Trong một số buổi giao lưu với sinh viên của các trường đại học trong nhiều năm qua, khi tôi hỏi "Ước mơ của các bạn là gì?", rất nhiều bạn trẻ có chung một câu trả lời rằng: "Em muốn trở thành một nhà lãnh đạo". Có vẻ như lãnh đạo đang là một trong những nghề "hot" nhất hay việc "hot" nhất (nói theo ngôn ngữ thời thượng của giới trẻ) trong xã hội ngày nay.
Điều đó hoàn toàn dễ hiểu, bởi nhìn bên ngoài, người làm lãnh đạo thường có vị trí "ăn trên ngồi trốc" so với người khác. Các vị nguyên thủ quốc gia trông đầy quyền uy và bề thế, các nhà lãnh đạo doanh nghiệp cũng oai phong không kém với "quyền sinh quyền sát" công ăn việc làm của bao nhiêu người trong tay. Tóm lại, dù là điều hành một quốc gia hay một tổ chức, một bộ phận lãnh đạo luôn là một "cái chức" rất to, một "cái ghế" rất sang trong mắt nhiều người.
Có lần nọ, tôi ghé thăm nhà một người bạn mà lâu năm rồi không có dịp gặp gỡ. Anh vừa tâm sự vừa giãi bày với tôi: "Trời ơi, dạo này mình bận tối mắt tối mũi chẳng còn thời gian cho gia đình bạn bè. Làm lãnh đạo vất vả lắm cậu ạ!". Đứa con trai út 7 tuổi của anh đang ngồi học bài gần đó bỗng lên tiếng: "Ba ơi, con cũng muốn làm lãnh đạo!" - "Có biết lãnh đạo là gì không mà đòi làm hả ông tướng?" - "Dạ biết, là thường xuyên mặc đồ vét đẹp đi cắt băng đỏ trên tivi á!". Anh cười khà khà, còn tôi thì nhớ ra đúng là trong những dịp hiếm hoi gặp nhau, lần nào anh cũng đang vừa đi dự lễ khánh thành ở đâu đó về. Và dường như trong đầu óc non nớt của con trai anh, làm lãnh đạo có nghĩa là đi... cắt băng khánh thành, và lãnh đạo là một cái nghề rất oai, làm gì cũng lên tivi!
Không ít nhà lãnh đạo ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt ở các quốc gia chậm phát triển, cũng mang một chân dung tương tự như thế. Họ luôn tất bật, bận bịu, nhưng qua thời gian giữ chức của họ, thứ hiếm hoi thay đổi là số băng khánh thành mà họ cắt, còn lại những thứ trọng yếu khác của đất nước thì hầu như vẫn như cũ hay thậm chí còn tệ hơn. Họ là những người mang danh lãnh đạo và ngồi ghế lãnh đạo nhưng thực chất không hề làm việc của lãnh đạo.
Và trái lại, cũng có những người mặc dù không ngồi bất kỳ một "ghế" nào nhưng vẫn là những nhà lãnh đạo đích thực. Cô gái Paskistan Malala Yousafzai - người vừa được trao giải Nobel hòa bình năm 2014 và là gương mặt trẻ tuổi nhất trong lịch sử giải Nobel là một chân dung như thế. Cô bé nữ sinh 17 tuổi này đã không ngừng đấu tranh cho quyền được đi học cho trẻ em gái, bất kể những hiểm nguy mà mình phải đối mặt khi lựa chọn con đường đó. Lời tuyên ngôn "Hãy cầm sách và cầm bút lên! Chúng sẽ trở thành vũ khí mạnh mẽ nhất của chúng ta!" của Malala đã truyền cảm hứng và tiếp sức cho nhiều phụ nữ và trẻ em trên hành trình tìm đến sự học của mình, cũng như đã góp phần thay đổi cái nhìn và cách đối xử của nhiều xã hội đối với phụ nữ theo hướng tốt đẹp hơn. Malala đã trở thành một nhà lãnh đạo được nể trọng mà không cần bất kỳ chức tước nào, bất chấp cả tuổi đời non trẻ, nhờ những thay đổi tích cực, lớn lao mà cô đã góp phần lan tỏa cho cộng đồng của mình.
Do đó, lãnh đạo hoàn toàn không phải là "cái chức" hay "cái ghế", mà là một công việc; thậm chí đó còn là một công việc khó khăn và nhiều trọng trách. Có thể phác họa chân dung một nhà lãnh đạo đích thực bằng một số nét chính sau đây: (1) giúp cho quốc gia, cộng đồng, tổ chức, cá nhân mà mình lãnh đạo hiểu được những tinh thần, tư tưởng, giá trị tiến bộ, biết tự do lựa chọn và sống với những tinh thần, tư tưởng, giá trị tiến bộ đó, (2) giúp cho quốc gia, cộng đồng, tổ chức, cá nhân đó đạt được những thành tựu đề ra và có sự thay đổi đáng kể, và (3) đó là những thành tựu, thay đổi theo hướng tích cực, tiến bộ. Hay đơn giản hơn, để xác định một nhà lãnh đạo có đang "đúng việc" hay không, hãy thử đặt câu hỏi: Người đó đang "quản trị" hay đang "cai trị" cộng đồng, tổ chức của mình?
Hiểu một cách nôm na, "quản trị" hay "cai trị" đều là quản lý, điều hành. Nhưng nếu nhà lãnh đạo làm điều đó chủ yếu bằng quyền lực và áp đặt thì gọi là “cai trị"; còn bằng năng lực và tự do thì gọi là quản trị .
Thực tế cho thấy mọi biện pháp cai trị, cho dù bằng mệnh lệnh, quy định hay bằng kiểm tra, kiểm soát hoặc thậm chí gây sức ép, đe dọa, đều chỉ có giá trị nhất thời, bởi cách làm đó thường tạo ra một lớp "thần dân" chỉ biết làm việc theo mệnh lệnh, bằng mặt nhưng không bằng lòng. Ngược lại, một nhà lãnh đạo có năng lực quản trị giỏi sẽ có khả năng "khiến cho người khác muốn làm điều gì đó mà bạn muốn anh ta làm bởi vì chính anh ta cũng muốn làm điều đó" (Dwight Eisenhower). Khi đó, mỗi người dân hay nhân viên sẽ hiểu, chia sẻ hoài bão, sứ mệnh của quốc gia, của cộng đồng, của tổ chức và tự thân sẵn sàng chung sức, chung lòng chiến đấu cho sự phát triển và trường tồn của xứ sở, của tổ chức mà họ luôn tự xem nó là của mình, của chúng ta.
Tất nhiên, nếu "người khác" là những người có cái đầu khai phóng và trái tim có hồn thì việc "khiến cho người khác muốn làm cái việc mà mình muốn làm" sẽ rất dễ, nếu việc đó đúng luật và có đạo (đạo lý, đạo thiêng và đạo sống), còn ngược lại thì vô cùng khó, thậm chí trong nhiều trường hợp còn là... không thể.
Qua khá nhiều chiêm nghiệm, tôi cho rằng, một nhà lãnh đạo đích thực sẽ biết cách tìm ra "tiếng nói" của riêng mình trong mọi chuyện và đồng thời giúp cho mỗi thành viên trong đội ngũ của mình tìm ra "tiếng nói" của họ, tìm ra thôi thúc của họ, và những tiếng nói, thôi thúc này sẽ được hòa quyện với nhau một cách tự nhiên trong các mục đích chung.
Có thể đúc kết công việc của nhà lãnh đạo thành một "công thức" kiểu như sau: [Lãnh đạo = (Chiến lược + Đội ngũ)]; trong đó: [Đội ngũ = (Con người + Hệ thống + Văn hóa)]
Cho dù mục đích của quốc gia, cộng đồng, tổ chức là gì đi nữa thì nhà lãnh đạo luôn có hai công việc hệ trọng bậc nhất, đó là: Hoạch định chiến lược và kiến tạo đội ngũ để hiện thực hóa chiến lược đó (hay có thể nói nôm na dân dã là "tìm đường" và "dụng nhân"). Nếu không làm hai việc này, nhà lãnh đạo vẫn chưa phải là một nhà lãnh đạo đúng nghĩa, cho dù anh ta đã làm các việc khác và làm tốt những việc đó.
Có một chủ doanh nghiệp nọ hỏi tôi tại sao anh ta làm việc quần quật ngày đêm, sát sao mọi việc từ lớn đến bé mà công ty của anh ta vẫn chẳng tiến lên là mấy, tôi bèn hỏi lại: Thế anh dùng thời gian của mình vào những việc gì? Thì ra là từ khâu tuyển người cho đến sản xuất hay bán hàng, gần như không có khâu nào mà anh ta không nhúng tay vào; duy chỉ có... việc lãnh đạo (làm chiến lược, xây đội ngũ) là không để tâm làm. Đó là một trường hợp điển hình của việc "là lãnh đạo mà không làm lãnh đạo". Thực tế thì lãnh đạo hoàn toàn có thể tham gia cùng làm công việc của đội ngũ, cùng hỗ trợ công việc của đội ngũ, nhưng cần ý thức rằng, không ai ngoài mình có thể làm công việc của "lãnh đạo" khi mình đang ngồi ghế lãnh đạo.
Và ở cấp vĩ mô cũng vậy, có những lãnh đạo vô cùng xông xáo, bận tối mắt tối mũi với trăm công ngàn việc, hôm nay đăng đàn ở mặt trận A, mai họp ở mặt trận B, ngày mốt đưa ra sáng kiến ở mặt trận c...; nhưng khi hỏi chiến lược 5 năm, 10 năm, 20 năm... của lĩnh vực mà vị lãnh đạo đó chịu trách nhiệm là gì thì... hầu như lại không ai biết!
Để đưa ra được một chiến lược đúng đắn nhà lãnh đạo nhất thiết phải có viễn kiến tương lai, phải có tầm nhìn - tầm nhìn cho tổ chức, cộng đồng, quốc gia mà mình lãnh đạo và tầm nhìn cho bản thân mình. Bởi làm sao có thể đưa ra cách đi đúng khi mà còn chưa rõ bản thân mình muốn đi đâu về đâu hay mình muốn dẫn tổ chức, cộng đồng, quốc gia của mình đi đến cái đích nào!
Chẳng hạn, tầm nhìn của đất nước Hàn Quốc (do tổng thống Lee Myung-Bak, tổng thống đầu tiên xuất thân là doanh nhân trong lịch sử Hàn Quốc đưa ra) có thể được tóm tắt bằng ba con số 7 - 4 - 7 cho những thập niên tiếp theo: đưa tốc độ tăng trưởng kinh tế quốc dân hàng năm lên 7%, nâng gấp đôi thu nhập bình quân đầu người từ 20.000 USD lên 40.000 USD và đưa Hàn Quốc lọt vào top 7 quốc gia hùng mạnh và văn minh của thế giới; với ý nghĩa rằng đất nước sẽ bay vọt lên như tên gọi của một loại máy bay nổi tiếng (Boeing 747).
Còn nước Mỹ lại có một "giấc mơ Mỹ" (American Dream) được đưa ra bởi những người cha lập quốc cách đây gần 2,5 thế kỷ, với phương châm tưởng như rất giản dị mà vô cùng mạnh mẽ, đó là, biến nước Mỹ thành một nơi mà ở đó "Bất kỳ ai cũng có thể thành công bằng tài năng và sự chăm chỉ của mình". Nếu giấc mơ "giản dị" này thành hiện thực thì chuyện nước Mỹ trở thành siêu cường số 1 về kinh tế, số 1 về khoa học, số 1 về quân sự, số 1 về tầm ảnh hưởng văn hóa... của thế giới là hệ quả tất yếu và là chuyện đương nhiên.
Tầm nhìn và mối quan tâm của một nhà lãnh đạo cũng là yếu tố then chốt quyết định anh ta là lãnh đạo tồi, lãnh đạo giỏi, lãnh đạo lớn hay lãnh đạo vĩ đại.
Một lãnh đạo tồi thường chỉ quan tâm đến chức vụ, quyền lực, bổng lộc mà anh ta kiếm được là gì.
Một lãnh đạo giỏi sẽ quan tâm nhiều đến công việc (làm sao để làm tốt việc lãnh đạo của mình), đến năng lực (mình cần có những năng lực gì để làm tốt việc đó), đến sự học (mình cần học gì để có được những năng lực đó).
Một lãnh đạo lớn bên cạnh những điều mà một lãnh đạo giỏi quan tâm thì còn quan tâm đến uy tín (đánh giá của bên ngoài) và phẩm giá (những giá trị bên trong) của bản thân mình. Nói cách khác là bên cạnh tài năng, nhà lãnh đạo lớn còn một nhân cách khiến người khác phải nể trọng.
Còn một lãnh đạo vĩ đại thì không chỉ tạo ra những thành tựu vĩ đại, mà quan trọng là họ sẽ "tìm thấy bản thân mình trong sự phục vụ những người khác", như một câu nói của Mahatma Gandhi. Với một nhà lãnh đạo vĩ đại, không phải là địa vị quyền lợi hay được người khác công nhận, mà là niềm hạnh phúc lớn lao ở bên trong khi được cống hiến, được giải quyết một vấn đề nào đó cho xã hội của mình mới là động lực thôi thúc nhất!
Tuy nhiên, công việc của nhà lãnh đạo đúng nghĩa không phải là trở thành vĩ đại hay trở thành người hùng, mà là tạo ra người hùng, không phải là duy trì đám đông mà là kiến tạo đội ngũ. Bởi nếu không quy tụ được một ê-kíp tài năng có trái tim nóng và cái đầu sáng, sẵn sàng cùng nhau chiến đấu vì chính mình và vì mục tiêu chung, nhà lãnh đạo khó có thể tự mình đi đến cùng cái đích đã vạch ra. Mà những người tài thì luôn luôn tìm kiếm và đòi hỏi nhiều hơn từ những người dẫn dắt mình, như một câu châm ngôn đã nói rằng:
"Người tài có thể dễ dàng rời bỏ một ông sếp, nhưng khó mà rời bỏ một nhà lãnh đạo. Người tài có thể dễ dàng rời bỏ một công việc, nhưng khó mà rời bỏ một sứ mệnh. Người tài có thể dễ dàng rời bỏ một tổ chức, nhưng khó mà rời bỏ một đội ngũ/ ê-kíp".
Như vậy, với một người tài (có tài năng về một chuyên môn hay công việc nào đó) có cái đầu khai phóng và có trái tim có hồn, khi đi làm họ không chỉ cần tiền và những thứ mà ai cũng cần, mà họ còn cần ba thứ nữa, đó là: lãnh đạo, sứ mệnh và ê-kíp.
Điều đó cũng có nghĩa là: Nếu một nhà lãnh đạo trông giống một ông sếp hơn một người dẫn dắt, quanh mình có một đám đông hơn là một đội ngũ, và không thấy một ý nghĩa nào trong những việc mình đang làm, rất có thể người đó đang "cai trị" hơn là "quản trị"!
Tóm lại, có thể nói rằng để đạt được đến vị trí lãnh đạo đã khó, nhưng để trở thành một nhà lãnh đạo đúng nghĩa chứ không phải "nhà cai trị" lại càng khó hơn. Một người bạn học là doanh nhân của tôi nói vui rằng, "lãnh đạo" có nghĩa là con đường lạnh lẽo (lãnh = lạnh, đạo = đường). Tôi thì trộm nghĩ, con đường ấy rất lạnh lẽo với những "nhà cai trị" - những người tự đặt mình ở trên một đỉnh cao chót vót và dùng quyền lực, mệnh lệnh như công cụ để sai khiến người khác và tư lợi cho bản thân. Nhưng với một nhà lãnh đạo chân chính thì dẫu có những khoảnh khắc cô đơn khó tránh khỏi của một người phải đứng "đầu sóng ngọn gió", đó vẫn sẽ là một con đường ấm áp. Bởi trên hành trình ấy, anh ta luôn có những người đi cùng, và sẽ cùng anh ta đi được thật xa. Như một câu ngạn ngữ của người châu Phi: "Nếu bạn muốn đi nhanh, hãy đi một mình. Nếu bạn muốn đi xa, hãy đi cùng nhau!".