Ngày 19/09/2014, báo Đời sống và Pháp luật đưa tin về một sự việc diễn ra tại một cơ quan công quyền của tình Bình Phước như sau:
"Ngày 15/8 vừa qua, gia đình ông Võ Văn Chương (thị xã Đồng Xoài - tỉnh Bình Phước) đã đến Cục Thi hành án dân sự tỉnh Bình Phước để làm việc theo giấy hẹn.
Khi vừa vào phòng làm việc, bà Nguyễn Thị Kim Thoa (vợ ông Chương) bị một nữ nhân viên không đeo bảng tên, không mặc đồng phục, quát tháo: "Tại sao ngày hôm qua mời mà không đến"? Trong khi đó, giấy mời ghi ngày 15/8 và bà Thoa đã đến đúng ngày, đúng giờ.
Chưa kịp trả lời, bà Thoa tiếp tục bị nữ nhân viên quát: "Lần trước gọi điện thoại sao không đến?". Trước thái độ gay gắt của cán bộ Cục Thi hành án dân sự tỉnh, bà Thoa đặt câu hỏi: "Em làm gì ở đây và em tên gì?". Ngay lập tức, nữ cán bộ này xẵng giọng: Cô là dân mà sao dám hỏi tôi câu đó!"
Bức xúc trước thái độ của công chức nhà nước khi tiếp dân, bà Thoa yêu cầu được gặp Cục trưởng để phản ánh thì nữ cán bộ tiếp tục thách thức rồi bỏ đi. Khi gặp được ông Cục trưởng Cục Thi hành án dân sự tỉnh, người này trả lời cộc lốc: "Vào trong mà làm việc!"
Nhiều độc giả bình luận rằng đây là "chuyện thật nhưng không lạ" ở xứ mình. Vì cho dù hai chữ "nhân dân" luôn chiếm một vị trí "hoành tráng" trong tên gọi và biển hiệu của các cơ quan công quyền (ủy ban nhân dân, tòa án nhân dân, quân đội nhân dân...) thì có vẻ như trong tâm trí của những người được giao nhiệm vụ làm công tác phục vụ nhân dân, nó lại không hề "hoành tráng" như vậy! Bằng chứng là trong dân gian lâu nay đã lưu truyền câu chơi chữ "cơ quan hành chính - hành là chính" như một cái lắc đầu ngao ngán khi nhắc đến "chốn công quyền" với thái độ "cửa quyền".
Mặc dù vậy, khi đọc mẩu tin trên, tôi vẫn cứ cảm tưởng rằng câu nói: "Cô là dân mà sao dám hỏi tôi câu đó" không phải được thốt ra từ miệng của một người nữ cán bộ thời nay, mà là của một ông quan thời phong kiến nào đó. Vào thời phong kiến, "quan chi phụ mẫu", tức là quan được xem như cha mẹ của dân, coi dân như con.
Hiểu theo nghĩa tốt, là quan có nghĩa vụ lo lắng chăm sóc cho dân như con của mình. Nhưng đồng thời, quan cũng xem dân như đối tượng để ban ơn, dạy dỗ. Là phận con, nên "cha mẹ" cho gì thì "con" ơn nấy, bảo gì biết nấy, làm gì được quyền chất vấn hay bắt bẻ, vì như thế là... hỗn hào với cha mẹ!
Có lẽ không chỉ riêng mình tôi mà nhiều người khác cũng có cảm nhận tương tự. Báo Người đô thị (ngày 29/09/2014) cũng phát biểu một cách đầy hài hước là "người nữ cán bộ Bình Phước vừa đột nhiên khôi phục chế độ phong kiến". Bình luận về câu nói trên, tác giả bài báo này còn viết: "Nó càng không phải câu hỏi, vì bộc lộ từ tiềm thức người nói. Nhờ một bác sĩ thần kinh và tâm lý người Áo có tên Sigmund Freud, người ta hiểu được rằng cuộc sống con người không chỉ bị chi phối bởi những gì con người tự giác nhận biết, mà còn bởi vô thức - nơi hun hút những trải nghiệm quá khứ, những quan điểm, xác tín nén chặt tự bao giờ. Khi ý thức mất kiểm soát để tiềm thức hé lộ, đó chính là lúc thành thật nhất của con người... Lúc thành thật nhất của người nữ cán bộ Bình Phước là khi chị ta xẵng giọng: "Chị là dân...".
Câu hỏi đặt ra ở đây là: tại sao sau bao nhiêu năm nỗ lực đổi mới và cải cách hành chính, tư tưởng "quan chi phụ mẫu" ấy vẫn ăn sâu vào tiềm thức của các cán bộ công chức đến vậy?
Ngay từ năm 1945, Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đã viết những lời sau: "Chúng ta phải hiểu rằng, các cơ quan của Chính phủ từ toàn quốc cho đến các làng; đều là công bộc của dân, nghĩa là để gánh vác việc chung cho dân chứ không phải để đè đầu dân như trong thời kỳ dưới quyền thống trị của Pháp, Nhật. Việc gì lợi cho dân, ta phải hết sức làm. Việc gì hại đến dân, ta phải hết sức tránh. Chúng ta phải yêu dân, kính dân thì dân mới yêu ta, kính ta”.
Rồi những năm sau đó, chính phủ ở trung ương và chính quyền các địa phương cũng đều đưa ra các chương trình cải cách toàn diện cho bộ máy của mình. Các bộ ngành cũng có hẳn một chương trình cải cách hành chính từ cả mấy chục năm nay. Vậy thì phải chăng chúng ta đã trục trặc ở đâu đó trong cách làm của mình?
Ở các quốc gia phát triển, người ta thường phân loại những nhóm người làm việc trong cơ quan công quyền rất rõ ràng, và thường có ba loại phổ biến sau: Chính khách, quan chức và công chức. Chính khách là sản phẩm dân cử, còn quan chức là sản phẩm bổ nhiệm (thường do chính khách lựa chọn và bổ nhiệm), còn công chức là sản phẩm tuyển dụng. Chính khách và quan chức có thể thay đổi thường xuyên theo nhiệm kỳ, nhưng công chức thì thường khá ổn định vì họ là đội ngũ vận hành nền hành chính quốc gia.
Còn ở ta, "cán bộ là đày tớ của dân" thường là khẩu hiệu được nêu cao trong các chiến dịch cải cách hành chính. Cách diễn đạt này có thể làm "mát ruột" các "ông chủ" nhân dân, nhưng trong thực tế lại không hiệu quả lắm. Tôi nghĩ vui, đang từ vị thế cha mẹ của dân mà đùng một cái bị "đánh tụt hạng", mà lại bị tụt xuống tận vị trí... đày tớ (cứ tưởng bị hoán đổi vị trí làm con cái của dân là quá lắm rồi!) thì quan hay cán bộ nào mà chịu cho nổi! Hơn nữa, tên gọi "đày tớ" trong xã hội Việt Nam thường mang nghĩa thấp hèn. Trong thâm tâm, không ai muốn phải mang một thân phận hèn kém hay làm một công việc hèn kém, huống chi là những người vốn được coi là "phụ mẫu" từ xưa. Phải chăng đó là một trong những lý do khiến khẩu hiệu này dù được "truyền" mãi trong các cơ quan công quyền nhưng phần lớn các cán bộ vẫn chưa "thông" nổi?
Vậy thì quan chức, công chức nên là gì trong mối quan hệ với dân?
Trong tiếng Anh, người ta thường dùng từ "service" để chỉ các dịch vụ, và từ "servant" để chỉ người làm công việc này. Những từ này đều bắt nguồn từ từ "serve", tức hành động phục vụ một ai đó. Vì vậy, nên chăng gọi công chức là "người phục vụ" hơn là "người đày tớ" (dù trong tiếng Anh thì cả hai từ này đều là "servant"). Không chỉ bởi vì nó mang đến một tâm thế dễ chịu, dễ chấp nhận hơn cho các cán bộ công chức, mà còn xác lập một ý thức rằng họ không ban ơn cho ai mà cũng không hèn kém hơn ai. Họ cũng đang làm một nghề như bao nghề khác trong xã hội. Mà suy cho cùng, bản chất của mọi nghề trong xã hội đều là phục vụ: bác sĩ phục vụ bệnh nhân, chủ nhà hàng phục vụ thực khách, nhà báo phục vụ độc giả... Huống chi ở đây, đối tượng mà công chức phục vụ lại là đối tượng cao quý nhất: nhân dân.
Có người đề nghị rằng công chức nên xem người dân là khách hàng, vì dân chính là người trả lương cho họ thông qua tiền thuế. Đó cũng là một cách xác lập mối quan hệ khá công bằng và hợp lý cho cả hai bên. Chỉ có điều, chừng nào mà "ông chủ" của công chức (tức người giúp cho họ cái ghế đó và ngồi vững cái ghế đó) không phải là "khách hàng" nhân dân mà là... ai đó khác, chừng nào mà những câu chuyện phải tốn kém hàng trăm triệu để "chạy" vào vị trí công chức vẫn còn phổ biến, thì chừng đó khách hàng... còn lâu mới là thượng đế!
Einstein từng nói rằng: "Chỉ có một cuộc đời phục vụ người khác là cuộc đời đáng sống". Và mình sẽ tìm thấy mình, tìm thấy ý nghĩa của đời mình trong "cuộc đời phục vụ" đó. Suy cho cùng, cái tên chỉ là cái tên. Dù được gọi bằng cái tên gì - người đày tớ, người phục vụ, người bán hàng..., tất cả cũng như trở thành vô nghĩa nếu như người công chức không cảm nhận được sứ mệnh thiêng liêng trong công việc phục vụ nhân dân của mình và đặt sự "đáng sống" của cuộc đời mình ở những thứ khác. Và chừng nào chưa làm được điều đó, công cuộc cải cách hành chính vẫn chỉ là những khẩu hiệu treo trên tường!