Trong một lần nhận lời nói chuyện với đông đảo sinh viên trường y, tôi đề nghị các bạn thử dùng một từ duy nhất để mô tả về cái nghề mà các bạn đang học. Kết quả mà tôi nhận được thật đa dạng: nào là nghề đặc biệt, nghề cao quý, nghề danh giá, nghề vất vả, nghề nguy hiểm... Có lẽ tất cả đều đúng và đều khắc họa được những vinh quang lẫn nhọc nhằn của cái nghề mà sự "đúng việc" hay "sai việc" của nó có ảnh hưởng đến sinh mệnh và sức khỏe của cả đời người.
Có rất nhiều người làm nghề y, nhưng không phải ai cũng tạo dựng được một "y nghiệp" cho mình, dù có khi người đó là một bác sĩ rất giỏi nghề, thậm chí là rất giàu có và nổi tiếng nhờ tay nghề của mình. Vì một "y nghiệp" thường được tạo dựng từ những yếu tố sau đây: y đạo, y đức, y lý và y thuật.
Y đức là yếu tố thường được nhấn mạnh nhiều hơn cả với nghề y, trong bất kỳ xã hội nào, ở bất kỳ thời đại nào. Trong lời thề Hippocrates - lời thề y đức mà người làm nghề y thường trang trọng xưng tụng trước khi bắt đầu hành nghề, có đoạn: "Tôi xin thề sẽ trung thành với quy tắc danh dự và sẽ liêm khiết trong khi hành nghề bác sĩ. Tôi sẽ săn sóc miễn phí cho người nghèo, không bao giờ đòi hỏi một sự thù lao quá đáng so với công sức đã bỏ ra".
Danh y Hải Thượng Lãn Ông cũng từng răn dạy:
"Nếu nhà bệnh có mời, nên tùy bệnh nặng hay nhẹ mà đi xem, đừng thấy người phú quý mà đi trước, nhà nghèo khổ mà đi sau. Xem mạch cho đàn bà con gái, nhất là gái goá và ni cô, phải bảo một người đứng bên để tránh sự hiềm nghi. Đã là nhà làm thuốc phải để ý giúp người, không nên vắng nhà luôn, nhất là đi chơi.
Chữa bệnh cho người nghèo và quan quả cô độc càng cần phải lưu ý, nhất là người con hiếu, vợ hiền hay nhà nghèo mà bệnh trọng thì ngoài việc cho thuốc, ta có thể trợ cấp thêm nếu họ không đủ ăn, như thế mới là nhân thuật. Khi bệnh nhân khỏi, chớ cầu trả lễ nhiều, nên để họ tự xử, vì làm thuốc là thuật thanh cao, thì người làm thuốc phải có tiết thanh cao. Tôi thường thấy các thầy thuốc tầm thường, hoặc nhân người bệnh ốm nặng, hoặc nhân lúc nguy cấp về đêm tối, mà bệnh dễ chữa bảo là khó, bệnh khó bảo là không chữa được; hay đối với người giàu sang quyền quý thì ân cần để tính lợi, với người nghèo túng thì lạnh nhạt coi thường, như vậy là bất lương, coi nghề làm thuốc cũng như nghề buôn bán là không được..."
Có lần vào viện thăm một người thân, tôi thấy người nhà của chị len lén nhét phong bì vào túi của một y tá, dù ngay trên tường của phòng bệnh treo một khẩu hiệu rõ to là: "Nói không với phong bì". Tôi hỏi chị đó là thông lệ của bệnh viện này hay sao, và ngạc nhiên khi chị cho biết rằng bệnh viện này khá "lành", có hay không có “phong bì” thì người ta vẫn chăm sóc tốt. Tôi bèn thắc mắc tại sao chị vẫn làm như vậy thì chị trả lời rằng: "Không đưa thấy... kỳ kỳ sao đó!".
Quả là "kỳ kỳ" làm sao, khi mà chuyện bất thường (đưa phong bì cho bác sĩ) lại trở thành bình thường, còn chuyện bình thường (không đưa phong bì) lại trở thành bất thường như thế. Chưa cần phải đọc đến những câu chuyện đau lòng về bệnh nhân tử vong do bác sĩ tắc trách, chuyện tiêm nhầm vắc-xin... làm xã hội rúng động trong suốt thời gian qua, chỉ riêng điều đơn giản mà tôi được tận mắt chứng kiến này cũng đủ để nói lên rằng có vẻ như khái niệm "y đức" đang dần trở nên xa lạ với nhiều người.
Nếu như y đức là những giá trị đạo đức, những chuẩn mực hành nghề của người làm nghề y thì “y đạo" là việc trả lời câu hỏi "Học y để làm gì? Làm nghề y để làm gì?". "Để chữa bệnh cứu người!". Không khó để đưa ra câu trả lời "mẫu mực" ấy. Nhưng trên thực tế, đáp án có khi lại là: "để... có quyền quyết định với sinh mệnh người khác", "để... mở phòng mạch tư kiếm tiền". Điều này cũng chẳng có gì sai, vì mỗi chúng ta được tự do làm những gì mình muốn, miễn là không làm phương hại đến người khác và không vô trách nhiệm với ai. Tuy nhiên, một sinh viên học y vì yêu sứ mệnh thiêng liêng, cao quý của nghề chắc chắn sẽ trở thành một thầy thuốc rất khác so với một sinh viên quyết định chọn nghề y vì "nghề này ngon, ra trường kiếm được nhiều tiền". Cũng như một bác sĩ coi sự khỏe mạnh của bệnh nhân là hạnh phúc sẽ có thái độ rất khác với một bác sĩ coi sự khúm núm của bệnh nhân trước uy quyền của mình là hạnh phúc. Hiểu theo nghĩa nào đó, "đạo" là con đường. Phải biết mình muốn đi đến đâu, mình chọn con đường nào thì mới biết cách nào là phù hợp để đi tới đó. Không thể có y đức nếu như không rõ y đạo, hiểu sai/ chọn sai y đạo.
Ví dụ, dưới đây là một phiên bản lời tuyên thệ vào ngày nhận bằng tốt nghiệp (của sinh viên Trường Đại học Y khoa Huế trước đây) mà trong đó, "y đạo" được thể hiện rất rõ ràng:
---❊ ❖ ❊---
Trước đấng tối cao mà tôi tin tưởng,
Trước các y tổ của thế giới và Việt Nam Hippocrates và Hải Thượng Lãn Ông,
Trước các thầy và các bạn đồng môn đã gây dựng y nghiệp cho tôi,
Trước các bậc sinh thành ra tôi,
Và nhất là trước lương tâm chức nghiệp của chính tôi.
---❊ ❖ ❊---
Tôi xin tuyên thệ
Coi nghề thầy thuốc mà tôi đã tự chọn như một con đường cứu người và giúp đời, chứ không xem như một phương tiện thương mại,
Trong khi hành nghề, tôi chỉ dùng mọi hiểu biết về người bệnh để phục vụ y đạo,
Vì tình yêu tổ quốc, tôi sẽ cố phát triển những sắc thái đặc biệt của nền y học Việt Nam,
Vì tình yêu thương nhân loại, tôi sẽ cứu tất cả mọi người và truyền nghề cho bất cứ những ai có khả năng và thiện chí,
Vì tôn trọng sinh mạng của người bệnh và tư tưởng cao đẹp của nghề thầy thuốc, tôi sẽ phải học hỏi và nghiên cứu trọn đời,
Hôm nay chỉ mới là bắt đầu.
"Trước lương tâm chức nghiệp của chính tôi" và "Hôm nay mới chỉ là bắt đầu", đó là hai câu gây ấn tượng nhất với tôi trong lời tuyên thệ này. Thề trước ai cũng không quan trọng bằng thề trước lương tâm con người và lương tâm chức nghiệp của chính mình. Và để đi trọn vẹn trên con đường mình đã chọn hay để trung thành với lời thề của mình là cả một hành trình dài và gian khó mà không ít người đã "lạc lối" và đánh mất chính mình trên con đường ấy; nên rất cần phải tự nhắc mình về điều đó. Rất tiếc là phiên bản lời tuyên thệ này đến nay đã không còn được sử dụng nữa và được thay thế bằng một phiên bản khác - dài hơn, nhưng nhạt nhòa về "y đạo" hơn rất nhiều.
Hay một ví dụ khác về y đạo mà tôi tình cờ bắt gặp khi xem bộ phim truyền hình nổi tiếng của Hàn Quốc - Thần y Huh Joon. Song hành trong suốt bộ phim này là hai nhân vật chính cả hai nhân vật này đều khát khao được vào viện nội y của triều đình. Tuy nhiên, dù ước muốn là giống nhau, nhưng động cơ của hai người này hoàn toàn khác nhau. Một người muốn vào viện nội y vì muốn trở thành ngự y của triều đình, muốn được trở thành người nổi tiếng, có quyền lực và để được người đời xem là danh y. Còn một người muốn vào viện nội y bởi vì chỉ ở đó mới có những tài liệu cổ kim quý giá nhất để tìm tòi, nghiên cứu và học hỏi nhằm có thể có trình độ chữa được nhiều căn bệnh cho nhiều người, và luôn muốn trở thành một tâm y theo như lời dạy của thầy mình.
Muốn trở thành danh y hay tâm y, đó là quyền tự do lựa chọn của mỗi người, người ngoài không có quyền phán xét. Nhưng về mặt cá nhân, vào viện nội y vì kho sách y học hay vì cái ghế ngự y thì chắc chắn sẽ có hai sự nghiệp hoàn toàn khác nhau. Một bên thì có khả năng lên đến đỉnh cao của nghề nghiệp và quan trọng hơn là trở thành con người tự do (tự do trước quyền lực và danh vọng). Còn một bên sẽ khó có thể lên đến đỉnh cao của nghề nghiệp vì đặt trọn tình yêu cho cái ghế hơn là cái nghề của mình, và quan trọng hơn là không thể trở thành con người tự do được, mà sẽ trở thành người nô lệ (nô lệ cho quyền lực, cho danh vọng, cho cái ghế).
Và tất nhiên, nếu chỉ có cái tâm thôi thì cũng chưa đủ, mà yếu tố chuyên môn (y lý và y thuật) cũng rất quan trọng. Y lý là khoa học, là lý thuyết, là nguyên lý; còn y thuật là kỹ năng, là tác nghiệp, là thực hành. Nếu không có hai thứ này, thầy thuốc cũng khó lòng mà "đúng việc" được vì lắm khi "lực bất tòng tâm".
Sir William Osler, vị thầy thuốc lừng danh người Canada, vốn được coi là "cha đẻ" của ngành y tế hiện đại từng nói rằng: "Thầy thuốc giỏi thì chữa lành bệnh. Thầy thuốc vĩ đại thì chữa lành cho người mắc căn bệnh đó". Hai vế của câu nói này thoạt nghe có vẻ như không có gì khác nhau, nhưng thực sự "chữa một căn bệnh" và "chữa cho một con người" là sự khác biệt rất lớn. Một căn bệnh chỉ là một căn bệnh, nhắm chữa được thì nhận không được thì "né", có đủ tiền đóng viện phí thì nhận không đủ tiền thì từ chối. Nhưng một con người thì khác. Con người không thể là một món hàng để trao đổi hay ngã giá, mà là một sinh mệnh, một cuộc đời mà một thầy thuốc vĩ đại sẽ thấy mình có trách nhiệm với nó một cách hết sức tự nhiên.
Bác sĩ nổi tiếng người Mỹ Patch Adams, người mà câu chuyện cuộc đời ông từng được tái hiện lại bằng một bộ phim cùng tên, cũng từng phát biểu một câu tương tự: "Chữa một căn bệnh, bạn có thể thắng, bạn có thể thua. Chữa cho một bệnh nhân, tôi đảm bảo bạn sẽ luôn thắng, cho dù kết quả ra sao đi nữa". "Thắng" ở đây có nghĩa thắng về "đạo sống" và "đạo nghề" của mình, chứ không hẳn "thắng" là chữa khỏi bệnh. Nếu chữa lành bệnh cho bệnh nhân thì đó là một hạnh phúc, còn khi đã dốc sức, dốc tâm rồi mà cũng không chữa lành bệnh được thì mình cũng không "thẹn với lòng" mình. Và cứ mỗi năm, ông lại tổ chức một nhóm tình nguyện viên đi khắp thế giới, đóng giả làm những chú hề để mang đến niềm vui cho những người bệnh, kể cả những người mà cơ hội sống của họ là rất mong manh.
Một thầy thuốc "đúng việc" không chỉ "cứu sống" chính cuộc đời họ mà còn "cứu sống" cả một cộng đồng xung quanh họ, thậm chí là cả nhân loại. Nhìn lại lịch sử ngành y, chúng ta không thể không biết ơn những con người "vững về y đạo, sáng về y đức, sâu về y lý, giỏi về y thuật như Louis Pasteur, Alexandre Yersin... Mong rằng sẽ có nhiều hơn những chân dung như thế, để chân dung của mỗi người chúng ta và của cả loài người ngày càng sáng hơn, mạnh khỏe hơn.
Cảnh sát, công an, binh sĩ
Tháng 10 năm 2014, cư dân mạng Việt Nam đồng loạt chuyền tay nhau một bản tin với những hình ảnh xúc động về ngày làm việc cuối cùng trước khi nghỉ hưu của một người cảnh sát giao thông già. Đây không phải là lần đầu tiên một nhân vật nào đó trong đời thường được tôn vinh bởi cộng đồng mạng, nhưng có lẽ là một trong số những lần hiếm hoi mà nhân vật chính của câu chuyện lại là người làm một nghề thuộc dạng "ít được thiện cảm" hiện nay trong mắt công chúng. Vậy, người cảnh sát ấy đã làm những việc gì khiến cộng đồng lay động đến mức như vậy?
"Chiều nào đi làm về cũng gặp bác ấy", "Bác ấy rất tốt và hiền lành" hay "À hóa ra đây là bác cảnh sát hay cứu người tự tử trên cầu Chương Dương''... là những dòng chia sẻ của công chúng dành cho người cảnh sát giao thông này. Nhưng một người bà con của tôi cũng làm cảnh sát lâu năm nói rằng khi đọc những dòng ấy, anh vừa vui lại vừa buồn. Anh nói, vui vì "hóa ra người ta vẫn quý cảnh sát chúng tôi đấy chứ!", nhưng cũng buồn vì lẽ ra đó là "việc thường ngày" của người cảnh sát, công an. Vậy mà những hành động tưởng chừng như lẽ đương nhiên ấy lại trở thành "hiện tượng" và được tôn vinh, phải chăng vì có quá ít người ở vị trí này làm đúng việc của mình?
Nhưng không phải lúc nào người cảnh sát, công an làm đúng việc của mình cũng được thương, được quý. Chẳng hạn vào đầu năm 2015, có chuyện một cô người mẫu nọ vi phạm luật giao thông và đã bị cảnh sát bắt giữ do những hành vi chống đối, lăng mạ người thi hành công vụ. Những tưởng câu chuyện quá rõ ràng về mặt pháp lý này chẳng có gì để mà tranh cãi, thế mà nó vẫn làm dấy lên những làn sóng tranh cãi trái chiều, thậm chí là tranh cãi rất kịch liệt trong cộng đồng. Điều lạ là chiếm một tỷ lệ không nhỏ trong đó là những ý kiến đả kích những người cảnh sát trong sự việc đó (dù anh ấy đã làm đúng việc) như là: "Mấy ông giao thông này thường ngày vẫn ăn tiền của dân, bị chửi là đúng rồi", hay "công an gì mà không bảo vệ dân"...
Vậy rốt cuộc, công việc của người cảnh sát, công an là phải bảo vệ dân hay bảo vệ ai?
Bản thân câu hỏi này cũng rất có vấn đề. Thực ra, câu hỏi đúng sẽ không phải là "bảo vệ ai", mà là "bảo vệ cái gì".
Và "cái gì" đó ở đây chính là bảo vệ pháp luật, bảo vệ tinh thần thượng tôn pháp luật, thực thi pháp luật, đảm bảo mọi người đều bình đẳng trước pháp luật cho dù đó là một chính trị gia, một người nổi tiếng, hay chỉ là một người dân bình thường (Tất nhiên, pháp luật đó phải đi từ hiến pháp và hiến pháp đó phải đi từ nhân dân; đó phải là thứ pháp luật lấy phẩm giá và lẽ phải làm trọng). Đó là một lý tưởng hết sức cao quý mà người chiến sĩ cảnh sát, chiến sĩ công an chỉ có thể làm được khi họ dám đứng ngoài sự chi phối của quyền lực, tiền bạc, hay thậm chí là cảm xúc cá nhân khi thực thi nhiệm vụ của mình. Tất nhiên, không phải pháp luật nào cũng đúng, cũng như nhiều trường hợp không thể chỉ lấy pháp luật ra mà phán xét. Nhưng nguyên tắc hành động của một người bảo vệ pháp luật luôn là "trọng luật mà có tình", chứ không phải là "trọng tình mà phá luật".
Với binh sĩ thì khác. Vì nhiệm vụ của quân đội không phải là bảo vệ pháp luật, hay bảo vệ ai, mà là bảo vệ đất nước. Trong quân đội, trung thành, tuân lệnh là nguyên tắc được đặt lên hàng đầu với binh sĩ. Nhưng ở nhiều quốc gia, người ta quy định rằng binh sĩ được phép cãi lệnh của cấp trên nếu như lệnh đó yêu cầu anh ta nã súng vào nhân dân mình. Và cũng tương tự như với cảnh sát, công an, câu hỏi người binh sĩ cần đặt ra cho mình để có thể "đúng việc" là mình phải trung với cái gì, chứ không phải trung với ai.
Trong tác phẩm Thế giới như tôi đã thấy, Einstein từng nói: "Dạy cho con người một chuyên ngành thì chưa đủ. Bởi bằng cách đó, anh ta tuy có thể trở thành một cái máy khả dụng nhưng không thể trở thành một con người với đầy đủ phẩm giá. Điều quan trọng là anh ta phải được dạy để có một cảm thức sống động về cái gì là đáng để phấn đấu trong cuộc đời. Anh ta phải được dạy để có một ý thức sống động về cái gì là đẹp và cái gì là thiện. Nếu không, với kiến thức được chuyên môn hóa của mình, anh ta chỉ giống như một con chó được huấn luyện tốt hơn là một con người được phát triển hài hòa. Anh ta cần phải học để hiểu những động cơ của con người, hiểu những ảo tưởng và những nỗi thống khổ của họ để tìm được một thái độ ứng xử đúng đắn với từng con người đồng loại của mình cũng như với cộng đồng".
Như vậy, một con người mà không làm được việc gì hay chẳng có chuyên môn gì cả thì không có gì phải bàn nhiều, nhưng một người chỉ giỏi chuyên môn, chuyên ngành mà không quan tâm tới những vấn đề khác thì chỉ là một "cái máy khả dụng", hay nói cách khác là một "con chó được huấn luyện tốt", chứ không phải là một con người phát triển hài hòa với đầy đủ phẩm giá của con người.
Einstein đã dùng hình ảnh con chó để ví von vì muốn nhấn mạnh đến tính trung thành của loài vật này. Đối với loài chó, ai cho nó ăn thì nó sẽ theo chứ nó không phân biệt được đó là một vị giáo sư đáng kính hay một tên tướng cướp khốn nạn; khi bảo nó cắn ai thì nó cắn chứ nó không thể và không thèm quan tâm là người đó có đáng cắn hay không.
Con người nói chung (chứ không riêng gì cảnh sát, công an, binh sĩ) thì khác, họ trung thành với những chân giá trị, tức là làm gì, theo ai, không phải là theo một cá nhân cụ thể nào đó mà thực ra là theo cái chân giá trị mà cá nhân hay tổ chức đó đang thực sự đại diện. Chẳng hạn, cũng đều làm công nghệ thông tin (IT), nhưng làm IT cho Microsoft và làm IT cho Bin Laden thì giống và khác nhau chỗ nào? Giống nhau là ở đâu cũng làm nghề IT để kiếm sống, nhưng khác nhau ở chỗ mình làm cái đó để phục vụ cho mục đích gì. Nghĩa là, ngoài chuyện cố gắng làm tốt công việc ra, thì mình cũng cần phải quan tâm tới cả sứ mệnh thực sự của cái tổ chức hay cá nhân mà mình đang phục vụ (sứ mệnh đó là lẽ sống hay lẽ chết) và đặc biệt là người ta đang hướng đến mục đích đó bằng cách nào (cách đó là lẽ phải hay lẽ trái).
Hãy quay lại với ví dụ về bộ phim Avatar từng được đề cập ở chương I. Trong phim, anh lính Jake Sully đã không cầm súng nã vào "phe bên kia" (những sinh vật của hành tinh Pandora) như được giao nhiệm vụ, bởi vì anh nhận ra tính phi nghĩa của cuộc chiến, mặc dù "phe bên kia" là một giống loài khác với giống loài của anh. Anh chọn yêu cái đẹp, trung thành với cái đúng, hơn là yêu khoản tiền mà anh được trả để cầm súng hay yêu cái tổ chức trả cho anh những đồng tiền đó.
Tất nhiên, để xác định cái mà mình đang tin yêu có thực sự là cái đúng, cái đẹp hay không là điều không dễ. Để làm được điều đó, con người cần có cái đầu khai phóng, hay nói như Einstein là "được phát triển hài hòa với đầy đủ phẩm giá". Muốn vậy, cần có một nền giáo dục khai phóng mà trong đó con người phải được dạy và được học để có khả năng minh định được cái gì là thực, cái gì là đẹp (lẽ phải), cái gì là quan trọng và đáng để phấn đấu trong cuộc đời (lẽ sống), chứ không phải là nên yêu ai, kính trọng ai, trung thành với ai.
Dưới đây là Lời thề danh dự của Hiệp hội Cảnh sát Quốc tế: "Bằng tất cả danh dự của tôi tôi xin hứa sẽ không bao giờ phản bội lại tấm huy hiệu mà tôi đang đeo, sự tín thực của tôi, nhân cách của tôi hay niềm tin của công chúng. Tôi sẽ luôn luôn có đủ can đảm để giữ cho bản thân tôi và những người khác chịu trách nhiệm về những hành động của chúng tôi. Tôi sẽ luôn tôn trọng hiến pháp, cộng đồng và tổ chức mà tôi phục vụ ".
Đọc lời thề này, có thể thấy rằng điều được nhắc đến đầu tiên và trên hết chính là phẩm giá của con người, và điều được nhắc đến sau chót là "tổ chức mà tôi phục vụ". Nói cách khác, là "cái gì" quan trọng hơn "ai". Nhưng việc minh định "cái gì" là "cái gì", "ai" là "ai" và mình là "ai", và điều đó, con người đó có đáng để mình bảo vệ và trung thành hay không vẫn luôn là một điều đầy thách thức với con người nói chung và người cảnh sát, công an, binh sĩ nói riêng ở mọi thời đại, mọi quốc gia, mọi xã hội; nhưng đó là một công việc không thể né tránh nếu muốn đi trọn vẹn hành trình làm việc, làm người của mình.