Nghề báo có là một nghề đặc biệt. Đặc biệt, bởi nghề này và giới này được xem là "quyền lực thứ tư" (cùng với quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp) trong đời sống xã hội. Trong thời đại ngày nay, khi thông tin vừa trở thành một quyền lực, vừa trở thành một hàng hóa quý giá và người nắm giữ thông tin là người nắm giữ lợi thế, vai trò của báo chí lại càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Và có lẽ vì tầm quan trọng của nghề báo như vậy, nên đây cũng là một trong những nghề mà vấn đề đạo đức nghề nghiệp thường được đem ra bàn luận và nhắc nhở nhất. Điều đó không có gì là khó hiểu. Bởi "tin tức là bản thảo đầu tiên của lịch sử" - như Phil Graham - Cựu Tổng biên tập tờ báo Washington Post từng nói. Người dân tìm kiếm sự thật và nhìn nhận lịch sử thông qua báo chí. Nhưng sự thật có được công bố hay không, công bố đến đâu, công bố theo kiểu gì lại do người làm báo quyết định. Đi tìm sự thật và công bố sự thật vừa là một thứ quyền lực lớn lao, vừa là một nghĩa vụ thiêng liêng đến mức chính những người làm báo chân chính thường luôn phải tự nhắc nhở chính mình trước khi đợi được ai khác nhắc nhở.
Nhưng nghề báo cũng là nghề không dễ dàng chút nào!
Nhà báo nổi tiếng người Mỹ Hunter Thompson từng tâm sự: "Sự thật tuyệt đối là món hàng vô cùng hiếm và vô cùng nguy hiểm trong môi trường nghề báo". Hiếm, bởi vì các thế lực trong xã hội luôn tìm cách tác động đến báo chí để "định hướng sự thật" theo cách mình muốn. Nguy hiểm, bởi hành trình tìm thấy sự thật và phơi bày sự thật đòi hỏi người làm báo không chỉ nỗ lực dấn thân, ý chí chiến đấu mà có khi là cả sinh mạng của họ.
Với một nghề mà quyền lực trong tay không nhỏ mà những mối hiểm nguy, rủi ro nếu làm "đúng việc" lại quá lớn như vậy, tìm thấy chính mình đã khó mà giữ được chính mình lại càng khó hơn!
Câu chuyện "đánh mất mình" của người làm báo từng được khắc họa đậm nét trong bộ phim kinh điển về nghề báo có tên là Citizen Kane. Bộ phim thường xuyên dẫn đầu các cuộc bình chọn phim hay nhất mọi thời đại này kể về cuộc đời của Charles Foster Kane - ông trùm báo chí Mỹ. Kane đã bước chân vào nghề báo với đầy ắp đam mê và những lý tưởng tốt đẹp. Ông lập ra "Bản tuyên ngôn nguyên tắc nghề báo" với phương châm: "Tôi sẽ trao cho mọi người ở thành phố này một tờ báo sẽ nói toàn sự thật. Tôi cũng sẽ trao họ một chiến sĩ đấu tranh cho quyền lợi của họ như là những người công dân và là những con người". Ông xông xáo trên mọi mặt trận để chiến đấu cho lý tưởng đó của mình, bất chấp những thiệt hại mà nó gây ra cho bản thân. Chẳng hạn, ông sẵn sàng đăng những bài điều tra sắc sảo, dù như vậy làm ảnh hưởng tới lợi ích của chính công ty mà ông làm cổ đông lớn nhất. Ông cũng dám đăng bài chỉ trích cả Tổng thống Mỹ cho dù người vợ đầu của ông là cháu gái ruột của Tổng thống.
Nhưng rồi cũng chính thứ quyền lực mà Kane có được khi lên đến đỉnh vinh quang của nghề báo và trở thành một trong những người giàu nhất nước Mỹ đã kéo ông trượt xa khỏi lý tưởng mà ông đã chọn lựa. Lời tâm sự của Kane trong bộ phim: "Nếu tôi không giàu như vậy, có thể tôi đã là một con người vĩ đại" đã khiến không ít người phải suy nghĩ. Vì những tưởng ranh giới giữa một nhà báo chân chính và một "bồi bút" (từ thường được dùng để chỉ những người làm báo sẵn sàng bẻ cong ngòi bút của mình vì tiền bạc, danh vọng, lợi ích cá nhân...) là rất rõ ràng, nhưng trên thực tế có khi ranh giới đó cũng rất mong manh. Mong manh đến mức người ta có thể bước qua ranh giới đó lúc nào không hay biết, như Kane.
Thứ sẽ giữ cho những người làm báo không bước qua ranh giới đó, không gì khác, chính là "đạo nghề" của họ. Hiệp hội những người làm báo chuyên nghiệp (Society of Professional Journalists, gọi tắt là SPJ) đã đưa ra bốn nguyên tắc của người làm báo chân chính như sau:
(1) Tìm kiếm và xuất bản sự thật
Đạo đức của nghề báo là chính xác và công bằng. Nhà báo cần phải trung thực và can đảm trong việc thu thập, xuất bản và diễn đạt các thông tin.
(2) Giảm thiểu các thiệt hại gây ra
Đạo đức của nghề báo là đối xử với các nguồn tin, đối tượng đưa tin, các đồng nghiệp và các thành viên trong cộng đồng như những con người xứng đáng được tôn trọng.
(3) Hành động độc lập
Nghĩa vụ cao nhất và căn bản nhất của người làm báo là phục vụ lợi ích của công chúng.
(4) Chịu trách nhiệm và minh bạch
Đạo đức của nghề báo là chịu trách nhiệm về công việc của mình và giải trình những lựa chọn của mình cho công chúng.
Những nguyên tắc trên được trích từ bản Các quy chuẩn đạo đức của SPJ. Còn sứ mệnh mà SPJ lựa chọn cho tổ chức của mình trong suốt hơn một thế kỷ hoạt động là: “Phát triển và bảo vệ nghề báo”. Phát triển nghề là nhiệm vụ phổ biến của bất kỳ hiệp hội nghề nghiệp nào, nhưng "bảo vệ nghề" lại là một nhiệm vụ rất đặc thù và rất quan trọng của các hiệp hội nghề báo. Vì chừng nào mà quyền tác nghiệp của người làm báo chưa được bảo vệ, chừng nào mà môi trường báo chí còn quá nhiều áp lực khiến người làm báo không được tự do thực hiện sứ mệnh của mình, chừng đó cơ hội được biết sự thật của công chúng vẫn còn ít ỏi. Do đó, có thể nói rằng bảo vệ nghề báo chính là bảo vệ cơ hội tiếp cận sự thật của công chúng.
Có một nghề khác cũng là "nghề cầm bút" như nghề báo là nghề viết văn. Tuy nhiên, khác với nghề báo, sứ mệnh của nghề viết văn không phải là tìm kiếm sự thật. Trong tác phẩm của mình, nhà văn có thể phản ánh hiện thực, hoặc cũng có thể tưởng tượng ra một thế giới khác với hiện thực. Nhưng dù bằng cách nào, sứ mệnh của người viết văn cũng không nằm ngoài việc tìm đến, hướng đến cái chân - thiện - mỹ thông qua những nhân vật (những thân phận) của mình. Nhà văn người Nga Pautovsky từng chia sẻ về nghĩa vụ của người viết văn trong tác phẩm Bụi quý như sau:
"Mỗi phút, mỗi lời tình cờ được nói ra và mỗi cái nhìn vô tình ta bắt gặp, mỗi ý nghĩ sâu sắc hoặc vui đùa, mỗi rung động thầm lặng của con tim, cũng như cả đến một bông xốp của hoa hướng dương đang bay hay lửa sao trong một vũng nước đêm - tất cả những cái đó đều là những hạt rất nhỏ của bụi vàng. Chúng ta, những nhà văn, chúng ta bòn đãi chúng trong hàng chục năm, hàng triệu những hạt cát đó, lặng lẽ thu góp lại cho mình, biến chúng thành một hợp kim rồi từ hợp kim đó ta đánh "bông hồng vàng" của ta - truyện, tiểu thuyết hay là thơ... Sáng tác của chúng ta là để cho cái đẹp của Trái Đất, cho lời kêu gọi đấu tranh vì hạnh phúc, vì niềm vui và tự do, cho cái cao rộng của tâm hồn người và sức mạnh của trí tuệ chiến thắng bóng tối và cho chúng rực rỡ như một mặt trời không bao giờ tắt."
Nếu như đối lập với một nhà báo chân chính là một "bồi bút", thì đối lập với một nhà văn chân chính là "văn nô" - tức một người sẵn sàng biến mình thành nô lệ, thành một kẻ tay sai cho một "ông chủ" nào đó. Đó có thể là một ông chủ hữu hình, cũng có thể là một ông chủ vô hình như tiền bạc, địa vị, danh tiếng... Một khi đã là "văn nô", người viết văn có thể sẵn sàng tô hồng hoặc bôi đen một điều gì đó, hay viết ra những thứ rẻ tiền dễ dãi chỉ để phục vụ thị hiếu tầm thường của một số người đọc... Khi ấy, văn chương cũng không còn là "món ăn tinh thần" giúp người ta tìm đến cái đúng, cái thiện và cái đẹp mà chỉ là một thứ "vũ khí đánh thuê", một món hàng để trao đổi không hơn không kém.
Cũng tương tự như nghề báo, "đạo nghề" của người viết văn là trung thực với niềm tin của mình, là không viết ra những điều mình không tin, không yêu, hay để làm phương hại lẽ phải. Cái khí phách ấy của người cầm bút từng được nhà văn Phùng Quán miêu tả trong bài thơ "Lời mẹ dặn", với những câu thơ như một bản "tuyên ngôn làm nghề" của chính ông, cũng như của những người viết văn khác:
Người làm xiếc đi dây rất khó
Nhưng chưa khó bằng làm nhà văn
Đi trọn đời trên con đường chân thật.
Yêu ai cứ bảo là yêu
Ghét ai cứ bảo là ghét
Dù ai ngon ngọt nuông chiều
Cũng không nói yêu thành ghét
Dù ai cầm dao dọa giết
Cũng không nói ghét thành yêu
Tôi muốn làm nhà văn chân thật, chân thật trọn đời
Đường mật công danh không làm ngọt được lưỡi tôi
Sét nổ trên đầu không xô tôi ngã
Bút giấy tôi ai cướp giật đi
Tôi sẽ dùng dao viết văn lên đá.
Để có thể "đi trọn đời trên con đường chân thật", gần như người cầm bút chỉ có một con đường duy nhất là trở thành một con người tự do - không chỉ là tự do trước những cám dỗ đường mật mà còn là tự do trước những nỗi sợ hãi, những hiểm nguy rình rập đe dọa. Đi trên con đường ấy, đúng là khó khăn hơn cả "làm xiếc đi trên dây". Tuy khó, nhưng đã có rất nhiều người cầm bút đi được con đường ấy một cách trọn vẹn. Chính họ là những "người mở đường" để đưa con người đến gần hơn với chân lý với cái thiện, cái đẹp và chống lại những cái sai, cái xấu, cái ác. Và cũng chính họ, bằng ngòi bút tự do của mình, đã, đang và sẽ đưa con người đến gần hơn với chân lý và tự do.