Xin chào, tôi là Từ Lãng, tác giả của Dạ hành thực lục .
Tôi bắt tay sáng tác và đăng tải loạt truyện này lên mạng vào tháng Tư năm 2016. Những câu chuyện của tôi nhanh chóng nhận được sự quan tâm, trong đó có cả lời khen ngợi lẫn sự ngờ vợc.
Nhiều người cho rằng truyện về kẻ săn tin rất hay nhưng hơi đen tối và nặng nề, khiến người đọc cảm thấy khó chịu. Để xử lý vấn đề này, tôi quyết định viết tiếp, cho bạn quen với sự nặng nề. Tôi làm thế không phải để lấy độc trị độc, mà bởi bản năng con người phản ứng chân thực và mạnh mẽ nhất trước nỗi sợ và bóng tối. Cách giải quyết tốt nhất chính là đối mặt với nó.
Vậy tại sao tôi lại muốn viết truyện về kẻ săn tin?
Thuở nhỏ, ta thường nghe người lớn kể những câu chuyện đáng sợ (với trẻ em), ví dụ nếu hư sẽ bị quái vật hoặc người xấu trong truyện bắt đi. Nghe xong, trẻ em sẽ nhớ lời răn dạy. Con người có bản năng dễ bị hấp dẫn bởi những câu chuyện. Câu chuyện thu hút sự chú ý, lan truyền cảm xúc và lưu lại ấn tượng trong ta. Người ta thích nghe kể chuyện, thuật lại câu chuyện và tham gia vào câu chuyện.
Khi đối mặt với thế giới xa lạ, người Trung Quốc thời xưa đã tự kể cho mình nghe chuyện về Bàn Cổ khai thiên lập địa, Nữ Oa dùng bùn nặn người. Người Do Thái thì cho rằng, “Đức Chúa Trời nói phải có ánh sáng, vậy là ánh sáng xuất hiện.*” Trẻ con hay băn khoăn mình từ đâu ra, và câu trả lời bố mẹ đưa ra luôn là nhặt về từ rừng cây, bãi rác, bờ biển... Tương tự, khi giảng giải đạo lý cho người khác, bạn thường dùng câu mào đầu “Tôi có người bạn...”
Walter Benjamin* định nghĩa “câu chuyện” như sau: Câu chuyện là những trải nghiệm tự thân đến từ phương xa. Lời ông nói đã khái quát hai đặc điểm của một câu chuyện:
Sức hấp dẫn của câu chuyện chính là giúp người đọc trải nghiệm những điều chưa từng kinh qua. Từ nhỏ tôi đã thích nghe và kể chuyện, đặc biệt là những câu chuyện kiểu truyền thuyết đô thị.
Hơn chục năm trước, hồi tôi học cấp hai, trường tôi bỗng lưu truyền câu chuyện “cắt thận”. Tôi và bạn bè thảo luận sôi nổi trong giờ giải lao và cả khi tan lớp. Tối đến tôi sang nhà bà ngoại ăn cơm cùng họ hàng, bác tôi nhắc nhở cậu con trai mới đi làm phải cẩn thận, đừng bắt chuyện với mấy cô xinh gái quá kẻo bị cắt thận. Một thời gian sau, con trai của đôi vợ chồng trung niên trong cư xá mất tích, các cô các bác đều đồn rằng anh ta bị cắt thận.
Người ta bàn luận, kháo nhau chuyện “cắt thận”, nhưng không ai chứng minh được việc ấy là thật hay giả, cắt thế nào, có khả thi không. Nhưng câu chuyện vẫn được truyền miệng, trở thành đề tài tán gẫu sau bữa cơm và liên tục gióng hồi chuông cảnh tỉnh mọi người. Nghe xong chuyện này, hẳn đã có thanh niên bỏ sở thích lang thang ngoài đường mỗi khi đêm xuống, thay vào đó chọn cách về nhà, xem ti vi, tránh xa mấy cô gái xinh đẹp cho an toàn.
Đây chính là truyền thuyết đô thị, một nét văn hóa dân gian thú vị. Nó và cuộc sống đô thị nương tựa vào nhau để tồn tại.
Theo thống kê của công cụ quản lý, hơn một nửa độc giả của tài khoản MOJO* là nữ giới trẻ tuổi. Điều này khiến tôi hơi ngỡ ngàng. Mới đầu, tôi và rất nhiều bạn bè đều ngờ vợc: truyện tôi viết liệu có khiến các cô gái sợ quá chạy mất dép không? Nhưng trên thực tế, bóng tối và nỗi sợ ẩn giấu trong truyện không những không xua đuổi được họ, mà còn níu giữ họ lại. Đa số bình luận của nhóm độc giả này đều mang thái độ tích cực và nói rằng đọc xong họ có ý thức cảnh giác hơn, chứ không phải sợ hãi, ghét bỏ, khiến tôi rất mừng, cảm thấy mình đã làm được một việc ý nghĩa.
Tôi cho rằng mình có tài kể chuyện, nên không muốn lãng phí. Chia sẻ kinh nghiệm và trao đổi suy nghĩ qua những câu chuyện chính là cách tôi tích thêm trải nghiệm sống và hiểu hơn về bản tính con người. Kẻ săn tin là thân phận tôi tạo ra cho mình. Thân phận này giúp tôi thỏa mãn niềm yêu thích và cơn nghiện điều tra chuyện li kì. Tôi dốc hết tình yêu dành cho sự mạo hiểm và những câu chuyện vào thân phận kẻ săn tin. Trong nhận thức của tôi, kẻ săn tin vừa là Người Dơi và Indiana Jones* của đô thị Trung Quốc, vừa là Sherlock Holmes và thám tử vĩ đại Poirot*.
Sự gần gũi giữa truyền thuyết đô thị và đời sống đã biến định nghĩa của Benjamin về “câu chuyện” trở thành “những trải nghiệm tự thân đến từ nơi không quá xa”.
Dạ hành thực lục là truyện hư cấu. Có người hỏi tôi, sao anh lại viết những chuyện đáng sợ như vậy?
Sở dĩ chuyện của người lớn có thể thu hút và răn đe trẻ em là bởi nó được kể một cách chân thực. “Chuyện này xảy ra trên đường XX”, “Đứa bé nhà nọ không nghe lời nên bị bắt đi”. Đây chính là cách kể đặc trưng của truyền thuyết đô thị, cũng chính là đặc điểm cơ bản của văn học truyền miệng suốt hàng trăm hàng nghìn năm nay.
Hiện thực và hư cấu nằm ở hai cực của quá trình sáng tác. Mỗi tác giả lại có cách kiến giải khác biệt. Tác giả của Lolita, Vladimir Vladimirovich Nabokov, không quá đề cao hiện thực. Theo ông, tiểu thuyết là hư cấu. Bậc thầy kể chuyện bằng trí tưởng tượng và cấu trúc phức tạp cho rằng, những trò lừa gạt của con người mãi không thể so bì với tự nhiên, và nếu có người bảo tiểu thuyết là có thật, Nabokov sẽ cho rằng đó là sự sỉ nhục với cả nghệ thuật lẫn hiện thực. Tôi thích Nabokov, thấy tiểu thuyết của ông rất hay nhưng tôi cũng thích những câu chuyện “được bịa như thật”.
Theo tôi, lối viết phi hư cấu và bút kí gần gũi với độc giả phổ thông hơn. Đến cả cái hư cấu của Nabokov cũng có liên hệ với hiện thực. Chính trong tập tự truyện Hãy nói đi, kí ức , ông đã áp dụng thủ pháp ấy: ông bắc cây cầu kín đáo nối liền kí ức chân thực và miền tưởng tượng.
Hiện thực là một cái đẹp, và cách viết xây dựng hiện thực là một khuynh hướng thẩm mỹ. Tương tự, sự quan tâm khác nhau dành cho bóng tối và ánh sáng cũng là một khuynh hướng thẩm mỹ, nó có thể khơi gợi cảm xúc hơn, mang sức cảm hóa hơn. Vậy nên trong quá trình sáng tác, tôi đã thử học kĩ năng kể chuyện này. “Giống như thật”, “thật” ở đây không phải cái chân thực của thế giới hiện thực, mà là cái chân thực được câu chuyện phơi bày, hay còn gọi là sự chân thực của logic tường thuật.
Để đạt hiệu quả này, trong lúc sáng tác, tôi đã thử nhiều phương pháp khác nhau, kiến tạo hiện thực bằng nguồn tư liệu từ đời sống thực tế.
Lối viết này có hai mục đích:
Thứ nhất, buộc ta nhìn thẳng vào sự thật và đưa ra lời cảnh báo, phơi bày cái ác trong nhắn tính và sự khác nghiệt của cuộc sống. Đọc xong, độc giả chắc chắn sẽ có cảm giác u ám, nhưng đó là những trải nghiệm cần thiết.
Thứ hai, đem đến sự phấn khích sau khi trải qua hiểm nguy. Những sự rùng rợn ẩn mình trong truyền thuyết đô thị khiến người đọc kích thích, tôi tin đây là trải nghiệm tâm lý phổ biến.
Dạ hành thực lục là tác phẩm hư cấu, nhưng cảm giác bất an là có thật. Truyền thuyết đô thị và chuyện truyền miệng sở dĩ được coi là “như thật” bởi nỗi sợ với thế giới bên ngoài luôn tiềm ẩn trong con người.
Ngành sinh vật học có một quan điểm như sau: những loài động vật thích tìm kiếm kích thích mới và dấn thân vào môi trường mới sẽ giỏi thích nghi hơn, tỉ lệ di truyền gene cũng cao hơn. Đây là một dạng bản năng sinh vật. Dẫu trí tuệ con người đã phát triển tới độ khiến bản năng sinh vật bị thoái hóa, ẩn nấp, nhưng ta vẫn chia sẻ đặc điểm trên với động vật. Có người thích thể thao mạo hiểm, có người mê xem phim kinh dị, có người ưa thám hiểm rừng rậm... Cũng bởi người dân thị thành không có cơ hội đích thân trải nghiệm nên những chương trình thám hiểm và truyền hình thực tế rất được ưa chuộng.
Khi viết về kẻ săn tin, tôi cũng nghĩ rằng: mình đang tạo nên nỗi sợ và hiểm nguy ư? Làm vậy có đúng không? Sau mỗi lần suy xét, tôi lại càng thêm kiên định tiếp tục sáng tác. Có thể vì tôi sở hữu gene ưa hiểm nguy, giống những người thích xem phim kinh dị vậy.
Tôi sống trong môi trường tương đối an toàn, ít ra là tới giờ tôi chưa thấy cảnh cắt thận. Như tôi, đại đa số những người khác cũng chắc mẩm, tin tưởng rằng mình đang sống trong môi trường an toàn.
Khi thân xác ở một nơi an toàn, nhưng tâm hồn lại đắm chìm vào thế giới giật gân trong tưởng tượng, ta sẽ càng tin vào sự an toàn ở thời khắc này, và cảnh giác hơn với mối nguy hiểm tiềm tàng. Xét về mặt khoa học, đây là sự cân bằng của adrenaline và hormone mà hạch hạnh nhân tiết ra, cũng chính là khoái cảm do kích thích đem lại.
Tôi cho rằng, ta cần đối mặt với sự thật của cuộc sống, chứ không phải trốn tránh.
Sự thật lớn nhất của cuộc sống chính là cái chết. Cách con người đối diện với điều này quyết định cách sống của họ.
Những điều đáng sợ và nguy hiểm trên đời sẽ không biến mất chỉ vì ta phớt lờ nó. Tội ác trên thế gian chẳng ít đi chỉ vì ta không quan tâm tới nó. Tôi sợ thần chết đột ngột gõ cửa nên chọn cách đối diện với sự thật và xoa dịu nỗi sợ của mình, nhờ vậy tôi có thể quý trọng tất cả những gì mình đang có.
Bởi thế, sau một thời gian do dự, tôi quyết định viết tiếp Dạ hành thực lục , đồng thời không ngừng học cách tạo được sự đồng cảm của độc giả, với tiền đề: biết đâu là giới hạn.
Trước đây tôi từng đọc bài đánh giá tiểu thuyết của Stephen King, do Haruki Murakami chấp bút. Đại ý của Murakami là, điều quan trọng nhất của một cuốn tiểu thuyết không phải là dọa người đọc, mà là khiến độc giả lo sợ ở mức độ vừa đủ.
Đem lại nỗi bất an vừa đủ cho độc giả chính là mục tiêu tôi theo đuổi khi viết truyện.
Trong câu chuyện của kẻ săn tin, mỗi kẻ ác có cách gây tội khác nhau, và người vô tội luôn phải chịu đựng tổn thương. Đây chính là sự thật về nhắn tính.
Tôi không tìm niềm vui trong nỗi đau khổ của người khác, mà hi vọng có thể gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh và gợi lên những suy tưởng cần thiết. Rốt cuộc giới hạn của cái ác trong nhắn tính nằm ở đâu? Lý do dẫn đến sự bất lực của cuộc đời là gì? Tại sao con người ta lại biến thành ác quỷ?
Tôi từng nghĩ, nếu cứ kìm nén suy nghĩ của bản thân về nỗi sợ, sự bất công và tàn khốc thì rất có thể mình sẽ dần trở nên méo mó, kết quả của cái méo mó đó là biết đâu tôi sẽ hóa thành kẻ ác lúc nào không hay. Thật là đáng sợ.
Phúc âm Matthew viết: Sao anh thấy cái rác trong con mắt của người anh em, mà lại không để ý tới cái xà trong con mắt của chính mình?
Ta thường định nghĩa thế giới theo quan niệm và cách nhìn nhận của bản thân, đây là bản năng sinh lý, cũng là bản năng xã hội. Lối định nghĩa này tương đối chắc chắn, đem lại cảm giác an toàn. Song khi những thông tin và giá trị quan khác ập tới, cảm giác thiếu chắc chắn khiến con người ta bất an.
“Kẻ dũng sĩ đích thực dám đối mặt với cuộc đời tăm tối, dám nhìn thẳng vào máu tươi đầm đìa.*” Tôi xin điểm thêm vài ý vào câu trên của Lỗ Tấn: sống mà dám nhìn thẳng vào sự thật và giá trị quan đa sắc đa màu mới là cuộc sống đáng sống, mới tạo nên con người sáng suốt.
Dạ hành thực lục chính là cách tôi miệt mài đào sâu tìm hiểu về bản chất con người, để có thể đối đầu với cuộc đời. Mong rằng bạn cũng có cách của riêng mình.