1
Tôi thường nghe nói rằng người ta yêu những đứa cháu nhiều hơn yêu chính những đứa con của mình. Tôi đã không tin… Nhưng hóa ra đúng như thế. Có lẽ, bởi vì những đứa cháu đến với chúng ta vào lúc tuổi già, khi điều chúng ta sợ nhất không phải là cái chết hay bệnh tật, mà là sự cô đơn.
Bé Liza ra đời chính vào thời gian đó: Tôi sáu mươi ba tuổi. Volodya, con trai tôi, và Klava vợ nó trước đó đã cho tôi biết rằng chúng làm bước đi dũng cảm như thế chỉ vì có tôi bên cạnh. Chứ nếu không chúng đã không dám quyết định. Và khi bé Liza được đưa từ bệnh viện về, Volodya và Klava nói rằng chúng ủy thác hoàn toàn trách nhiệm về số phận của bé cho tôi. Hơn nữa, tôi đã ba mươi lăm năm làm việc ở trường phổ thông.
– Không ai trong chúng ta được trao vào tay một nhà sư phạm từ tuổi còn bé như thế! – Volodya nói với tôi.
Klava nhất trí với chồng.
Khi bé Liza được một tuổi, Volodya và Klava đi khai quật: Có ngôi mộ cổ được tìm thấy ở đâu đó. Nghề nghiệp của chúng nó không phải về tương lai, mà thuộc về quá khứ xa lắc xa lơ – cả hai đều nghiên cứu khảo cổ học. Và bởi vậy rất hợp lý là tôi phải chăm sóc Liza.
Tôi hiểu là cháu nội tôi cần phải biết nói trước tất cả những đứa cùng tuổi, rằng bé phải học đọc trước những đứa trẻ khác và hiểu biết thế giới xung quanh cũng sớm hơn tất cả… Bởi vì con trai tôi đã nhắc rằng nghỉ hưu có thể là bản thân tôi, nhưng không phải là kinh nghiệm giáo dục của tôi.
Klava nhất trí với ý kiến của chồng.
Chúng tin rằng toàn bộ vốn kinh nghiệm to lớn tích lũy ba mươi lăm năm đó phải được trút lên bé Liza đáng thương, và sẽ mang lại những kết quả tuyệt vời.
Nhưng kinh nghiệm của tôi đã vấp phải cá tính của bé…
Cháu gái tôi là đứa có cá tính, tôi đã ngay lập tức hiểu ra điều đó: Bé hầu như chẳng bao giờ khóc. Thậm chí cả khi bị đau hay bị ướt. Không hề có một báo hiệu nào! Và vì vậy nảy sinh thêm rất nhiều khó khăn.
Khi cháu tôi được ba tuổi rưỡi, tôi giải thích cho bé rằng: Liza – đó là tên không đầy đủ, còn tên đầy đủ nghe rất trang trọng là Elizaveta. Từ khi đó bé thôi không đáp lại cái tên Liza nữa. Gọi không thưa, thế thôi. Tôi bắt đầu thuyết phục cháu, rằng gọi một đứa bé như nó bằng cái tên dài Elizaveta là không tự nhiên, người ra sẽ cười cho.
– Kệ người ta cười. – Bé nói.
Khi đó tôi giải thích cho bé rằng gọi tên như thế mà không kèm theo tên bố là không được, rằng tên đó gọi không có kèm tên bố chỉ để dùng cho nữ hoàng thôi. Từ đó Liza bỗng mang phong thái nữ hoàng. Còn tôi bắt đầu báo tin cho bố mẹ nó khi chúng gọi về từ những nơi nào đó có các ngôi mộ cổ: “Elizaveta đang ngủ… Elizaveta đang ngồi bô…”
Cháu gái tôi đã giành chiến thắng lần đầu tiên trong đời.
Trong phòng tôi, phía trên bàn có treo những bức ảnh các lớp tôi đã dạy môn văn học và tiếng Nga. Hay còn làm giáo viên chủ nhiệm. Trong các bức ảnh, hàng đầu nửa nằm nửa ngồi, hàng thứ hai thì ngồi, hàng thứ ba và thứ tư thường đứng. Nét mặt những cô cậu nằm, ngồi, đứng đều căng thẳng trông mất hết cả vẻ trẻ con. Có lẽ vì sự có mặt của các thầy cô giáo luôn đứng ở giữa hàng thứ hai.
Elizaveta thích chỉ tay vào các bức ảnh và hỏi: “Ai đây? Còn ai đây?...”
Bởi vì đặc tính quan trọng nhất của chứng bệnh xơ cứng là quên những gì vừa mới xảy ra nhưng lại nhớ rất rõ tất cả những gì xảy ra từ rất lâu, nên tôi lập tức gọi ngay ra tên và họ của các học sinh cũ.
Chỉ có một bức ảnh trong đó có năm hàng… Một chàng trai tóc hung, mà trên bức ảnh đen trắng trông như tóc màu sáng, khác với các bạn khác, lại đang mỉm cười. Cậu ta đứng ở vị trí thứ ba từ trái sang trong chính cái hàng thứ năm ấy.
Tôi từ lâu đã giải thích cho cháu gái, rằng đó là Vanya Belov, còn bên cạnh cậu ta là bố của bé. Hôm đó Vanya cãi rằng cậu có thể đứng được trên chiếc ghế chồng lên trên một chiếc ghế khác. Vì thế mới có cái hàng thứ năm mà trong các bức ảnh khác không có.
Bố của Elizaveta làm theo bạn, mặc dù khó khăn lắm mới đứng vững được trên cái công trình đó. Càng đặc biệt khó khăn hơn là vì nó từ khi sinh ra đã hơi bị khập khiễng chân bên phải. Và cậu Senka Golubkin, người luôn mơ ước được đứng trên các bạn khác, cũng suýt ngã khỏi ghế.
Còn Vanya mỉm cười. Đó là thiên tài độc ác của tôi. Tôi kể lại những trò nghịch ngợm của cậu ta, để bé không bao giờ trong đời làm những chuyện tương tự.
Một lần Vanya Belov trước mắt cả phố trèo theo gờ mái hiên tầng ba, xuất hiện ở cửa sổ lớp học chúng tôi và nói: “Cô cho phép em vào lớp ạ?”
– Làm sao có thể xảy ra chuyện như vậy được? – Ngày hôm đó thầy hiệu trưởng hỏi tôi.
– Đó là Vanya Belov… – Tôi trả lời.
Một ngày khác, cậu ta tuyên bố tuyệt thực… Cậu ta cho rằng tôi đã không công bằng khi cho điểm Hai cho một học sinh trong lớp. Vanya đến gặp tôi trong giờ chơi và khẽ nói:
– Cô Vera Matveevna, cô không dặn chúng em phải học phần cô hỏi.
– Nhưng cả phần tôi có dặn thì cậu ấy cũng không biết… đến nơi đến chốn.
– Đến nơi đến chốn ư? Có thể thế… Nhưng không thể cho điểm Hai vì điều đó được.
– Nó đã được ghi vào sổ điểm của lớp rồi.
– Nhưng có thể sửa được ạ.
– Không thể được.
– Cô phải làm điều đó…
– Không bao giờ…
– Cô thứ lỗi cho em, thưa cô Vera Matveevna, nhưng em sẽ phản đối.
– Bằng cách nào?
– Em sẽ tuyên bố tuyệt thực!
Tôi mỉm cười và phẩy tay.
Nhưng cậu ta không đến nhà ăn hôm đó. Tôi đã kiểm tra: không thấy đến. Ngày hôm sau cũng vậy…
– Em đang tuyệt thực đấy à? – Tôi hỏi cậu ta, vờ tỏ ra khinh thị.
– Em đang tuyệt thực. – Cậu ta đáp.
– Và em định… sẽ lâu đấy chứ?
– Cho đến khi cô sửa điểm Hai… – Sau đó cậu ngó quanh rồi khẽ nói thêm – Cô đừng sợ: Mọi người không biết chuyện này đâu. Chứ nếu không nhà ăn của trường sẽ phải đóng cửa mất!
Chiều tối tôi đến gặp bố mẹ Vanya.
Gia đình Belov sống ngay gần trường, ở bên kia đường.
Vanya may quá lại không có nhà. Bố mẹ cậu ta là những người rất dễ thương và rụt rè, họ hết sức lo lắng. Ở họ không hề có cái vẻ cương quyết lẫn ngỗ nghịch của Vanya.
– Có chuyện gì xảy ra vậy? – Bà mẹ hỏi, tay như đang giữ lấy tim. – Nó làm sao… ở trường vậy?
– Chị đừng lo lắng.
– Làm sao mà không lo lắng được? Chúng tôi sống vì nó…
Chỗ ấm cúng nhất trong căn phòng dành cho chiếc bàn, trên đó đặt cặp sách của Vanya (tôi lập tức nhận ra ngay!), vở và sách. Phía trên bàn treo thời khóa biểu. Và chính tấm ảnh, trong đó cậu ta đứng thứ ba ở hàng thứ năm.
– Chị đừng lo lắng quá! – Tôi nói – Em ấy học tốt. Được cử đi thi Olympic Toán!
– Ơn Chúa! – Bà mẹ nói.
Lúc đó tôi mới mạnh dạn hỏi:
– Chị cho biết, em ấy… có ăn không?
– Nó không ăn… – Mẹ Vanya sợ hãi đáp – Chỉ uống nước… Thậm chí bánh mì cũng không đụng đến. Tôi mới hỏi “Có thể bụng con làm sao chăng?”, nhưng nó nói “Con không muốn ăn”. Đã ngày thứ hai không ăn rồi…
“Rồi cậu ta sẽ giành được từ mình mọi thứ mà cậu ta muốn cho xem!” – Tôi thầm nghĩ – Và ngày hôm sau, trước mặt Vanya, tôi sửa điểm Hai thành điểm Ba cho cậu học sinh ấy.
– Tại sao vậy? – Bé Elizaveta, lúc đó đã lên sáu, hỏi sau khi tôi kể cho nó câu chuyện xảy ra đã lâu đó. – Bà sợ rằng Vanya sẽ chết à?
– Bà sửa cho cậu học sinh đó điểm Hai thành điểm Ba. – Tôi nhắc lại.
Tôi chỉ không nói cho Elizaveta biết, rằng cậu học sinh đó chính là bố nó.
2
Phải, Volodya học trong lớp của tôi. Chuyện là như vậy… Khi thuyết phục tôi làm giáo viên chủ nhiệm chính lớp Sáu B, thầy hiệu trưởng nói:
– Cô đừng từ chối! Đó chỉ là thành kiến thôi. Ai có thể nghi ngờ vào sự khách quan của cô?
Tôi đồng ý. Và sau đó suốt ba năm liền chứng minh sự khách quan, mà theo lời của thầy hiệu trưởng, không ai có thể nghi ngờ được. Dần dần, điều đó biến thành một trong những nhiệm vụ sư phạm chính của tôi. Tôi đã rất cố gắng… Mọi người đều phải nhìn thấy tôi nghiêm khắc, không khoan nhượng và yêu cầu cao đối với con trai mình ra sao. Làm sao mà Volodya chịu đựng được điều đó, bây giờ tôi không thể hiểu được.
Không một cuốn sách giáo dục nào dạy cho người thầy giáo phải làm thế nào khi ngồi ở bàn đầu bên cửa sổ ngay trước mặt là con trai của anh ta.
Volodya ngồi ở bàn đầu bởi vì nó thích ngồi bàn cuối.
Tôi lấy chính những bài viết của con trai làm ví dụ để giải thích các lỗi ngữ pháp và lỗi diễn đạt nào là tiêu biểu nhất. Khi nó lên bảng tôi giữ nó lại rất lâu và gọi nó là Kudryavtsev[16], mặc dù những học sinh khác tôi chỉ gọi bằng tên. Thành ra tôi lại phân biệt nó, trong nghĩa tiêu cực…
Volodya buộc phải trả lời môn văn một cách xuất sắc. Nhưng một lần cảm thấy con trai chới với, tôi đặt cho nó một câu hỏi hóc búa mà ở trường chưa học. Volodya nín thinh. Và tôi lớn giọng tuyên bố với nó, đúng hơn là với cả lớp:
– Hai điểm, Kudryavtsev!...
Khi đó Vanya Belov tuyên bố tuyệt thực.
– Con luôn phải nhớ rằng con là con trai mẹ! – Tôi khuyên nhủ Volodya – Con hãy hiểu đúng cho mẹ…
Con trai tôi ghi nhớ và hiểu tôi, nó không hề giận. Nhưng Vanya Belov không muốn hiểu! Cậu ta can thiệp vào kế hoạch quan hệ qua lại của tôi với cậu con trai – học sinh. Và phá hủy tất cả!
Tôi giải thích cho Volodya rằng nó cần phải quan tâm không chỉ lịch sử và những bộ xương sọ cổ xưa. Tôi dạy con trai rằng nó không có quyền nghe nhắc bài hay quay cóp khi làm bài kiểm tra toán.
Còn Vanya Belov chứng minh cho con tôi rằng môn toán không bao giờ cần thiết cho nó cả, và tiếp tục chia sẻ khả năng toán của mình với con trai tôi trong các giờ kiểm tra.
Tôi thuyết phục Volodya rằng những khoa học chính xác là môn thể dục trí óc cần thiết cho mỗi người. Vanya sau đó lý luận rằng những người bình thường chỉ tập thể dục không nhiều hơn hai mươi phút mỗi ngày. Còn đây thì lúc nào cũng các bài tập, các kỳ thi. Thể dục gì nó?
Tôi biết rằng theo dõi quan hệ giữa tôi và con trai, ngoài Vanya ra, còn có một người khác. Đó là Senka Golubkin.
Có những người khi trông thấy bạn mặc bộ váy mới thì không chúc mừng, mà lại nói: “Lúc nào cũng chưng diện… Lúc nào cũng chưng diện!”. Khi biết bạn vừa nghỉ phép về, họ lắc đầu: “Lúc nào cũng nghỉ ngơi… Lúc nào cũng nghỉ ngơi!”. Còn khi nhận ra bạn trông đẹp ra, họ thở dài: “Lúc nào cũng đẹp ra!...” Quan sát Senka, tôi nhớ đến những người như thế. Cậu ta đau khổ một cách bệnh hoạn trước những thành công của người khác. Cậu ta luôn cảm thấy khắp nơi những may mắn, những ưu đãi mà người khác có được. Nếu như ai đó bị ốm, Senka nói: “Rõ rồi… Định nghỉ ngơi đây mà!”. Nếu như ai đó được điểm Năm cho bài viết ở nhà, cậu ta hỏi: “Thế nào? Bố mẹ không uổng công lao động hả?”
Phải diễn đạt rõ ràng một ý tưởng nào đó đối với Senka là một nỗi khổ kinh khủng. Và vì những khổ đau đó mà cậu ta căm ghét môn văn, đồng thời luôn cả tôi.
Các bạn gọi Golubkin là Quạ[17]: Cậu ta cứ như luôn lượn quanh lớp học, dòm ngó vào tất cả mọi người trong mọi chuyện với vẻ nghi kỵ. Cậu ta nghi kỵ thái độ của tôi đối với con trai.
Khi Volodya vừa khập khiễng chân phải vừa đi lên bảng, Golubkin dõi theo với ánh mắt ngờ vực: Không biết nó có giả vờ không? Nó có xin xỏ sự ưu tiên nào cho mình không?
Khó có thể tìm thấy được những người nào không giống nhau nhiều như Vanya và Senka. Nhưng cả hai đứa đều làm phức tạp thêm tình trạng của tôi, mà không có chúng vốn đã không dễ dàng chút nào.
Khi tôi khuyên răn các học sinh trong lớp phải đi trên con đường rèn luyện những phẩm hạnh tốt, tôi nhìn thấy trong mắt Senka niềm khát khao Volodya sẽ bị trượt khỏi con đường đó. Khi đó Senka có thể nói ra cái câu từ lâu đã thủ sẵn: “Trước tiên cô hãy giáo dục con trai đi đã!...”
Chính tôi cũng sợ hãi nhất rằng Volodya có hành vi nào đó đi ngược lại với những lời dạy dỗ, khuyên răn của tôi. Nhưng điều đó đã không xảy ra…
Đến kỳ kiểm tra toán năm học lớp Tám B. Giải được một bài toán hình phức tạp đối với Volodya của tôi cũng khó như hiểu được những khác biệt giữa truyện ngắn với tiểu thuyết đối với Senka.
Buổi sáng khi chuẩn bị đến trường, Volodya mơ ước có chuyện gì đó xảy ra với cô giáo dạy toán. Tất nhiên tôi phải nói với nó rằng mơ ước như vậy là vô nhân đạo.
– Nhưng giá cô ấy bị kẹt lại ở đâu đó khoảng mười lăm phút. Thiếu gì những sự cố ở trong thành phố! Sau đó sẽ muộn giờ làm bài…
– Nhưng con đã học bài rồi cơ mà?
– Điều đó không giúp gì con được!
Cô giáo dạy toán vốn là một trong số không nhiều các cô giáo trong trường chúng tôi chú trọng ngoại hình của mình. Đợi cho tất cả những thầy cô khác rời khỏi phòng giáo viên, cô ấy vội vã sửa sang mình trước gương, ngắm nghía lại lần cuối khuôn mặt và mái tóc của mình. Chỉ khi đã tin rằng mọi thứ đã đâu vào đấy, cô mới vội đến chỗ hẹn hò với các học sinh lớp lớn.
Buổi sáng hôm đó cô ấy cũng sốt ruột đợi đến khi cuốn sổ điểm cuối cùng trong phòng giáo viên được lấy đi. Cô lại gần tấm gương…
Và lúc đó cô bị nhốt lại. Người ta vặn khóa từ phía hành lang, ước mơ của Volodya đã thành hiện thực: Cô giáo dạy toán bị muộn giờ.
Mãi hai mươi phút sau cô bảo mẫu đến dọn dẹp hành lang, mới nghe thấy tiếng gõ cửa nhè nhẹ: Cô giáo dạy toán không thích gây ồn ào.
Buổi kiểm tra phải bỏ.
Tôi hiểu rằng giờ của Senka Golubkin đã điểm!
Cô giáo dạy toán không muốn có mặt khi phán xử “vụ việc” này. Cô ấy là người tốt và không có nhu cầu được bảo vệ. Ngoài ra, cô có thể cho phép mình rơi vào tình huống đáng sợ, nhưng không thể là tình huống đáng nực cười. Mà chuyện này đe dọa cô ấy sẽ bị cười.
– Tôi yêu cầu Kudryavtsev giải thích làm sao em có thể dám làm chuyện này! – Tôi nói nhưng mắt nhìn Senka Golubkin. Mắt cậu ra không có vẻ đắc thắng, trong đó là vẻ luống cuống: Nếu như chính tôi kết tội con trai, thì làm sao cậu ta kết tội tôi được?
Nhưng bỗng nhiên từ bàn cuối vang lên giọng của Vanya Belov:
– Tại sao chuyện này lại liên quan đến Volodya Kudryavtsev? Đó là em khóa cửa.
– Em… lại sợ kiểm tra toán ư? – Tôi ngạc nhiên hỏi.
– Do tinh thần tập thể.
Trong mắt Senka Golubkin xuất hiện sự thất vọng và buồn bã.
– Em, Vanya, em phải xin lỗi trước Irina Grigoryevna. – Tôi lúng túng nói.
– Nhưng em khi khóa cửa đã hét lên với cô ấy: “Em xin lỗi ạ!”
– Cô ấy không nghe thấy. Và hơn nữa… tôi bây giờ không phải lúc đùa!
– Em cũng vậy… – Vanya Belov nói.
– Hãy xin lỗi… Ngay lập tức! Nhìn thẳng vào mắt mà xin lỗi… Cô giáo dạy toán không thích trở thành nhân vật chính trong những trò tương tự. Thật đáng xấu hổ cho cả cái người mà vì cậu ta Belov đã làm điều này! – Tôi nói, lại liếc nhìn Senka Golubkin.
Thầy hiệu trưởng gọi tôi:
– Thế nào, lại là Vanya Belov à?
– Lại là cậu ta. Nhưng từ khía cạnh khác…
– Đã đến lúc phải có biện pháp!
– Đã đến lúc rồi. – Tôi đáp.
Và, đợi năm học kết thúc, tôi chuyển sang trường khác cùng với Volodya. Nó nằm xa nhà chúng tôi hơn… Nhưng bù lại cũng xa Vanya Belov hơn!
Rồi sau đó một năm, chúng tôi đã chuyển hẳn sang đầu khác của thành phố. Chuyện xảy ra là như vậy.
3
Trước kia tôi cảm tưởng rằng cái “nửa đẹp đẽ của nhân loại” mà cả tôi cũng từng có thời thuộc về nó không có nhiều cảm xúc hài hước lắm. Nhưng cháu gái Elizaveta của tôi thường xuyên bác bỏ quan điểm ấy.
Nó luôn luôn đòi tôi nhớ lại những trò tinh nghịch thời xưa của Vanya Belov, mà đã qua nhiều năm rồi vẫn còn làm đầu óc sư phạm của tôi kinh ngạc. Bé Elizaveta khi nghe về chúng cứ ngã lăn ra đi-văng: Nó cười đến nỗi không đứng vững nổi.
Không biết từ người lớn nào mà nó bắt chước cách nói suồng sã: “Nghe này!...”, và luôn bắt đầu hầu như mọi câu nói với những từ đó.
– Nghe này! – Nó nói khi đã nằm sẵn lên đi-văng – Chú ấy xuất hiện ngay ở cửa sổ à? Và nói thẳng là “Cô cho em vào lớp?” à?
– Đúng thế… Nhưng cậu ta không nghĩ rằng chuyện gì sẽ xảy ra nếu như cậu ta bị ngã từ tầng ba xuống! Cậu ta ít khi suy nghĩ kỹ càng lắm!
– Làm sao lại không suy nghĩ kỹ được? Một khi đã nghĩ ra chuyện xuất hiện trên cửa sổ như thế!
Vào tuổi lên sáu Elizaveta đã suy luận rất có logic.
– Cậu ta không nhớ đến những người chịu trách nhiệm về cậu ấy. – Tôi giải thích – Cậu ta chỉ nghĩ đến mình, đến những trò tưởng tượng của mình.
Chỉ có một trò của Vanya, mà tôi cho rằng là quan trọng nhất, là tôi không kể cho Elizaveta, cũng như tôi chưa từng kể nó cho bất kỳ ai cả.
Các em bé thường yêu cầu đọc đi đọc lại nhiều lần những cuốn sách chúng thích, kể đi kể lại những câu chuyện cổ tích. Elizaveta có thể nghe bất tận về những trò nghịch ngợm của Vanya Belov.
Có lần khách khứa quây quần bên bàn ăn ở nhà tôi và Volodya vừa đứng lên nâng cốc, cánh cửa của chiếc tủ cũ kỹ trong nhà bỗng từ từ mở ra, từ sâu trong tủ xuất hiện bé Elizaveta, người quấn đầy váy áo và sặc mùi long não. Nó nhìn các vị khách đang nín lặng và nói:
– Cho phép cháu vào ạ?
Tôi đã đạt được điều tôi muốn: Bé đã mê Vanya Belov!
Có thể cho rằng bé đã làm quen với Vanya ngay từ trước khi ra đời. Thực là như thế… Elizaveta ra đời sớm hai tuần so với dự tính. Ra đời đúng vào ngày sinh của bố nó, và bạn bè của Volodya, cứ như đã giao hẹn với nhau, đều đùa cùng một kiểu: “Giá mà mọi người vợ đều mang tặng cho các ông chồng món quà như thế!”, “Hai sinh nhật cùng một ngày, thật là tuyệt vời! Xét từ quan điểm kinh tế…”
Cái đầu của em bé mới sinh phủ những món tóc sẫm màu, điều đó làm tôi vui mừng:
– Màu tóc của nhà mình! – Tôi reo lên – Con bé sẽ có bím tóc đen.
Đáp lại, nửa năm sau món tóc đó trở nên sáng màu.
Cơ thể của bé có một đặc điểm rất kỳ lạ và cũng rất nguy hiểm: Nó từ chối mọi loại thuốc.
– Dị ứng. – Bác sĩ báo cho chúng tôi, khi Elizaveta nổi đầy mề đay do uống một viên aspirin. – Có thể tệ hơn thế… Bị phù chẳng hạn. Mắt và mặt có thể sưng lên.
Mọi người đều nhờ thuốc mà khỏi bệnh, còn bé Elizaveta phát bệnh vì nó!
Bé có nhiều cá tính nổi bật quá đến nỗi tôi cùng Volodya và Klava quyết định phải dập tắt bớt chúng với sự trợ giúp của tập thể. Và mặc dù bố mẹ bé như trước kia vẫn trông cậy vào kinh nghiệm sư phạm của tôi, Elizaveta vẫn được gửi vào nhà trẻ.
Thời gian đầu các cô giáo và các bạn gái không công nhận cái tên đầy đủ của bé. Nhưng cô chủ nhiệm nhà trẻ, người mà ngược lại được mọi người gọi là Alyona[18] như một cô bé con, lại nói rằng cái tên dài như thế đối với nhiều người sẽ gắn bó, sẽ khơi gợi tinh thần trách nhiệm. Và Elizaveta vẫn ngồi trên ngai.
Một lần, từ nhà trẻ trở về, bé từ chối ăn tối.
Tôi hỏi bé:
– Cháu no rồi à?
– Cháu không ăn trưa – nó nói.
– Thế bụng của cháu ra sao? – Tôi lo lắng hỏi han. Bé không được ốm: nó không chịu được thuốc.
– Cháu khỏe mạnh… Nhưng cháu tuyệt thực!
– Cháu ư?!
– Và một đứa nữa.
– Tuyên bố tuyệt thực?
– Vào sáng nay.
Tôi hiểu: Vanya Belov qua gia đình tôi đã đến tận nhà trẻ.
– Nhưng vì lý do gì mà các cháu… quyết định không ăn?
– Cô Alyona sẽ xa chúng cháu.
Tôi luôn yêu thích những người phụ nữ xinh đẹp. Tôi thích họ như thích những tác phẩm nghệ thuật tài năng. Nhưng cô chủ nhiệm nhà trẻ không phải là một tác phẩm được tạo nên một lần và mãi mãi. Không giây phút nào mất đi vẻ mềm mại và nữ tính kỳ diệu, cô ấy luôn thay đổi tùy theo tình huống. Cô không bao giờ cáu giận với lũ trẻ: yêu thương chúng trở thành thiên chức của cô. Còn với các bố mẹ cô không ít khi phê bình họ. Nhưng cô làm điều đó một cách dịu dàng và đáng yêu đến nỗi họ phải khuất phục. Đặc biệt là các ông bố… Họ vốn là những người không quan tâm lắm đến những vấn đề giáo dục trẻ mẫu giáo. Thế mà ở nhà lại tranh lấy quyền đưa con đến nhà trẻ buổi sáng và buổi chiều đón chúng về nhà. Mây đen bắt đầu tụ quanh cô Alyona…
Ai đó trong các bà mẹ chợt nhớ ra rằng Alyona về nhà trẻ “một cách tình cờ”. Người ta mời cô về phụ trách nhà trẻ sau lễ mừng cây thông năm mới ở nhà văn hóa. Hôm đó ông già tuyết bị ốm. Cô sinh viên tại chức Alyona trong vai trò người tổ chức cuộc vui đã kể cho lũ trẻ về ông già tuyết tội nghiệp bị viêm rễ thần kinh một cách cảm động, đến nỗi nhiều em bé đã khóc.
– Chúng phải biết khóc… – Alyona nói – Không chỉ khi chúng bị trầy đầu gối. Mà là khi một người nào khác bị đau đầu gối.
Theo đề nghị của Alyona bọn trẻ viết cho ông già tuyết một bức thư. Rồi sau đó cô làm cho tất cả chúng vui trở lại.
Bà chủ tịch công đoàn của viện nghiên cứu khoa học nơi Volodya và Klava làm việc đã để ý đến Alyona. Đó là một phụ nữ lưng gù đeo cái kính không gọng đã lỗi mốt, người thuộc lòng tất cả những bài hát mới và chơi cờ vào bậc nhất. Chính bà đã mời Alyona về nhà trẻ.
Còn sau đó hóa ra là bà chủ tịch công đoàn biết chiến đấu không chỉ trên bàn cờ mà còn trong cả cuộc họp ở nhà trẻ.
Các bà mẹ tấn công một cách tuyệt vọng.
– Cô ấy là người tổ chức chương trình giải trí! – Một người tuyên bố.
– Còn cuộc sống của lũ trẻ không phải là lễ hội cây thông năm mới. Chúng phải được giáo dục! – Một bà mẹ khác ủng hộ.
Các ông bố muốn bảo vệ Alyona. Nhưng họ không dám… Họ sợ làm hỏng hết mọi chuyện.
Chỉ có hai người phụ nữ tuổi đã ngoài sáu mươi xông vào trận: Bà chủ tịch công đoàn và tôi.
– Các chị hãy hỏi con mình! – Tôi kêu lên – Xem chúng có muốn chia tay với Alyona không?
– Chúng thì hiểu gì đâu?!
– Này các chị đừng nói thế! – Bà chủ tịch công đoàn vừa sửa lại kính vừa tuyên bố – Tôi nhớ mình khi còn nhỏ… Khi đó tôi đã hiểu về mọi người một cách hồn nhiên hơn bây giờ. Khó có thể đánh lừa được tôi!
Sau đó lại đến tôi đứng lên:
– Các anh chị hãy tin vào kinh nghiệm của tôi: Tôi đã ba mươi lăm năm dạy ở trường phổ thông.
– Giá như mà người ta bổ nhiệm bác!
– Không, cô giáo dạy phổ thông và cô giáo mẫu giáo – đó là những năng khiếu khác nhau.
– Năng khiếu ư?
– Cũng như trong văn học vậy… Nhà thơ và nhà văn! Cả hai đều sáng tạo văn chương, nhưng thể loại lại khác nhau.
– Cô ấy biết mọi thứ!... – Bà chủ tịch công đoàn ủng hộ – Biết múa, đọc thơ, hát… Khi có cô ấy bọn trẻ ăn nhiều thế nào!
Tôi lại đứng lên:
– Còn bây giờ cháu gái tôi đã ngày thứ hai không ăn rồi. Không thấy ngon miệng.
– Giá như chỉ có mình nó!... – Một giọng phụ nữ cay độc.
– Phải, trẻ con yêu quý những cô giáo đẹp! – Bà chủ tịch công đoàn chồm khỏi ghế – Điều đó giúp lũ trẻ phát triển cảm xúc về cái đẹp.
– Giá như chỉ có lũ trẻ yêu thích! – Giọng nói đó lại nhắc lại.
Tôi lại đứng lên và nói với vẻ tuyệt vọng của Vanya Belov:
– Các chị đừng sợ!
– Bác nói thì dễ lắm! – Một bà mẹ nói với tôi trên đường về nhà – Con trai bác cùng vợ đang đi đào mộ ở tận đâu xa…
Alyona ở lại với nhà trẻ.
Hai ngày sau cô đột nhiên gọi điện cho tôi lúc ban ngày và nói:
– Bác đừng lo lắng, Vera Matveevna… Nhưng bác đến đây ngay đi!
– Chuyện gì xảy ra vậy?
– Người ta gọi bác sĩ của bọn cháu đi dự hội nghị. Mà Elizabeta bị sốt. Cháu cho bé uống thuốc… Lẽ ra cháu phải biết! Cháu phải biết… Bác đã phí công bảo vệ cháu, Vera Matveevna! Cháu đã gọi cấp cứu. Bác đừng lo lắng. Tha lỗi cho cháu! Bác đừng lo lắng…
4
Trong cuộc đời mỗi con người thường có những ngày, những giờ, khi mà mọi nỗi bất hạnh của hôm qua trở nên thành nhỏ mọn.
Cháu gái tôi lập tức được đưa vào bệnh viện. Tôi đi cùng với nó. Chiếc xe vội vã chạy, vượt qua cả đèn đỏ.
Bệnh viện nằm không xa ngôi trường nơi có hồi Volodya đã học, và tôi dạy môn văn học và tiếng Nga ở đó. Chúng tôi từ lâu rồi, từ hồi trước chiến tranh, đã chuyển từ quận này sang đầu kia của thành phố. Nhưng cuộc đời như đã cố ý đưa tôi trở về nơi đó vào giờ phút nặng nề nhất.
“Tại sao vậy?” – Tôi nghĩ – “Một sự trùng hợp kỳ lạ làm sao… Thiếu gì bệnh viện trong thành phố!”. Những sự trùng hợp… Chúng xảy ra trong mỗi bước đường đời. Nhưng chúng ta chỉ nhớ những sự trùng hợp nào đã khắc vào trí nhớ của chúng ta niềm vui hay nỗi bất hạnh.
Trong giờ văn bọn trẻ thường ngạc nhiên rằng hai anh chàng bị thương Andrei Bolkonsky và Anatol Kuragin lại nằm trên hai bàn phẫu thuật cạnh nhau. Tôi giải thích rằng cuộc sống không hiếm khi tặng cho chúng ta những sự trùng hợp và điều kỳ diệu mà trí tưởng tượng ghê gớm nhất cũng không thể nghĩ ra nổi. Tôi thậm chí còn lấy những dẫn chứng từ cuộc đời mình ra để chứng minh.
“Và giờ lại là sự trùng hợp!” – Tôi nghĩ – “Và lại bàn phẫu thuật...”
Những người phụ nữ và đàn ông mặc áo blu trắng, vừa trông thấy chúng tôi liền vội vã, lo lắng. Tôi cảm tưởng như họ sợ không kịp, sợ trễ mất.
“Đưa lên bàn mổ ngay!” – Tôi nghe thấy – “Phù họng rồi… Đưa lên bàn mổ ngay!”
Trên đường đến bệnh viện, bé Elizaveta không hề khóc, không hề kêu la. Nó thở một cách khó nhọc.
Đã bao lần tôi ước ao rằng mình hứng hết được mọi bệnh tật của bé! Nhưng mỗi người vẫn phải hứng chịu lấy phần của mình…
Alyona muốn rằng bọn trẻ phải biết khóc… Không phải vì nỗi đau của chính mình, mà vì nỗi đau của người khác! Tất nhiên rồi… Trong con người cần có sự thông cảm với nỗi đau của người khác, còn nỗi đau của chính bản thân thì không cần để làm gì cả. Đặc biệt là khi mới bắt đầu cuộc đời, khi mà cả niềm vui sướng cũng còn ít lắm.
“Nếu chính bạn không trải qua thì sẽ không thể hiểu được!” – Tôi từng nghe nói như thế. Nhưng tôi không đồng ý. Để có thể cảm thông với nỗi bất hạnh của người khác không nhất thiết phải có những nỗi đau khổ của riêng mình. “Hãy giữ cho cháu gái mình không bao giờ phải có những đau khổ !” – Tôi nghĩ.
Nhưng tôi không thể giữ cho cháu được.
Người ta cho phép tôi lên tầng ba, nơi có phòng mổ. Người ta mang cháu tôi lên đó… Không ai để ý đến tôi cả. Chiếc đồng hồ tròn trên cửa phòng mổ chỉ ba giờ kém bảy phút.
Sau chiếc bàn nhỏ đặt ngoài hành lang là cô y tá trực. Cô còn rất trẻ. Với mái tóc hợp mốt, tai đeo hoa tai. Cứ như không có chuyện gì xảy ra với cháu gái tôi vậy!
Cô ta là người đầu tiên nhận ra tôi và hỏi:
– Bác gặp ai?
– Tôi đi với cháu gái…
Cô nhìn tôi với vẻ cảm thương. Và nói:
– Bác gặp may đấy… Hôm nay Belov trực. Anh ấy vốn là trưởng khoa. Nhưng hôm nay lại trực. Tất cả các bác sĩ phẫu thuật chỗ chúng cháu đều giỏi, nhưng Ivan Sergeevich thì…
– Vanya Belov[19] ư?
– Bác biết anh ấy à?
Đúng lúc đó một người đàn ông trẻ mặc áo blu trắng xuất hiện ở cửa phòng mổ. Chiếc khẩu trang trễ xuống bộ râu đen. Anh ta hét lên:
– Masha, nhanh lên… Nhanh lên!
Cô y tá chồm dậy và chạy. Đôi hoa tai dài tung tẩy hai bên má.
“Bố cậu ta tên là Sergei[20]! Tất nhiên rồi… Sergei! Mình nhớ mà…”
Masha chạy từ phòng mổ ra. Và bổ tới chiếc điện thoại, bắt đầu quay ba số nào đó.
– Sao? Chuyện gì vậy?... – Tôi hỏi.
– Nói Anna Ivanovna đến phòng mổ! – Masha hét vào ống nghe – Ngay bây giờ!
– Thế còn Belov đã ở trong đó rồi chứ? Belov… ở trong đó chứ? – Tôi hỏi.
– Anh ấy ở trong đó… Để cháu rót cho bác ít thuốc an thần.
– Anh ấy bao nhiêu tuổi?
– Cháu nghĩ là khoảng ba mươi lăm.
Cô chìa chiếc cốc có chia độ.
– Và sống không xa đây lắm? Đúng không?
– Rất gần ạ. Bác uống đi…
– Phải, ngay phía bên kia đường đối diện trường cũ của tôi.
– Anh ấy vẫn đi bộ về nhà ăn trưa. Nghĩa là bác biết anh ấy à?
– Tôi biết…
Vào những giây phút ngặt nghèo, thậm chí tuyệt vọng con người vẫn tìm kiếm hy vọng. Số phận cháu gái tôi bỗng hợp lại trong trí tôi với hình ảnh của Vanya Belov. Trong mối liên kết đó tôi muốn nhìn thấy sự cứu rỗi… Và tôi đã nhìn thấy.
“May mắn làm sao đó lại chính là cậu ta…” – Tôi nghĩ, và còn chưa hiểu sao mình lại nghĩ thế.
Cuối hành lang xuất hiện một người phụ nữ. To béo, không còn trẻ, chị ta chạy lại.
– Đó là Anna Ivanovna! – Masha thì thào, thở phào nhẹ nhõm. – Anh ấy yêu cầu chị ấy đến… Ơn Chúa, – cô rút ra chiếc gương nhỏ – trông tôi giống ai kìa! – và đánh chút phấn.
Chiếc đồng hồ tròn trên cửa phòng mổ chỉ ba giờ kém bảy phút.
Vanya… Vanya Belov… Tại sao lúc này tôi lại cần đến chính cậu ta? Người trước kia tôi e ngại, người mà tôi đã ra sức tách khỏi Volodya… Tôi đã làm cuộc trốn chạy về một trường học khác để thoát khỏi sự táo bạo và dũng cảm của Vanya. Bây giờ mọi hy vọng của tôi trông vào chính những phẩm chất đó.
Từ đỉnh điểm nỗi bất hạnh của mình tôi bỗng nhìn thấy những hành vi của Vanya dưới ánh sáng đích thực. Tôi nhớ hết tất cả… Và đây là hành vi quan trọng của cậu ta mà tôi không thể kể cho cháu gái.
– Nghe này! Tại sao cháu có hai bà, mà ông thì lại chỉ có một thôi? – Có lần cháu tôi hỏi.
– Ông thứ hai không có… chưa bao giờ có cả. – Tôi bối rối trả lời.
Bé trầm tư đi lại trong nhà và rồi lại hỏi tôi:
– Nghe này! Thế bố cháu từ đâu mà ra?
Thực ra nó có ông nội. Cũng như tôi từng có thời có chồng, và Volodya có bố. Anh ấy tên Gennady. Gena… Về nghề nghiệp anh ấy vốn là kỹ sư chăn nuôi. Sau đó học ở trường đại học sư phạm, nơi chúng tôi quen nhau.
Tôi chê trách những quan tâm nghề nghiệp của anh là “những niềm say mê bốn chân”. Anh sống với những niềm say mê đó từ nhỏ. Không ngừng nghĩ về chúng và nói về chúng. Tôi không yêu cầu anh phải lựa chọn chỉ một trong hai tình yêu. Nhưng dù sao vẫn nhấn mạnh sự cao cả và vẻ đẹp của nghề mình so với sự thấp kém và tầm thường của các công việc của anh. Nhờ sự giúp đỡ của văn chương luôn kêu gọi vươn tới cái cao cả, tôi hầu như thường xuyên hạ thấp anh. Mặc dù tôi không nhận thức rõ được điều này.
Tôi cho rằng một thầy giáo dạy động vật học là người chủ gia đình thì không đàng hoàng. Và tôi trở thành chủ gia đình.
Tôi muốn rằng Gennady nghiên cứu một thứ trong đời nhưng phải say mê một thứ khác. Anh ấy phục tòng tôi… Và khi đó cái quan trọng đã làm anh bùng sáng bị tắt đi. Tôi cảm thấy buồn chán. Tôi hiểu ra rằng ánh sáng đã từng có chỉ khi nó đã tắt đi rồi.
Hồi đó tôi chưa hiểu được rằng thế giới này cân bằng được là nhờ có những kẻ cuồng tín cao thượng, cho dù họ làm công việc gì đi chăng nữa. Và lấy mất đi lòng cuồng tín ở những con người đó cũng giống như dội nước lạnh vào đám lửa…
Khi Volodya được tuổi rưỡi, tôi ly hôn với Gennady. Anh ấy ra đi đến tận phương xa mịt mù, tận vùng Viễn Đông. Khi chia tay tôi yêu cầu anh không được nhắc nhở về mình để không làm khổ con trai.
Rồi mười ba năm sau tôi được biết rằng từ khi bắt đầu làm việc ở một nông trường chăn nuôi, anh trở thành một nhà khoa học lớn. “Niềm say mê bốn chân” đã làm anh đứng lên trên đôi chân mình: Anh trở thành tiến sĩ khoa học, viện trưởng viện nghiên cứu.
“Thật may mắn sao cho Gennady rằng mình đã rời bỏ anh ấy!” – Với ý nghĩ đó tôi có lẽ đã muốn xoa dịu lương tâm mình, muốn thoát khỏi sự cắn rứt, dằn vặt.
Nhưng lấy đi của Volodya một ông bố như thế thì tôi không thể!
Một lần tôi được biết Gennady đến Moskva dự hội nghị khoa học, tôi bố trí cho anh gặp con trai.
Vanya ít khi đến nhà chúng tôi. Nhưng tất nhiên lần này Vanya tự nhiên lại ghé đến. Và như người ta viết, cậu ta “tham gia vào các cuộc thỏa thuận”.
Tôi về nhà muộn, khi cuộc gặp gỡ đã kết thúc. Gennady và Vanya đã đi khỏi.
Khuôn mặt Volodya mang vẻ bối rối và có lỗi. Tương tự như vẻ mặt của người chồng chung thủy, yêu vợ khi nhìn thấy một phụ nữ tuyệt vời khác và không thể không công nhận những phẩm chất cao quý của cô ta. Hóa ra Gennady rất hiếm khi đến Moskva, cả cuộc đời anh gắn bó với vùng Viễn Đông mà anh đã yêu mến. Nhưng họ đã thỏa thuận chắc chắn rằng Volodya trong những ngày nghỉ đông sẽ bay đến với cha. Rồi sau đó sẽ đến vào kỳ nghỉ hè.
Tôi ủng hộ kế hoạch đó. Nhưng Volodya không đi đến chỗ cha… Vanya Belov đã khuyên can nó. Mặc dù chúng không thân nhau lắm, nhưng Vanya có ảnh hưởng ma thuật đối với con tôi. Tôi thấy nguy cơ lớn chính ở điều này!
– Em làm như thế để làm gì? – Tôi hỏi Vanya – Cha nó đợi nó mà.
– Chú ấy là người thông minh! – Vanya cau có đáp.
– Nhưng điều đó tốt mà.
– Biết nói thế nào nhỉ… Cứ để chú ấy đến đây. Nếu như chú ấy muốn…
Tôi cho rằng Vanya đã phạm tội lỗi. Tôi thuyết phục Volodya. Nó không cãi lại. Nhưng lần nào cũng vậy, khi bắt đầu kỳ nghỉ nó lại tìm ra lý do để ở lại bên tôi.
“Chú ấy là người rất thông minh!” – Vanya đã nói khi đó.
Hơn hai mươi năm trôi qua… Và tôi đột nhiên hiểu ra, rằng cậu ta làm điều đó là vì tôi. Cậu ta không muốn tôi chia sẻ đứa con trai với người có thể chinh phục trái tim nó, và một lúc nào đó… sẽ lấy nó đi mất của tôi.
Ít nhất thì cậu ta cũng muốn những cuộc gặp gỡ của Volodya với cha diễn ra không ở xa tôi, xa ngôi nhà của chúng tôi.
– Cô cho hỏi… mặt anh ấy có tàn nhang không? – Tôi hỏi y tá Masha.
– Anh ấy vừa mới nói đây: “Mọi người nhìn mặt tôi đi, và sẽ hiểu là mùa xuân đã đến rồi!”[21].
– Có thể xin cô thêm… một ít thuốc an thần nữa không?
– Để cháu rót cho… Nhưng xin bác ngồi xuống đi. Chứ bác cứ đi lại, đi lại trên hành lang thế…
Chiếc đồng hồ tròn chỉ ba giờ kém bảy phút.
Từ phòng mổ người đàn ông trẻ tuổi đó lại chạy xô ra. Chiếc khẩu trang lại tuột xuống bộ râu đen.
– Masha! Gọi cả đội lại đây… Cả đội! – Anh ta hét lên và lập tức biến vào phòng.
Masha quay số điện thoại.
– Đội nào vậy?
Cô ta giập ống nghe xuống:
– Máy bận. Họ khéo tìm lúc nói chuyện thế!
– Đội nào vậy?…
Cô ta vội vã chạy dọc hành lang. Đi đôi giày cao gót thật khó khăn, cô quẳng chúng đi và cứ… chân bít tất lụa mà chạy.
Rồi từ phía cô chạy tới xuất hiện ba người đàn ông – tất cả đều mặc áo blu và đội mũ trắng. Họ vượt qua Masha và cũng biến mất sau cánh cửa phòng mổ.
Masha dừng lại, nhặt đôi giày và lại bàn trực của mình. Chỉ lúc đó cô mới xỏ chúng vào chân.
– Đội nào vậy? – Tôi hỏi.
– Không có gì đâu… Bác đừng lo. Họ là các sinh viên thực tập chỗ chúng cháu ấy mà. Ca phẫu thuật hiếm, anh ấy muốn chỉ cho họ xem. Mọi chuyện sẽ ổn thôi. Một khi đã có Ivan Sergeevich ở đó…
Cô rút chiếc gương nhỏ ra.
– Tôi hiểu. Một khi là Vanya Belov…
Tôi cần phải liên tục nhớ điều gì đó tốt đẹp về cậu ta. Bởi đó là hy vọng, là sự cứu giúp… Và tôi đã nhớ ra.
***
Một lần, khi Volodya và Vanya còn học lớp Sáu, có kỳ kiểm tra chính tả trong toàn quận. Người ta quyết định kiểm tra xem bọn trẻ mười hai tuổi trong quận chúng tôi viết đúng đến mức nào. Bài chính tả vô cùng khó. Và cũng bởi vì không có người nào trên đời này viết hoàn toàn đúng chính tả, thậm chí cả tôi cũng khó có thể viết được bài đó mà không có lỗi nào.
Biết nói sao về Senka Golubkin! Cậu ta hoảng loạn: Điểm Hai bài chính tả đó sẽ khiến cậu có nguy cơ ở lại lớp.
Vào thời điểm đó Vanya chưa hiểu hết những bí mật trong tâm lý của Golubkin và rất cảm thông với cậu ta.
Khi Senka nhầm lẫn và căng thẳng với bài thơ tứ tuyệt nổi tiếng mà ai cũng thuộc từ nhỏ, Vanya rất đau khổ. Tôi trông thấy điều đó… Và những lần có thể, tôi đã cố không nhận ra những câu nhắc bài của Vanya.
Sau giờ học, Senka Golukin cao kều chèn ép Vanya thấp bé ở ngoài hành lang: Cậu này hóa ra đã nhắc bài không được rõ ràng – “Cậu đã thuộc hết rồi! Cậu biết hết rồi cơ mà!...”
Tôi cũng kín đáo theo dõi chuyện này.
Sau giờ viết chính tả, Senka chạy ngoài hành lang hỏi các bạn cùng lớp:
– Từ này viết như thế nào? Viết dính liền hay rời ra?
– Rời ra. – Các bạn cậu ta đáp.
– Một lỗi rồi! – Cậu ta nói, gập một ngón tay lại. – Thế còn cậu viết thế nào? Đúng chứ?
Nếu như Vanya viết đúng, Senka kêu ca:
– Hừ tất nhiên rồi mà… Tự viết cho mình mà!
Thành công của người khác làm cậu ta khốn khổ. Có cảm tưởng rằng mọi thành công của họ đều là nhờ cậu ta mà có được. Lòng ghen tị, mà tôi thấy luôn là căn nguyên của nhiều tội lỗi của con người, không để cho Senka được yên.
– Thê…ế đấy… lại một lỗi nữa! – Cậu ta kêu lên và gập ngón tay tiếp theo với bộ điệu như tất cả mọi người xung quanh có lỗi trong việc này.
Volodya không bao giờ để lộ những bí mật của bạn nó cho tôi, nhưng những chuyện trên nó thể hiện ra mặt, và tôi như chính mắt mình nhìn thấy.
Sau kỳ kiểm tra chính tả cấp quận, Senka không còn đủ ngón trên hai bàn tay để tính lỗi. Cậu ta bị mười hai lỗi. Chưa kể các dấu phẩy và gạch ngang.
Giờ chơi Vanya Belov đến chỗ tôi hỏi:
– Vera Matveevna, Golubkin bây giờ sẽ bị ở lại lớp chứ ạ?
– Cô không biết. Cô chưa chấm bài.
Tôi nhớ hôm đó tôi chỉ có hai tiết dạy. Khi ngồi vào chấm bài trong phòng giáo viên, tôi phát hiện sáu bài trong tập bài đã biến mất. Trong số đó có các bài chính tả của Senka, Volodya và Vanya.
Trong giờ nghỉ lớn tôi và thầy hiệu trưởng ngồi trong lớp học vắng tanh và nghĩ cách đánh thức lương tâm của Senka. Vấn đề thật là nan giải…
Đúng lúc cuộc trò chuyện của chúng tôi đang gay gắt, Vanya Belov xuất hiện trên cửa sổ và nói:
– Cho em vào được không ạ?
Chúng tôi chết lặng. Còn Vanya ngoái lại đo khoảng cách từ tầng ba xuống vỉa hè, và quay về phía chúng tôi bình tĩnh nói:
– Em đến để giao mình cho tòa án!
Không, tôi không tin rằng cậu ta lấy cắp các bài chính tả. Thậm chí nếu trong đầu cậu ta nảy ra ý đó, cậu ta sẽ không bao giờ động đến vở của con trai tôi. Bởi vì đó là con trai cô giáo… Còn Senka thì chính vì lý do đó mà lấy bài chính tả của Volodya!
Nhưng tôi không thể chứng minh được.
Lúc đó thầy hiệu trưởng chưa bắt đầu tính đến các trò tinh nghịch của Vanya Belov. Thầy đồng ý với giả thuyết của tôi khi nhấn mạnh rằng tinh thần hiệp sĩ dù sao cũng phải có mức độ… Nhưng cũng không đáng phải biến lớp học thành phòng của dự thẩm viên.
Để khỏi hối hận sau này, tôi vẫn phải nói với Vanya:
– Cô không tin rằng em có thể làm chuyện liều lĩnh như vậy!
– Thế leo theo gờ ban công tầng ba không phải là sự liều lĩnh tương tự ư?
Tôi mới hiểu vì sao cậu ta xuất hiện bằng đường cửa sổ: Chúng tôi cần phải tin rằng cậu ta có khả năng làm mọi chuyện!
Ngay sau giờ học, tôi đọc lại bài chính tả cho sáu học sinh bị mất bài. Senka Golubkin được ba điểm, bởi đã kịp nhận ra những lỗi của mình trong giờ ra chơi. Và được lên lớp Bảy.
Cậu ta không hề biết ơn Vanya Belov. Ngược lại, chính từ dạo đó Senka ghét Vanya. Cậu ta không tha thứ cho lòng cao thượng, cũng như không tha thứ cho sự thông thạo chính tả của những người đã giúp cậu ta tìm ra các lỗi của mình. Vanya đã hiểu ra điều đó.
Về sau khi Senka lại làm tội người cứu giúp mình, tôi làm như tiện thể nói với Vanya:
– Thế nào… không một hành động tốt nào không bị trừng trị chứ?
Tôi không muốn cậu ta cho tôi là người quá ngây thơ và nghĩ rằng tôi tin vào lời thú nhận của cậu ta lúc đứng trên cửa sổ.
Vanya co người lại. Không phải vì bị tôi vạch mặt. Mà là vì câu nói của tôi về điều tốt bị trừng trị.
– Chuyện đó chẳng hiếm! – Cậu ta nói – Nhưng chẳng lẽ vì chuyện đó mà mất lòng tin vào tất cả mọi người sao?
Giờ đây, khi tôi cần phải tin vào Vanya Belov, tôi nhớ lại cuộc trò chuyện này.
Nhưng tại sao trước đây tôi lại không coi nó có ý nghĩa nhỉ?...
***
Để hướng năng lực của Vanya Belov vào hướng cần thiết, tôi nhớ rằng vào năm lớp Bảy tôi chỉ định cậu ta làm chủ bút tờ báo tường. Để bắt đầu, Vanya đưa lên trang báo mục phỏng vấn: “Các thầy cô nghĩ gì về chúng ta?”
Tôi viết rằng tôi yêu tất cả chúng (tất cả bốn mươi ba đứa học trò!), chính vì vậy tôi thường không bằng lòng về chúng, nghiêm khắc với chúng và mong tất cả chúng được hạnh phúc.
Mục phỏng vấn tiếp theo mang tên khác: “Chúng ta nghĩ gì về các thầy cô giáo?”
Trong số này Vanya tranh luận với tôi: “Em nghĩ rằng không thể yêu tất cả mọi người trên đời. Và chúng em cũng là người. Em chẳng hạn, em không thể yêu Senka Golubkin!”
Cậu ta viết thẳng ra như thế. Không sợ Senka. Còn tôi khi viết đã nghĩ đến Golubkin…
***
– Cháu bác mấy tuổi rồi? – Masha hỏi tôi.
– Sáu tuổi rưỡi.
– Mùa thu này chắc là sẽ đi học phải không ạ?[22]
“Tại sao lại chắc là? Nó sẽ đi học…” – Tôi thầm nói với mình – “Vanya Belov sẽ cứu nó! Giờ đây, khi tôi đã hiểu hết về cậu ta… Khi tôi đã hoàn toàn tin vào cậu ta… Cậu ta không thể không cứu nó được!”
***
– Cậu ta chỉ nghĩ đến mình. Và đến những trò tưởng tượng của mình… – Tôi đã nói thế với cháu gái.
Đó không phải là sự thực. Cậu ấy nghĩ về người khác nhiều hơn người khác nghĩ về cậu.
Nhưng đối với Vanya điều đó không quan trọng: Khi thực hiện những cuộc mạo hiểm cứu người, cậu ta không nghĩ mình đã phải trả giá gì và cũng không mong được đền bù.
Bây giờ cậu ta nghĩ về cháu tôi và cứu nó.
“Chúng ta hát ca ngợi sự điên rồ của những người dũng cảm!” – Cậu ta đã từng dẫn câu đó có vẻ như để đùa cợt. Nhưng cậu ta chưa bao giờ làm điều điên rồ vì bản thân mình. Tại sao chỉ khi ở bệnh viện tôi mới hiểu ra điều đó?
Chẳng lẽ cứ phải xảy ra bi kịch để chúng ta có thể hiểu được ai là người có thể cứu chúng ta thoát khỏi nó?
Trước nỗi bất hạnh lớn lao tôi muốn sám hối với chính mình và tìm cách chuộc lỗi.
Tôi nhớ đến những lời của triết gia thông thái Montaigne khi nói về đôi mắt của mình: “Trên đời không có đôi mắt nào khác có thể theo dõi tôi chăm chú như thế”.
Đôi mắt tôi vào ngày hôm đó cũng rất chăm chú… và rất không bằng lòng với chính bản thân tôi.
***
Khi biết được rằng Gennady, chồng cũ của tôi, trở thành tiến sĩ khoa học, một nhà khoa học lớn, tôi cho rằng trước kia anh ấy đã giấu tôi những khả năng của mình. Thực ra đó là tôi giấu không cho anh ấy thấy những khả năng và tính cách mà anh ấy có. Tôi đã muốn rằng kim chỉ nam đối với anh ấy chỉ là những cách nhìn của tôi, là những niềm tin của tôi.
Nhưng kim chỉ nam cuộc đời đúng đắn của người này lại có thể phá hỏng đường đi của người khác… Tôi đã muốn chồng tôi nhìn thế giới bằng đôi mắt của tôi và sống với những thiên hướng của tôi. Với những người yêu mình, làm như thế rất nguy hại: Họ có thể phục tòng và mãi mãi đánh mất bản thân.
Đôi khi tôi cũng xử sự như thế với con trai: chọn bạn cho nó, tách nó ra khỏi Vanya Belov… Nó yêu tôi, và cũng phục tòng tôi. Rồi sau đó, chắc là do quá mệt vì tôi, nó cưới Klava là người luôn nhất trí với nó.
Để có thể tin vào mình, con người đôi khi cần phải biết hâm mộ… Khi con trai tôi, lúc còn là học sinh, mê mải với những cái sọ bẩn thỉu và nhìn thấy trong mỗi vật cũ kỹ những dấu hiệu của “văn hóa cổ xưa”, nhiều người chê cười nó. Còn Vanya lại thán phục.
Tại sao tôi lại vẫn chia lìa chúng?
Vanya có tính cách riêng của mình. Không chịu phục tòng… Còn tôi vào những năm tháng đó không nhận thức được, đã cố đưa tất cả bốn mươi ba tính cách vào một mẫu số chung. Mẫu số chung đó là chính bản thân tôi.
Tôi muốn biết hết về số phận của các học sinh: Ai là cha mẹ chúng, chúng sống trong những điều kiện nào, chuẩn bị bài vở ở nhà ra sao… Nhưng hóa ra để biết được tính cách còn khó hơn biết về số phận. Và tôi đã giải thoát mình khỏi điều này.
Tôi muốn rằng học sinh ngoan ngoãn học mọi thứ ở tôi. Còn Vanya tự mình, nếu như không dạy được tất cả, thì ít nhất cũng đã dạy cho tôi nhiều điều.
– Để cháu chạy ngó xem trong phòng mổ ra sao. – Masha nói với tôi.
Cô lại rút chiếc gương con ra, sửa mái tóc rồi đi. Sau đó cô trở lại và nói:
– Không sao đâu… Ivan Sergeevich mỉm cười rồi. Mọi chuyện sẽ ổn thôi!
Và bắt đầu rót thuốc an thần. Tôi chìa tay ra… Nhưng chính cô lại uống. “Làm sao cô ta trông thấy anh ta cười?” – Tôi nghĩ – “Cô ta làm sao trông thấy được? Bác sĩ phẫu thuật đeo khẩu trang cơ mà. Làm sao mà cô ta… Nhưng trong đó, bên cạnh cháu mình là Vanya Belov! Nghĩa là mọi chuyện đúng là sẽ ổn… Mình tin thế. Nếu như là Vanya Belov…”
***
Trước kia cậu ta luôn làm tôi lo sợ xảy ra những sự cố: “Chuyện gì sẽ xảy ra nếu như tất cả bắt chước theo cậu ta?” – Tôi kinh hãi nghĩ. Nhưng không ai có thể làm theo cậu ta được: Để làm được những chuyện đó phải có tính cách như của cậu ta, Vanya Belov.
Con trai tôi, một nhà khảo cổ học, luôn khẳng định rằng ảnh hưởng của quá khứ đối với hiện tại và tương lai là hết sức to lớn.
“Từ một cậu Vanya trong quá khứ, một cậu Vanya để cứu Senka Golubkin có thể đi trên gờ lan can tầng ba, đã thành một bác sĩ phẫu thuật!” – Tôi nghĩ – “Các bác sĩ phẫu thuật cũng phải cứu giúp tất cả những ai cần đến họ, không cần biết là họ tốt hay xấu: cả Golubkin, cả cháu gái tôi”.
Một số người quen biết tôi thời trẻ sau này gặp lại đã nói với tôi:
– Cuộc đời đã bẻ gãy bạn rồi… Đã bẻ gãy rồi!
Còn trên thực tế, cuộc đời đã chứng tỏ cho tôi rằng không thể nào đánh gục được con người. Và điều thiện mỗi người phải tạo nên theo cách của mình. Và rằng người thứ ba ở hàng thứ năm không nên giống người thứ năm ở hàng thứ ba… Và rằng tôi, một cô giáo, cần phải nhìn thấy không phải các “hàng” học sinh, mà là những con người đứng cạnh nhau… hay đứng rất xa nhau. Và rằng không nên xem sự khác biệt tính cách là sự không dung hợp…
Để có được kinh nghiệm đó, than ôi, phải trả giá bằng những hy sinh, mà tôi không được phép gây ra. Người thầy giáo, cũng như người bác sĩ phẫu thuật, không được quyền phạm lỗi lầm. Mặc dù bệnh tật về đạo đức có thể không dẫn đến cái chết về thể xác.
“Sự nghiêm khắc, không khoan nhượng của cô đâu mất rồi?” – Đôi khi người ta hỏi tôi. Không – khoan – nhượng… Có nghĩa là cái không thể nhân nhượng hòa bình. Tại sao lại phải sử dụng thứ vũ khí đó khi giao tiếp với bạn bè? Và hơn nữa có những tính cách cũng giống như con dao mổ của bác sĩ, không hợp với việc sử dụng thông thường, hàng ngày.
“Tôi sợ cơn giận dữ của người mà cả năm mới giận một lần!” – Ai đó trong số những người mà phát ngôn của họ đáng được ghi nhớ đã nói.
Về sự không khoan nhượng, tôi nghĩ, cũng có thể nói tương tự.
Thật tốt biết bao nếu như có thể hiểu được tất cả những chân lý ấy không phải bây giờ, vào năm sáu mươi ba, khi tôi đã sáu mươi ba tuổi, mà là vào năm ba mươi chín, cái năm tôi chạy trốn khỏi Vanya Belov… Khi đó tôi cũng ba mươi chín tuổi.
Sự trùng hợp đó (lại là sự trùng hợp!) luôn làm Volodya khoái chí.
– Mẹ ạ, năm nay mẹ bao nhiêu tuổi? – Nó hỏi. Rồi như vừa đi vừa suy tính. – Thê…ế đấy… Dưới sân nhà mình có biển “năm xuất sắc”: năm mươi lăm (55). Nghĩa là mẹ được hai điểm Năm đấy.
Và năm nay nó cũng đùa nhắc tôi, rằng số sáu mươi ba trên tấm lịch trùng với sáu mươi ba mùa xuân cuộc đời tôi.
Tôi mỉm cười với trò đùa quen thuộc đó. Nhưng không còn vui vẻ như một phần tư thế kỷ trước.
Vanya vẫn là chính mình – và vì thế tôi tin rằng cháu tôi mùa thu này sẽ đến trường. Tôi tin điều đó.
“Sự trùng hợp hôm nay là để làm gì?” – Tôi nghĩ – “Để Vanya cứu cháu nội mình. Và để mình nói được với cậu ấy rằng cuối cùng mình đã hiểu ra. Tất nhiên, không phải nói bây giờ… mà là sau này. Bây giờ mình sẽ chỉ cảm ơn cậu ấy, vô cùng cảm ơn…”
– Ivan Sergeevich! – Masha kêu lên, vừa sửa mái tóc vừa chạy bổ đến người đàn ông to lớn vừa bước ra khỏi phòng mổ. Anh ta kéo chiếc khẩu trang trắng ra khỏi mặt và dùng nó lau trán.
Tôi không thể bước nổi nữa… Tôi bấu vào cái bàn của Masha, đôi chân trở nên nặng trĩu.
Anh ta tự đi đến gần tôi.
– Nữ hoàng của bác đã tỉnh lại rồi.
“Tỉnh khỏi cái gì?” – Tôi muốn hỏi. Nhưng không hỏi nổi.
– Tên bố cô bé không phải Petrovna[23] chứ?
Tôi không thể trả lời gì cả. Và òa khóc. Anh ta thận trọng vuốt tóc tôi:
– Bác sẽ mời cháu dự đám cưới cháu bác chứ?
– Xin cảm ơn anh, bác sĩ.
Anh ta lại vuốt tóc tôi từ đâu đó phía trên cao. Ngón tay anh ta dài và cứng cỏi. Từ trán đến má và mũi phủ đầy tàn nhang, mồ hôi chảy ròng ròng.
Tôi đã kịp hỏi Masha về mọi thứ. Tất cả… Thế mà về chiều cao lại quên. Vanya vốn thấp bé.
5
Ivan Sergeevich yêu cầu tôi không “bắt ép” được gặp Elizaveta ngay.
– Bé sẽ gặp bác vào sáng mai, – anh ta hứa – hoặc là ngày kia. Bây giờ bé không được nói chuyện.
Chiếc đồng hồ tròn trên cửa phòng mổ chỉ ba giờ kém bảy phút.
Bây giờ tôi mới hiểu là đồng hồ bị chết.
Cô y tá Masha tiễn tôi đến cuối hành lang.
– Thật may cho bác là Ivan Sergeevich có mặt ở đây. Anh ấy ít khi trực lắm. Và ca mổ lại hiếm. Tất nhiên không phức tạp lắm đâu… Nhưng có cơn sốc dị ứng xảy ra.
– Gì… cơ?
– Rất nguy hiểm. Bây giờ cháu mới thú thật với bác.
Suốt thời gian đó cô nghiêng người ôm lấy vai tôi. Đôi hoa tai dài của cô kêu leng keng.
– Cháu sẽ theo dõi bé cho đến sáng mai. – Chúng tôi đi tới cuối hành lang – Ivan Sergeevich trước ca mổ để kiểm tra xem bé như thế nào nên đã hỏi “Thế cháu tên là gì?”. Bé đáp là “Elizaveta”.
– Cô cứ gọi cháu như vậy nhé! – Tôi yêu cầu – Chứ không nó không thưa đâu… Nghĩa là lúc nãy không phải là các sinh viên thực tập ư?
Cô không trả lời.
Tôi bắt đầu đi xuống tầng dưới.
“Nhiều người đã đi qua cuộc đời mình”, – tôi nghĩ – “nhưng những con người này sẽ ở lại với mình mãi mãi: Ivan Sergeevich, Masha… Và Vanya Belov. Cậu ấy cũng ở bên cạnh. Còn bố cậu ấy tên là Andrei… Andrei, chứ không phải là Sergei. Sao mà mình lại quên nhỉ? Một người dễ thương, rụt rè. Luôn đề nghị cởi áo khoác giúp. Còn mình nói chỉ ghé thăm một phút thôi. Mẹ của Vanya, cũng dễ thương và rụt rè như thế, cứ nhìn chồng vẻ trách móc và nói: “Sao vậy Andryushka, sao anh không mời cô giáo cởi áo khoác ra?”. Khi đó anh ta lại yêu cầu mình cởi áo khoác”.
Khi đó tôi trông thấy Alyona. Cô ngồi trên chiếc ghế dài bên cạnh bệnh viện.
Trời mưa lâm thâm.
– Sao rồi, bác Vera Matveevna?
Tôi không kìm được, lại òa khóc. Alyona lau nước mắt và những giọt mưa trên má tôi. Không phải bằng khăn tay, mà bằng những ngón tay ấm áp, mềm mại. Có lẽ cô ấy luôn an ủi các em bé như thế.
– Nó đã tỉnh lại, đã tỉnh lại rồi… – Tôi nói qua nước mắt – Chúng ta đã gặp may. Bác sĩ Belov trực. Anh ấy nói sẽ đến dự đám cưới. Nhưng tại sao cô… lại ở ngoài đường?
– Cháu lúc thì vào trong sảnh, lúc lại chạy ra ngoài. Cháu không thể đứng yên một chỗ… Cháu có lỗi, bác Vera Matveevna!
– Cô đừng nhắc lại điều đó ở nhà trẻ! – Tôi tỉnh ra, và thôi khóc. – Cô là nhà giáo, chứ không phải là nhà tiên tri. Tôi cần phải báo trước cho cô.
– Bác đã báo trước rồi. – Cô phản đối nhẹ nhàng, nhưng bướng bỉnh.
– Báo cho bác sĩ, chứ không phải cho cô!
– Nhưng lẽ ra cháu phải hỏi bác sĩ để biết. Phải biết hết tất cả!
– Thì bây giờ cô đã biết rồi. Kinh nghiệm đòi hỏi sự hy sinh… Cô tin tôi đi.
– Nhưng không phải những hy sinh như thế này!
– Nếu như chúng ta biết nơi sẽ ngã… chúng ta đã trải đệm rơm ở nơi đó rồi. Đó là một chân lý cũ kỹ. Như hôm nay tôi vừa chợt nhớ…
Không, tôi không định dạy dỗ Alyona bằng kinh nghiệm đau đớn của mình. Chỉ đơn giản tôi muốn an ủi cô bằng kinh nghiệm ấy. Và tôi bắt đầu kể về chồng tôi, về Volodya, về Vanya Belov.
Những người đàn ông ngoái lại nhìn chúng tôi. Tôi nói nhỏ hơn. Nhưng họ vẫn tiếp tục nhìn.
Về đến nhà, tôi viết thư cho Volodya và Klava. Tôi không định gửi điện báo. Vì trong thư có thể kể lại mọi chuyện một cách bình tĩnh, không cần nói đến cơn nguy kịch chết người đã đe dọa tất cả chúng tôi. Từ lâu tôi đã đề ra một nguyên tắc cho mình: Không để người khác phải chịu đựng điều mà tôi có thể chịu đựng một mình… Hơn nữa, khi lại nói đến cơn bão tố đã trôi qua rồi.
Cố không nói nhiều về bệnh tật của Elizaveta, tôi tập trung viết về Vanya Belov.
“Phải, mẹ đã không phải!” – Tôi viết cho con trai – “Nhưng sao cả con cũng có thể quên cậu ta? Dù cho chúng ta đã đi đến đầu khác của thành phố!...”
Đáp lại bức thư là Klava bay về.
Nó kể chi tiết việc Volodya đã đau khổ vì bệnh tình của Elizaveta như thế nào. Và vì những trách móc của tôi về chuyện Vanya… Về những đau khổ của chính mình Klava không kể, bởi vì tôi đã rõ rằng cũng như mọi khi, nó luôn chia sẻ mọi tình cảm với Volodya. Tôi cũng đã quen với điều đó.
Khi nghe một chuyện gì không hay, Klava lập tức đưa mắt tìm Volodya. Thậm chí cả khi Volodya đang ở thành phố khác…
“Có phải đã đến lúc con phải trở thành đàn ông rồi chăng?” – Trước kia tôi từng hỏi con trai. Sự yếu đuối của Klava đã buộc con trai tôi phải thành người bảo vệ, tức là thành một người đàn ông…
“Con với Volodya…” – Klava thường bắt đầu như thế. Nếu như nó nói, chẳng hạn như: “Volodya rất mệt và mong được đi miền Nam nghỉ”, thì tôi hiểu là nó cũng cần được nghỉ. Nó không biết mệt mỏi, mơ ước và lo lắng một mình… mà không có sự tham gia của chồng.
Thậm chí cùng năm tháng, nó bắt đầu khập khiễng chân phải. Bởi vì Volodya đi như vậy…
Đôi khi tôi cảm tưởng rằng con trai tôi đối với nó còn quý giá hơn cả cháu nội tôi. Và cũng thật là lạ, điều này làm tôi vui mừng… Cháu nội tôi, cuộc đời của cháu, tương lai của cháu giờ đây là mục đích chủ yếu và có lẽ là mục đích cuối cùng của cuộc đời tôi.
Vào thời điểm mà mục đích chủ yếu của cuộc đời tôi bị nguy hiểm chết người, Vanya đã đến với tôi. Không phải chỉ vì họ của cậu ta trùng với họ của người bác sĩ phẫu thuật. Mà là bởi vì cậu được sinh ra để đến với mọi người chính vào những giờ phút đó.
Klava dù sao cũng ép tôi phải kể cụ thể về cơn bệnh và cuộc phẫu thuật.
Nó nhìn quanh như tìm Volodya… Nhưng Volodya không có, khi đó nó mới gục khóc nức nở trên vai tôi.
– Sao lại có thể như thế được? Sao lại có thể như thế được?! – Nó thì thầm.
Tôi yêu cầu nó:
– Con đừng kể cho Volodya tất cả những gì đã qua rồi nhé… Nếu không nó lại bay về đấy!
Klava hứa, và lao vào bệnh viện.
Còn tôi bóc bức thư của Volodya mà Klava mang về.
Bức thư rất dài. Con trai tôi lo lắng cho Elizaveta. Rồi sau đó nó viết: “Cả con cũng nhớ đến Vanya, mẹ ạ! Con nhớ tất cả mọi chuyện. Cả chuyện mà mẹ không biết. Vanya yêu cầu con không bao giờ được lộ bí mật này. Nhưng đã hơn hai mươi năm trôi qua rồi… Và bây giờ, vì chuyện đã lâu rồi, con có thể thú nhận. Cô giáo dạy toán là do con nhốt lại! Chuyện tự nhiên xảy ra như thế. Hôm đó con ghé nhìn vào khe cửa… Con trông thấy cô ấy đứng trước gương trang điểm, xung quanh không còn ai cả. Con không hiểu được, con nói thật đấy, làm sao mà tay con lại vặn chìa khóa. Có lẽ vì con quá sợ môn toán. Sau đó Vanya thuyết phục con: “Cậu là con cô chủ nhiệm và cậu không có quyền nhốt thầy cô giáo!”. Con tin cậu ấy. Rồi sau đó con rất đau khổ, con thề đấy. Có lẽ vì thế mà con thôi không gọi điện cho cậu ấy. Rồi sau đó chúng ta chuyển đi… Khi nào con về, chúng ta nhất định phải tìm được cậu ấy!”.
Nghĩa là, Vanya lại nhận về mình lỗi lầm của người khác?
Tôi tin là: Cậu ấy hành động như thế không hoàn toàn bởi vì cậu biến việc hy sinh bản thân mình thành một thứ nghề nghiệp. Senka bị đe dọa ở lại lớp, còn tôi (chính là tôi) bị xấu hổ trước toàn trường – và cậu ta, cũng như người bác sĩ phẫu thuật, không phải cần suy tính, mà là cần cứu giúp. Cậu ta, người mà tôi xem là thiên tài độc ác của mình…
Nhưng tại sao lần chuyện xảy ra với Golubkin, tôi đã không để mình bị đánh lừa: Tôi biết là Vanya bao che cho Senka. Còn chuyện này tôi lại tin… Mặc dù ai cũng biết là Vanya Belov là một cây toán và cậu ta không việc gì phải nhốt Irina Grigoryevna. Đầu tiên là Volodya cho phép mình tin thế… Và sau đó là cả tôi cũng vậy. Chẳng lẽ con người luôn muốn nhận thức mọi thứ trên đời chỉ từ quyền lợi của bản thân mình ư? Không… Vanya Belov chống lại điều này.
Tôi không đợi con trai trở về. Tôi sẽ tự mình đi tìm Vanya. Tự mình!...
6
Khó có thể nhận ra con phố nhỏ nơi có thời Volodya và Vanya học. Những tòa nhà mới trẻ trung đối diện với những tòa nhà cũ thấp bé. Tôi có cảm giác như đến thăm một gia đình một thời từng thân thiết với tôi và không được gặp lại hàng chục năm trời, và mọi thứ trong gia đình đều thay đổi: Bọn trẻ thì lớn lên, những đứa cháu ra đời, và chỉ những thành viên già nhất trong gia đình còn nhớ đến quá khứ. Nhưng chính họ lại vô cùng quý giá đối với tôi…
Một thành viên già đó đối với tôi là ngôi nhà của Vanya, nó nằm ngay cạnh trường, chỉ cách một con đường. Thật may là nó vẫn còn đó. Bọn trẻ con đi học về ngang qua ngôi nhà đó. Những đứa con trai, như ở mọi thời, luôn tỏ ra dũng cảm và sắc sảo, còn những cô bé làm ra vẻ không nhận thấy điều đó.
Gia đình Belov sống ở tầng một. Tôi còn nhớ rất rõ.
Cùng đi vào cổng với tôi là một cô bé và cũng đi về phía căn hộ tôi định tới. Cô bé có mái tóc sáng màu, trên mũi và má cũng phủ đầy những dấu hiệu của mùa xuân[24].
“Không lẽ đây là con gái Vanya?” – Tôi nghĩ – “Nó độ mười ba hay mười bốn tuổi. Hoàn toàn có thể lắm!”
– Cháu có phải là Belova không? – Tôi hỏi.
– Belova ư?
Cô bé bật cười. Vào cái tuổi này các cô bé rất dễ cười… Còn cái gì làm cho chúng cười thì khó mà đoán được.
– Nhà Belov đã dọn đi nơi khác rồi ạ. Đã lâu lắm rồi… Cháu thậm chí không nhớ họ nữa.
– Chuyển đến thành phố khác à? – Tôi hỏi, bởi tôi sợ nhất điều đó.
– Khô… ông… Chỉ là đến nơi khác thôi! – Cô bé mở cửa bằng chìa khóa của mình – Mẹ cháu có ghi địa chỉ của họ. Mẹ cháu đang đi làm, nhưng để cháu tìm xem. Hình như nó ở trong sổ ghi chép.
Cô bé có vẻ bận rộn và không nhiều lời lắm. Nó không hỏi tôi có quan hệ gì với nhà Belov và tại sao lại tìm họ. Nó im lặng lật cuốn sổ nằm trên bàn cạnh máy điện thoại. Rồi tự nói với mình:
– Đây rồi… Mình biết mà!
Sau đó chép lại địa chỉ và chìa ra cho tôi.
Tôi vồ lấy tờ giấy… Cô bé lại bật cười. Có lẽ vì ngạc nhiên.
– Cảm ơn cháu! – Tôi nói sau khi kịp liếc nhìn, gia đình Belov sống ở quận Filey. – Cảm ơn!
Tôi không phải đi, mà là chạy ra đường, tay cầm tờ địa chỉ. Bây giờ tôi biết là Vanya đang ở Moskva, tôi biết cậu ấy sống ở đâu, tôi nóng lòng mau chóng, sao cho thật mau chóng gặp cậu ta…
Có thể đi bằng xe buýt hay xe điện ngầm. Nhưng tôi gọi taxi. Và trên đường đi bắt đầu kể cho anh tài xế rằng sau bao nhiêu năm đã tìm thấy một con người tuyệt vời như thế nào. Những người lái taxi suốt ngày phải nghe những chuyện của người lạ và vì thế hoặc trở nên thờ ơ, lãnh đạm với mọi thứ trên đời, hoặc trở nên nhạy cảm, tinh tế. Anh chàng này lập tức nhớ lại những chuyện tương tự và mỗi cử chỉ của anh ta đều thể hiện rằng anh ta rất muốn tôi mau được gặp Vanya.
“Tất nhiên là vào giờ này Vanya có thể đang đi làm”, – tôi nghĩ – “nhưng khi đó có hai ông bà ở nhà, Và mình sẽ ngồi chơi với họ… Mình sẽ đợi. Nếu như họ còn sống và còn khỏe mạnh”.
Bố mẹ Vanya vẫn còn sống.
Chỉ cuộc gặp gỡ với những người mà ta không nhìn thấy sau nhiều năm mới cho ta biết thế nào là thời gian.
Gặp nhau hàng ngày chúng ta không nhận ra, không cảm thấy những thay đổi mà thời gian in lên nét mặt, lên tính cách, lên dáng đi.
Bố mẹ của Vanya thực sự đã thành những ông bà già. Năm tháng đã làm họ gù xuống, làm khô héo khuôn mặt họ.
Trông thấy họ, tôi liền liếc nhìn mình trong tấm gương cạnh chỗ treo áo khoác. Hơn nữa, họ không nhận ra tôi ngay.
Bố Vanya, như mọi khi, mời tôi cởi áo khoác.
– Chúng tôi vừa ở nhà bà con về, – mẹ của Vanya giải thích cho tôi – nhà anh của Andryusha…
– Anh chị thứ lỗi, rằng tôi từng ấy năm không ghé thăm… Còn Vanya ra sao rồi? Em ấy đâu rồi?
Họ đưa tôi vào phòng.
Trong góc ấm cúng nhất của căn phòng là chính chiếc bàn, y như hồi Vanya còn là học sinh. Và trên bàn cũng treo đúng tấm ảnh trong đó cậu ta đứng thứ ba ở hàng thứ năm. Còn có thêm một tấm ảnh khác nữa cũng của Vanya… Chỉ có thời khóa biểu là không có: Con trai họ đã trưởng thành.
– Thế Vanya ra sao rồi? – Tôi lại hỏi.
Mẹ Vanya lại gần chiếc bàn, kéo ngăn kéo ra và đưa cho tôi một tờ giấy nhỏ. Tờ giấy màu xám và thô ráp.
Trên giấy có ghi rằng ngày 27 tháng 4 năm 1945, con trai họ, Ivan Andreevich Belov, đã hy sinh trong trận chiến đấu anh dũng ở ngoại vi thành phố Penslau.
Tôi chưa từng bao giờ nghe đến tên thành phố đó…
Chú thích:
[16] Gọi học sinh bằng họ (chứ không phải bằng tên) là có thái độ nghiêm khắc, xa cách. (ND)
[17] Họ Golubkin nghĩa là bồ câu. (ND)
[18] Alyona là tên gọi thân mật, thường dùng khi gọi trẻ con, hoặc giữa những người thân. (ND)
[19] Vanya là tên thân mật của Ivan. (ND)
[20] Ivan Sergeevich (khi gọi với sự tôn trọng thì thường gọi tên kèm tên bố): Nghĩa là Ivan con ông Sergei. (ND)
[21] Tàn nhang trong tiếng Nga là “vesnushka” gần với từ “vesna” nghĩa là mùa xuân. (ND)
[22] Ở Liên Xô trước đây, hệ giáo dục phổ thông kéo dài mười năm, và trẻ em bắt đầu đi học lớp Một khi lên bảy tuổi. (ND)
[23] Ivan Sergeevich ở đây nói đùa: Elizaveta Petrovna là ý nói đến nữ hoàng Elizaveta trị vì nước Nga từ 1741, là con gái hoàng đế Pyotr đệ nhất (Petrovna nghĩa là con gái của Pyotr). (ND)
[24] Tức là đầy tàn nhang. Xem chú thích ở trước. (ND)