơn; thèm khát và đánh nhau để lấy vàng, và ai cũng giấu giấu giếm giếm bí quyết kiếm được vàng. Khi một nhóm tìm được một số vàng, Cuộc tranh giành tất yếu sẽ nổ ra về việc chia vàng. Và khí hậu? Những tháng và những mùa qua đi, nhưng nhiệt độ thì luôn luôn không đổi, độ ẩm luôn luôn cao. Mưa rơi nặng nề, các mùa thay đối, cây cối nở hoa, nhưng khí hậu không chuyển biến. Đã hơn muời tháng mà không có một ngày mùa đông lạnh lẽo, dễ chịu như ở Castiglia, không có một ngày mùa hè khô, nóng, tốt đẹp như ở Andalusia.
Đặc biệt đáng lưu ý là thực tế mười một người đã chết gần đây, bị giết cuối tháng 9 - 1493, chín tháng sau khi thành lập thuộc địa. Đó là một chỉ dẫn rằng bầu không khí trở nên nặng nề hơn với thời gian và khí hậu chắc chắn ảnb hưởng đến hệ thống thần kinh của người châu Âu. Về bản chất, những người Tây Ban Nha mạnh dạn, khí hậu đã làm tăng thêm những thiếu sót của họ và làm cho họ sa sút tinh thần. Những thủy thủ tốt thích ứng với công việc trên đất liền một cách khó khăn và chỉ khi bị bắt buộc. Ở đây họ không thể bị cưỡng bức, vì những người Anh-diêng ở làng gần đấy thuộc đảo Guacanagari là một nguồn lao động không bao giờ cạn để bóc lột.
Thêm vào đó, người lãnh đạo đám người Tây Ban Nha không thể bắt họ làm bất cứ việc gì và cũng không thể lãnh đạo họ. Diego de Arana không có kinh nghiệm làm người chỉ huy. Colombo đã chọn Diego de Arana, chỉ vì là bà con nên ông tin cậy. Napoléon cũng làm như thế trong nhiều thế kỷ sau. Người thành Genovavi đại nhất(1) và người đảo Corse (2) trong lịch sử là hai người trung thành với gia đình. Cả hai ưu đãi những người bà con, đặt họ vào các địa vị quyền lực, mới khi họ có thể làm được (ngay cả khi đáng lẽ họ không nên làm). Ta có thể hiểu việc Colombo cử Arana làm quản trị trưởng của đoàn tàu trong chuyến du hành đầu tiên, nhiệm vụ của Arana là giám sát việc cung cấp nước ngọt cho toàn bộ đội tàu, một chức vụ tế nhị, đòi hỏi sự cần mẩn, nhưng không đòi hỏi thiên tài hoặc bản lĩnh. Tuy nhiên, ta không thể hiểu được việc cử ông làm người chỉ huy đảo La Navidad. Arana là người trung thành nhưng ông không khống chế được sự tranh giành của những người dưới quyền, hoặc kiềm chế được lòng tham- và tính dâm đãng của họ trong quan hệ với người Anh-diêng, đã tỏ ra là những người bạn chân chính.
Người ta có thể cảm thấy những người định cư ở đảo La Navidad đã trụy lạc tới mức độ nào trong một đoạn tường thuật ngắn, nhưng mạnh mẻ của Don Fernando và Las Casas: "Vì một trong những người đã chết đã thông báo sai cho Guacanagari về các vấn đề thuộc tín ngưỡng của chúng ta, nói rằng luật lệ của những người Công giáo là vô ích, rằng chính Colombo phải đứng ra bảo vệ tín ngưỡng đó". Không cần mất nhiều công tưởng tượng điều gì đã xảy. ra. Chính vì ông ta đã tự coi mình là bạn của Colombo và những người của Colombo, Guacanagari không thể không cảm thấy bị xúc phạm về thái độ của người Tây Ban Nha, vì qua nhiều tháng thái độ ấy ngày càng trở nên ngạo mạn và tồi tệ hơn. Rõ ràng, Guacanagan đã biểu lộ sự ngạc nhiên, nhận xét rằng loại thái độ đó không xứng với điều mà Colombo đã nói với ông ta về những ý định của họ và những ý định của Vua và Hoàng hậu Tây Ban Nha, chưa nói đến tôn giáo của họ, Chúa Giê-su, và Đức Mẹ đồng trinh. Những câu trả lời là sự khinh miệt đấng tối cao, và lời mỉa mai và sự nhạo báng.
Trong tình hình này, những quan hệ giữa những người Âu châu và những người Anh-diêng nhất định xấu đi. Làm sao có thể phê phán phản ứng đúng đắn của người Anh-điêng? Caonabó từ trên núi xuống để kết thúc thái độ bí ổi đó, giết những người da trắng còn sống sót, đốt làng và pháo đài của họ. Caonabó là một trong hai tù trưởng người Caribi, một người Caribi đảo Haïti đã bỏ thói quen ăn thịt người, nhưng chưa mất lòng dũng cảm và tính hiếu chiến của những người Caribi. Trong sự kiện này Caonabó là người báo thù, không phải là một mối thù truyền kiếp mà chỉ là một việc trả thù, sự trừng phạt theo lô-gich của Chúa nghiêm khắc trong kinh Cựu ước.
Hình như Guacanagari không chống đối
Caonabó, và cũng không gọi Caonabó đến, vì chúng ta biết rằng quan hệ giữa những tù trưởng Caribi và Taino không thân thiện, Guacanagari đã trông thấy những diễn biến dẫn đến những sự kiện thê thảm, nhưng không thể ngăn chận chúng, thậm chí đã không cố gắng để giúp người Tây Ban Nha, điều đó đã giải thích câu của Bác sĩ Chanca: "Quả thật, những kẻ thù đã làm nhiều việc cho người Taino của Guacanagari". Nhưng cũng có thể là khi những người Caribi của Canabó từ trên núi xuống để tiêu hủy La Navidad, họ đã quấy rầy và gây thương tổn cho người Taino, mặc dù người Taino không liên minh với người da trắng và cũng không bảo vệ người da trắng. Sự thù địch truyền thống giữa hai tù trưởng và sự giúp đỡ của Guacanagari đối với người lạ sau khi tàu biển bị tai nạn dễ dàng giải thích những cuộc xung đột giữa người Taino và người Caribi.
Giả thuyết có khả năng nhiều nhất là Guacanagari vẫn trung lập trong sự kiện La Navidad, và những lời của Guacanagari và của bộ hạ nói với Colombo là nữa thật nửa dối, vì họ sợ bị trừng phạt. Sự sợ hãi đó không phải là không có cơ sở. Quả thật, cha Boil muốn bỏ tù Guacanagari và những người Tây Ban Nha khác cũng chia sẽ quan điểm đó. Một điều có thể hiểu được là những quý tộc Tây Ban Nha và các thủy thủ theo quan điểm đó, nhưng nếu cha Boil được cử đi truyền đạo cho những người chưa theo tôn giáo nào mà cũng mang theo quan điểm đó thì không đúng đạo lý.
Dù sao báo cáo lại phản ánh đầy đủ lập luận mà La Casas gán cho Colombo về việc ông đã để cho Guacanagari được tự do; bỏ tù viên tù trưởng cũng không làm sống lại được những tín đồ Công giáo đã chết và cũng không đưa họ lên trời được nếu họ không ở đó rồi. Colombo thêm rằng nếu điều Guacanagari nói là đúng, thì bỏ tù ông ta sẽ là một bất công lớn, và tất cả những người Anh -diêng sẽ cảm thấy ác cảm và căm thù đối với những người Công giáo, và họ sẽ coi viên Đô đôc là vô ơn đối với sự giúp đỡ của họ trong cuộc hành trình đầu tiên và nguy hiểm mà Guacanagari đã chịu trong việc bảo vệ người Công giáo. Vua và Hoàng hậu đã cử ông đi chinh phục thuộc địa, và cần tránh bất cứ điều gì ngăn cản mục tiêu đó, tránh bất cứ điều gì gây ra xung đột và không hòa hợp giữa hai dân tộc. Sự thiệt hại đối với "đức tin của chúng ta, đức tin gần gũi nhất với tấm lòng của các vị vua Công giáo" sẽ còn lớn hơn nữa. Bài học đẹp đẽ này từ một người ngoại đạo cho một tín đồ có thể kết luận lịch sử bi thảm của La Navidad.
Không còn dấu hiệu nào về khu định cư. Xây bằng gỗ, khu ấy đã cháy hoàn toàn. Ba mươi chín cư dân của khu ấy chết tất cả, không để lại lời tường thuật nào bằng chữ viết hay bằng lời nói. Ngay cả vị trí khu định cư cũng khó xác minh. Những công trình nghiên cứu ưu việt nhất gần đây đã xác minh địa điểm của ngôi làng Guacanagari và địa điểm của thành phố Tây Ban Nha Puerto về sau này. Tuy vậy một điều gì đó vẫn còn chưa rõ, đúng vậy: những đứa trẻ em sinh ra từ những quan hệ tình yêu và những vụ hiếp dâm bạo lực của mười tháng đó, những đứa con của những người Tây Ban Nha và những người Anh-diêng. Một số trẻ em nhất định ra đời trước tháng 11 không may mắn, khi Colombo phát hiện ra thảm họa của các thuộc địa đầu tiên của ông. Nhiều đứa trẻ khác trong tử cung đang lớn dần của những người Anh-diêng có chửa, những trẻ em của một thảm họa. Chúng là những trẻ em đầu tiên của sự liên kết mà qua nhiều bi kịch khác, cuối cùng đã thành tựu, sự liên kết của các dân tộc Anh-diêng với nền văn hóa của châu Âu Công giáo, một sự liên kết mà người Tây Ban Nha, mặc dù có nhiều sai lầm và không ít hành động tàn ác, đã đạt được - không giống những người Anglo-Saxon.
Chúng ta hãy trở lại Colombo, phản ứng đầu tiên của ông không rõ ràng. Rõ ràng ông không xúc động, thậm chí còn lạnh lùng - ít nhất là vẻ bề ngoài. Ông ra lệnh cho những người của ông tìm vàng mà những người chết có thể đã chôn và tìm một địa điểm phù hợp hơn để làm một thuộc địa. Colombo đã che giấu bất cứ ảnh hưởng nào của thảm họa này đối với tâm hồn ông, ít nhất là trong thời gian trước mắt: sự bí mật là một trong những đặc tính nổi bật nhất của ông.
Nhưng cơn sốc chắc chắn đã làm ông chóang váng. Dễ dàng tưởng tượng những phản ứng của một nghìn hai trăm người đã nhiệt tình tình nguyện đi theo cuộc phiêu lưu thứ hai. Được đi, họ đã trông thấy nhiều cái mới, trong số đó không chỉ có những người Taino hiền lành được Colombo hết lời ca ngợi ở Tây Ban Nha, mà cả những người Caribi dữ tợn, ăn thịt người. Tuy nhiên, họ đã rời Tây Ban Nha không phải để thỏa mãn tính tò mò mà để làm giàu, để ở tại những vùng đất chưa có ai ở, hay do những người hiền lành và nhút nhát ở, loại người dễ dàng bị khuất phục và bị bóc lột.
Thay vào đó một tình huống khác đã xảy ra, họ không ở trong tay những người ăn thịt người ở đảo Guadeloupe, mà ở trong tay những người Anh-diêng của đảo Hispaniola, những người mà Colombo đã bảo đảm là những người hiền lành nhất trên trái đất. Những ngôi nhà đều bị cháy và cái giếng đáng lẽ phải đầy vàng thì rỗng tuếch, rỗng như hốc mắt lõm ở xác một người da trắng. Đó là điều mà Colombo phải chỉ cho những người Tây Ban Nha bị mất tinh thần và thất vọng thấy.
Từ thời điểm này ngôi sao Colombo bắt đầu đi xuống. Tại đây, ông ở trong một xứ sở thù địch, trong những cánh rừng không lành mạnh, với 1200 người để lãnh đạo. Ông là con người sinh ra để chỉ huy ở biển cả, ông chỉ có thể biểu hiện tài năng làm một người lãnh đạo thực sự, khích lệ được mọi người trên biển cả. Không làm gì khác được ngoài việc quay trờ lại dọc theo bờ biển phía Đông?
Colombo biết rất rõ rằng ở phía Tây nơi ông đã thành lập thuộc địa La Navidad là hải cảng tốt nhất trên toàn bộ bờ biển miền Bắc Haïti, hiện nay là Cap Haïtien. Từ cuộc hành trình thứ nhất ông đã phải biết điều đó. Dù sao, trong dịp này ông đã dùng hai chiếc tàu đi khảo sát bờ biển xung quanh La Navidad, một chiếc đi theo hướng Đông và chiếc kia đi theo hướng Tây.
Chắc chắn Cap Haïtien là nơi tốt nhất thiên nhiên đã chọn lựa, vì độ ẩm thấp, so với cánh đồng phía Đông, vì sự che chở của ngọn núi dốc đằng sau Cap Haïtien và vì hải cảng đep được bảo vệ bởi hai, có khi ba vách san hô. Đó là một nơi đặc biệt thích hợp cho việc định cư của người Âu và trong một vài thế kỷ sau này sẽ trở thành "Paris của vùng biển Caribê". Nhưng Colombo quyết định không dùng Cap Haïtien "vì nó ở xa mỏ vàng". Chắc chắn sẽ tìm thấy mỏ vàng trong đất liền, ở phía Đông cửa sông Yaque del Norte chạy dưới ngọn Monte Cristi, Colombo đã xác định điều đó trong chuyến du hành đầu tiên. Vì vậy ông đã quyết định định cư tại Cap Haïtien và quay trở lại, quày mũi tàu của ông về phía Đông.
Colombo nhớ hai nơi ở phía Đông La Navidad phù hợp cho một thành phố, vì đó là những hải cảng tốt: Bahia de Gracias, ngày nay là Luperón Puérto Plata, ở chân Monte Plata. Bahia de Gracias là hải cảng mà chiếc tàu Pinta đã lưu lại mười ngày; tại đó Martin Alonso Pinzón đã thu thập một số vàng, như vậy nó có vẻ là mục tiêu lý tưởng. Colombo viết trong Nhật ký của chuyến du hành thứ nhất: "Lối vào hẹp vì có một bờ chỉ có hai sải nước; tuy nhiên, ở bên trong là một hải cảng tốt, kín đáo và được bảo vệ tốt". Nhưng "nó có nhiều sương mù" và có nhiều con hà mã đã gây hư hại nhiều cho chiếc tàu Pinta, do đó Colombo không xem xét hải cảng đó, còn Puerto Plata thì sao? Ngày nay đó là thành phố đông dân nhất và nổi tiếng nhất trên bờ biển phía Bắc nước Cộng hòa Đô-mi-ních (Dominique). Cảng này đã hưởng vị thế đó từ lâu, trước hết như một căn cứ quân sự chống lại bọn cướp biển và sau này trong những cuộc chiến tranh vùng Ca-ri-bê. Con mắt sắc sảo của nhà đi biển vĩ đại đã thấy những thuận lợi của Puerto Plata. Tại sao Colombo không thành lập một thuộc địa mới ở đó? Vì, xin nói thẳng ra, ông không thể làm dịu bớt nổi lo lắng của những người của ông. Có lẽ lần đầu tiên từ khi Colombo vạch ra một cách chính xác kế hoạch của ông về một cuộc phát kiến vĩ đại, Colombo đã phạm một sai lầm, không phải xuất phát từ tính ương ngạnh, hoặc kiêu hãnh, cũng không phải từ tính hám lợi, tham vọng, hay thậm chí sự cuồng tín về tôn giáo. Hình như đó là một sai lầm đặc trưng của những người không thể chịu được sự trì trệ, dù chỉ chút xíu, nhưng chúng ta sẽ thấy không phải như thế. Gió đã góp phần vào sai lầm này, gió xích đạo mà trong nhiều trường hợp khác đã là đồng minh tốt nhất của Colombo.
Ta chỉ thử phiêu lưu đi dọc theo bờ biển phía bắc Haïti và nước Cộng hòa Dominique trên một chiếc thuyền buồm để đánh giá những khó khăn của việc đi ngược gió xích đạo trên biển cả. Tuy nhiên, tháng Giêng 1493 chiếc tàu Nina đã mất bảy ngày để đi từ La Navidad đến Puerto Plata. Giờ đây, sau hơn mười tháng, Colombo đã rời La Navidad ngày 7 tháng 12 và tới núi Monte Cristi ngày hôm sau. Colombo lại ra đi, hoặc đúng hơn là tìm cách ra đi ngày 9. Mãi đến ngày 2 tháng 1 ông mới tới nơi sẽ lập ra thành phố Isabela. Chúng ta hãy xem xét những khoảng cách:
* Từ La Navidad đến Monte Cristi là 30 dặm hiện đại (38 dặm Địa Trung Hải).
* Từ Monte Cristi đến Isabela là 33 dặm hiện đại (42 dặm Địa Trung Hải)
* Từ Isabela đến Puerto Plata là 26 dặm hiện đại (32 dặm Địa Trung Hải).
Hai mươi lăm ngày để đi ba mươi ba dặm! Hơn một dặm một chút trong một ngày, không gặp cản trở, nhưng để tưởng tượng những tàu đó sẽ phải dùng bao lâu và thường xuyên như thế nào vì không có gió, có lẽ một, hoặc hai tuần lễ.
Colombo không nêu sự khổ thực sự này vì ông ngừng viết Nhật ký. Chứng cứ duy nhất là bằng chứng ngắn gọn nhưng mạnh mẻ của bác sĩ Chanca: "Gió ngược đến nỗi đi ba mươi hải lý trong hoàn cảnh đó thì khó khăn đối với chúng tôi hơn là đi toàn bộ đoạn đường từ Castiglia". Chanca, một bác sĩ hơn là một thủy thủ đã nhầm hải lý với dặm, không phải ba mươi hải lý mà là 120 dặm. Thực tế hơn 42 dặm một chút theo những tính toán của Colombo, đo bằng dặm Địa Trung Hải.
Những thủy thủ, những quý tộc, những binh lính, những người đi định cư ở Đất Mới và những con ngựa đã làm gì? Rõ ràng họ luôn luôn ở trên tàu. Họ không lên bờ, vì đến gần bờ biển từ bên ngoài vỉa san hô thì không thể. Một số thuyền có thể đã đổ bộ để lấy nước và người ta có lẽ đã bắt được nhiều cá. Nhưng ngựa không ăn cá, và hai mươi nhăm ngày đối với con người là một thời gian vô tận tuyệt vọng trong một khí hậu nóng nực và ẩm, rất khác khí hậu ở châu Âu. Thủy thủ kiệt sức vì liên tục làm buồm và chín trong số mười lần không đạt kết quả. Những người khác không hoạt động, không thể vận động, trừ chen chúc nhau trên boong tàu, cũng không thể bơi hay xuống nhúng nước vì biển có đầy có mập.
Đây là một tai họa khác nữa sau tai họa La Navidad, vì chỉ có Colombo biết, từ kinh nghiệm của ông trong năm trước, rằng đó là một tình hình khác thường có thể khắc phục. Puerto Plata gần, đi thuyền chưa đến một ngày, nếu họ có gió thuận lợi. Nhưng gió không đến. Như vậy làm thế nào họ đến được Puerto Plata? Bằng những con ngựa chết? Bằng sự nổi loạn của hàng trăm người?
Colombo đã phải bó tay, đã phải ngừng, cuối cùng đã phải lên bờ và đã tìm thấy thành phố mới, thuộc địa hứa hẹn. Nhưng ông nên chọn địa điểm ở đâu? Ông đã bác bỏ đồng bằng ở của sông Yaque del Norte; nước trong vịnh đó đầy bùn lầy.
Sau đó, dải đồng bằng đầu tiên trên bờ biển là ở của sông Bajabonico. Ngày nay nó đổ ra cách xa một dặm về phía Tây, rồi đập vào một cái gò, cao khoảng hai mươi thước Anh, ngay trên biển cả. Tại đó Colombo đi lên bờ và có một quyết định nhanh chóng vì cần thiết, thành lập thuộc địa mới. Colombo không đặt tên thuộc địa mới là Navidad mới, vì ngay cả cái tên của thuộc địa đã thất bại cũng cần phải biến đi khỏi trí nhớ. Ông đặt tên thuộc địa mới là La Isabela, Hoàng hậu đã hỗ trợ, giúp đỡ và bảo vệ ông. Như thế, hai lần không may mắn đã làm nảy sinh ra thàhh phố đầu tiên của Thế Giới Mới.
Chú thích:
(1). Tức Colotnbo.
(2). Tức Napoléon, quê ở đảo Corse.