Làm dân trước hết là làm một con người tự do và là một công dân có trách nhiệm - trách nhiệm với cộng đồng và xã hội mà mình đang sống và trách nhiệm tạo ra một nhà nước để bảo vệ các quyền tự do của mình và của người khác.
Không ai sinh ra đã là con người đúng nghĩa Tương tự như vậy, để trở thành một công dân biết làm đúng việc của mình, mọi người cũng cần phải trải qua một hành trình khai minh để hiểu "làm dân" nghĩa là gì và trang bị cho mình những năng lực cần thiết để thực hiện sứ mệnh thiêng liêng đó. Năng lực cần thiết này chính là hình thành "dân trí" cho chính mình.
Nếu như hành trình làm người tự do, tự trị đòi hỏi con người phải "rời hang" để đến với ánh sáng của chân lý và tự do thì để có được "năng lực làm dân", con người cần phải nhìn ra thế giới (đặc biệt là thế giới văn minh) để tìm hiểu xem những đất nước khác đang được quản trị như thế nào, những người dân ở các nước đó đang thực hiện công việc "làm dân" của họ bằng cách nào và năng lực làm dân của họ ra sao để so sánh, đối chiếu, chọn lựa và học hỏi cái hay, cái hợp nhất với mình.
Có một câu nói mà nhiều người vẫn thường dùng để châm chọc những người ưa bàn những chuyện có vẻ to tát là: "Ăn khoai lang mà đòi bàn chuyện thế giới!". Nhưng nếu không thể phóng tầm mắt của mình ra khỏi lũy tre làng để học hỏi xem làng bên đang trồng những hoa màu gì khác thì có lẽ viễn cảnh phải ăn khoai lang suốt đời cũng chẳng có gì là đáng ngạc nhiên!
Người dân cũng thường xuyên phải đưa ra những quyết định chọn lựa quan trọng: chọn mô hình quản trị quốc gia, chọn người lãnh đạo đất nước, chọn cách thực hiện quyền lập hiến..., nên khả năng minh định được ai là ai (ai thực tài ai ngụy tài, ai thực tâm ai dã tâm, ai quân tử ai ngụy quân tử...), cái gì là cái gì (đâu là đúng - sai, phải - trái, tốt - xấu, chân - giả, thiện - ác, chính - tà) và mình là ai (trong vô vàn lựa chọn, vậy đâu là mình) cũng là một năng lực thiết yếu. Năng lực này thường tỷ lệ thuận cùng với nỗ lực dành cho việc đọc và học, quan sát và đánh giá để biết - hiểu - cảm - ngộ của mỗi người.
Đáng tiếc là môn học "Giáo dục công dân", môn học quan trọng có chức năng giúp người dân hiểu rõ và hiểu đúng nhất về công việc làm dân của mình, lại là một môn học đang bị ghẻ lạnh, bị xem thường và bị "mất giá" bậc nhất trong nhà trường ở không ít quốc gia kém phát triển hiện nay.
"Là môn học gần như theo suốt cả chặng đường 12 năm đèn sách của mỗi học sinh và luôn được kỳ vọng là "nguồn nước mát" góp phần tưới tắm, hình thành nhân cách của các công dân tương lai, thế nhưng hiện nay tại hầu hết các cơ sở giáo dục trên cả nước, môn học Giáo dục công dân (GDCD) đang "mất giá" một cách thê thảm với những tiết học "giá như không có thì hơn" hoặc tệ hơn bị học trò coi là lúc để... xả hơi. Vì sao?
"Mỗi lần tới tiết GDCD là trò gật gù... ngủ còn cô thì gần như chỉ dạy cho có...". Một thành viên khác lại mong muốn: "Đáng lý dành cho việc dạy cách làm người, dạy các chuẩn mực đạo đức còn hơn, tiên học lễ hậu học văn, đến trường đâu riêng để học kiến thức, còn học làm người nữa chứ. Thế mà môn GDCD lớp 10 học như triết, lớp 11 học như kinh tế chính trị, còn 12 thì học pháp luật như của đại học, vừa khó hiểu lại chả phù hợp tí nào cả". Thành viên có nick "Anh Dang" thì rầu rĩ so sánh điểm môn GDCD với xếp loại hạnh kiểm: "Điểm trung bình môn GDCD 9,8 mà hạnh kiểm thì yếu. Bó tay!"
(Trích bài báo "Môn học Giáo dục công dân bị mất giá!?" đăng trên báo Pháp luật).
Làm thế nào để trả lại giá trị xứng đáng cho môn học quan trọng bậc nhất này của giáo dục phổ thông, đó là câu hỏi mà không chỉ những nhà giáo dục mà cả những nhà lãnh đạo đất nước cũng cần phải suy ngẫm. Nhưng ngay cả khi không có môn học này, người dân vẫn có thể đạt được sự minh định trong những lựa chọn và quyết định của mình. Nelson Mandela từng tóm tắt lại thành một nguyên tắc rất cô đọng mà súc tích như sau: "Hãy để sự lựa chọn của bạn phản ánh niềm hi vọng của bạn, chứ không phải nỗi sợ hãi của bạn". Khi người dân bỏ phiếu lựa chọn mô hình quản trị quốc gia, chọn người lãnh đạo, chọn cơ chế kiểm soát... vì nỗi sợ hãi chứ không phải đó là điều họ hi vọng mà muốn hướng đến, đó chắc chắn không phải là lựa chọn sáng suốt.
Thomas Jefferson cũng từng nói một ý tương tự: "Khi người dân sợ chính quyền thì độc tài xuất hiện. Khi chính quyền sợ người dân thì tự do xuất hiện".
Câu chuyện người dân đã chiến thắng nỗi sợ hãi để dẫn dắt đất nước mình đi đến một tương lai tốt đẹp hơn như thế nào luôn là chất liệu đắt giá nhất trong câu chuyện lịch sử của mọi dân tộc. Đó chắc chắn là một hành trình gian khó và có những người đã ngã xuống trên hành trình đó. Nhưng điều đó chưa bao giờ khiến những người đi sau phải chùn bước. Trái lại, nó lại càng khiến cho sứ mệnh làm dân trở thành một sứ mệnh cao quý mà việc nhận lãnh nó là một vinh hạnh thiêng liêng của những người dân tâm huyết với xứ sở của mình.
"Chính chúng ta, những người còn sống, mới phải hiến dâng mình cho công việc dở dang mà những người chiến đấu ở đây đã tiến hành một cách cao quý.
Chính chúng ta mới là những người phải hiến dâng mình cho nhiệm vụ lớn còn ở trước mặt - rằng từ những người chết được vinh danh này chúng ta sẽ nhận lấy sự tận tụy nhiều hơn cho sự nghiệp mà họ đã cống hiến đến hơi thở cuối cùng - rằng chúng ta ở đây sẽ có quyết tâm cao để cho những người đã ngã xuống sẽ không hy sinh một cách phí hoài - rằng quốc gia này, dưới ơn trên của Chúa, sẽ chứng kiến một cuộc sinh nở mới của tự do - và rằng nhà nước của dân, do dân và vì dân, sẽ không biến mất khỏi trái đất này." (Trích diễn văn Gettysburg bất hủ của tổng thống Abraham Lincoln, cũng là một áng thiên cổ hùng văn của nước Mỹ và nhân loại)
Không ai có thể làm người một cách trọn vẹn mà thờ ơ với đất nước, với xứ sở của mình. Hơn tám mươi năm về trước, cụ Tản Đà từng viết hai câu thơ mà đến nay vẫn làm triệu người phải đau đáu: "Dân hai nhăm triệu ai người lớn. Nước bốn nghìn năm vẫn trẻ con".
Có bao giờ ta tự hỏi: Xứ sở của mình đã thoát "phận trẻ con" hay chưa? Trong xứ sở đó, mình là "nô dân", "thần dân" hay "công dân"? Mình sẽ làm gì cho xứ sở của mình?
Câu trả lời nằm ở chính mỗi người, ở tôi, ở bạn và ở chúng ta!
Hiến pháp là cái gì và để làm gì?
Nhân dân là chủ nhân của đất nước, còn nhà nước là bộ máy được nhân dân thuê để quản lý đất nước và để bảo vệ các quyền mặc định và lợi ích hiển nhiên của mình. Và hiến pháp là công cụ để nhân dân tạo ra nhà nước, trao quyền cho nhà nước và kiểm soát nhà nước, chứ không phải là công cụ của nhà nước đề trao quyền cho nhân dân và quản lý nhân dân. Do vậy, quyền lập hiến (hay còn gọi là quyền "lập quyền" vì quyền này sẽ tạo ra quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp) phải thuộc về nhân dân. Nhà nước cũng không có quyền lập hiến mà chỉ có quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Mọi hành động của nhà nước không được vi hiến. Nếu điều luật hay đạo luật hay hành động nào của nhà nước bị tòa bảo hiến tuyên là vi hiến thì điều luật hay đạo luật đó sẽ bị vô hiệu và hành động đó sẽ bị cấm.
Quyền của nhân dân và quyền của nhà nước
Nếu như nhà nước chỉ được làm những gì mà hiến pháp và pháp luật cho phép thì người dân được làm tất cả những gì mà pháp luật không cấm (tất nhiên những luật này không được vi hiến). Đây cũng là một trong những nguyên tắc cơ bản của một xã hội dân chủ và nhà nước pháp quyền.
Với nguyên tắc này, người dân được tự do, được hưởng các quyền tự do mặc định và hiển nhiên của mình, và quyền của người dân gần như là vô hạn (thường chỉ bị giới hạn những quyền mà có thể phương hại đến người khác). Những quyền mà người dân bị cấm hay bị giới hạn này sẽ được quy định rõ trong pháp luật. Còn quyền của nhà nước sẽ rất bị giới hạn. Trong hiến pháp và pháp luật luôn phải làm rõ nhà nước được làm gì (đây là quyền nên thích thì làm không thích thì thôi), phải làm gì (đây là nghĩa vụ buộc phải làm cho dù có muốn hay không) và cấm làm gì (đây là nghĩa vụ không được làm cho dù rất muốn làm). Ngoài những quyền và nghĩa vụ được quy định rõ này, nhà nước không được phép thực hiện các quyền và nghĩa vụ khác.