Tại sao sau "làm người", "làm dân" và "làm việc" là "làm giáo dục"? Không khó để trả lời câu hỏi đó! Cũng như không khó để nhận thấy mối tương quan giữa nền giáo dục của một quốc gia và năng lực làm người, năng lực làm dân, năng lực làm việc hay làm nghề của người dân trong quốc gia đó. Nói một cách đơn giản là cứ nhìn vào người dân của một nước, có thể phần nào đoán được nền giáo dục của nước đó như thế nào; và ngược lại.
Xã hội loài người không ngừng thay đổi, đặt ra những đòi hỏi tương ứng đối với giáo dục. Vì vậy mà cải cách hay đổi mới giáo dục là việc mà mọi quốc gia đều đã, đang, và sẽ phải trải qua. Với Việt Nam, điều này đã trở thành một việc cấp thiết và quan trọng đến mức cứ nhắc đến "giáo dục", ta sẽ mau chóng gắn nó ngay với các cụm từ như "cách mạng, cải tổ, cải cách, đổi mới", vấn đề này thực ra không mới, bởi nó đã được nói nhiều, bàn nhiều, làm cũng nhiều. Tuy vậy, hẳn chúng ta dễ dàng thấy là kết quả đến nay vẫn còn xa mức mong đợi.
Công cuộc canh tân giáo dục đặt ra rất nhiều vấn đề cần đổi mới. Nhưng để có thể tạo ra kết quả thực sự, tôi cho rằng ba vấn đề sau đây là ba điểm mấu chốt cần được ưu tiên đổi mới trước hết:
Đổi mới về triết lý giáo dục.
(2) Đổi mới về định chế.
(3) Đổi mới về vai trò của các chủ thể then chốt trong hệ thống giáo dục.
Đổi mới về triết lý giáo dục, chính là đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi sau: Thế nào là con người? Đâu là đích đến của giáo dục? hay đích đến của giáo dục là con người như thế nào? Làm thế nào để có được con người đó? Đã đến lúc chúng ta cần ngồi lại để nghĩ cho đến tận cùng: Chúng ta muốn có những con người như thế nào cho xã hội tương lai? Phải chăng là những con người tự do/tự trị? Những công dân có trách nhiệm? Những chuyên gia ưu tú? Con người tự do, công dân có trách nhiệm và chuyên gia ưu tú nghĩa là thế nào? Câu chuyện này đã được bàn khá nhiều trong Chương I - Làm người, Chương II - Làm dân và Chương III - Làm việc nên tôi sẽ không nhắc lại thêm ở đây.
Còn đổi mới về định chế nghĩa là như thế nào? Trong một xã hội văn minh luôn có ba định chế, đó là nhà nước (khu vực công), thị trường (khu vực tư) và xã hội dân sự (chủ yếu là các chủ thể phi chính phủ và phi lợi nhuận). Nhà nước nắm quyền lực chính trị và thường theo đuổi quyền lực, thị trường nắm quyền lực kinh tế và thường theo đuổi lợi nhuận, còn xã hội dân sự sẽ nắm quyền lực văn hóa và thường theo đuổi chân lý.
Nhà nước thì quốc gia nào cũng có, nhưng nếu không phát triển kinh tế thị trường thì không thể có nền kinh tế hùng mạnh, cũng như không có xã hội dân sự thì không thể có nền văn hóa tiến bộ. Một quốc gia mà thiếu đi kinh tế thị trường hoàn thiện và xã hội dân sự mạnh mẽ thì chắc chắn quốc gia đó không thể thịnh vượng và văn minh.
Mục tiêu giáo dục là con người tự do. Tuy nhiên, sẽ không thể có giáo dục khai phóng và con người tự do nếu như không xác định rằng giáo dục là một "định chế" phần lớn thuộc về xã hội dân sự. Có thể có một phần nào đó trong nền giáo dục thuộc về nhà nước vì có mục đích chính trị hay thuộc về thị trường vì có mục đích kinh doanh, nhưng nếu như giáo dục về cơ bản không phải là một "định chế" thuộc về xã hội dân sự thì cái đích giáo dục khai phóng và con ngươi tự do khó có thể đạt được.
Tuy chậm, nhưng Việt Nam cũng phải bước hướng đến một xã hội văn minh. Cụ thể là, trước đây Việt Nam chỉ có nhà nước, nhà nước ôm mọi thứ, quyết mọi chuyện, không có kinh tế thị trường mà chỉ có kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Nhưng nay thì thay vì ôm mọi thứ và quyết mọi chuyện, nhà nước đã nhường khá nhiều việc lại cho "thị trường" giải quyết, và thực tế cho thấy thị trường giải quyết tốt hơn nhà nước. Nhờ vậy, kinh tế hiện nay dù còn khoảng cách khá xa so với các nền kinh tế thị trường trưởng thành nhưng cũng đã vượt trội so với thời "bao cấp". Kinh tế sẽ còn phát triển mạnh hơn nữa khi nhà nước giảm "bao cấp" và giảm can thiệp hơn nữa vào thị trường để quay về với vai trò kiến tạo "luật chơi" và bảo đảm sân chơi công bằng và bình đẳng cho các chủ thể của thị trường.
Còn xã hội dân sự của Việt Nam chỉ mới manh nha thành hình. Nhà nước sẽ cần "nhường" bớt việc cho xã hội dân sự, tương tự như với kinh tế thị trường, nếu muốn công cuộc canh tân văn hóa giáo dục không bị "lạc đường'' hay "ngược đường" so với những chuẩn mực cơ bản của một nền văn hóa - giáo dục tiến bộ. Chúng ta thường lo ngại giáo dục bị lạc hậu, nhưng tôi cho rằng lạc đường mới đáng lo hơn. Vì nghĩ một cách lạc quan thì lạc hậu dẫu sao cũng chỉ là đi chậm hơn (nhưng vẫn đúng đường). Còn một khi đã lạc đường hay ngược đường thì càng đi, ta lại càng rời xa cái đích muốn đến.
Tôi muốn dành phần lớn chương này để bàn định nghĩa lại vai trò của các chủ thể then chốt trong hệ thống giáo dục , trả lại chân giá trị cho các chủ thể then chốt trong hệ thống giáo dục, cụ thể là năm chủ thể sau: nhà nước, nhà trường, nhà giáo, gia đình, và người học.
Vì công cuộc đổi mới giáo dục chỉ có thể thực sự diễn ra khi mỗi chủ thể giáo dục hiểu rõ công việc của mình, đồng thời biết giành lấy quyền vốn có của mình và trả lại quyền cho các chủ thể khác. Còn chừng nào mà các chủ thể này chưa "đúng việc", mà vẫn lẫn lộn, mơ hồ, ôm đồm, chối bỏ việc của mình hay “giành việc" của những chủ thể khác thì khi đó, e rằng dù có “đổi” bao nhiêu thì giáo dục cũng không thể "mới" được.
Vậy, đâu sẽ là "đúng việc" (đúng vai trò, đúng sứ mệnh, đúng quyền, đúng nghĩa vụ) của từng chủ thể trong "bộ năm" này?