Dẫu ngày nay việc giáo dục không chỉ diễn ra trong nhà trường, nhưng nhà trường luôn có một vai trò rất riêng và không thay thế được. Nhưng trước khi bàn về vai trò đặc biệt ấy, hãy cùng lướt qua một vài dạng nhà-trường-mà-không- phải-nhà-trường mà chúng ta vẫn gặp đó đây xung quanh mình.
Chẳng hạn, nhà trường sẽ không đúng nghĩa là nhà trường, khi đó là nơi để đào tạo tín đồ cho một tôn giáo nào đó. Trường học có thể dạy về tôn giáo, nhưng nếu đích đến của trường không phải là để tăng sự hiểu biết của học sinh về tôn giáo, mà là để dạy các em phải thờ phụng tuyệt đối một đức tin hay một vị thánh nào đó, ngôi trường ấy sẽ giống một giáo đường hơn.
Lâu nay chúng ta vẫn nghe về những ngôi trường của Nhà nước Hồi giáo (IS), ở đó, trẻ em không được học những bộ môn như triết học, khoa học, lịch sử, nghệ thuật, thể dục thể thao..., vì chúng được xem là không phù hợp với đạo Hồi (theo cách hiểu của IS). Hàng ngày, các em phải đến các trại sharia tập trung để học về tín ngưỡng và tôn giáo, phải tuyên thệ trung thành với những đấng tối cao và những tư tưởng cực đoan. Vì thế, chúng ta có thể choáng váng, nhưng sẽ không ngạc nhiên khi nhìn thấy trên tivi cảnh một chiến binh nhí IS thản nhiên cầm súng bắn chết một tử tù và hô to: "Đấng tối cao vĩ đại!".
Mặc dù không thể phủ nhận rằng trên thực tế vẫn có nhiều ngôi trường rất tốt được sáng lập và sở hữu bởi các tôn giáo, nhưng về nguyên tắc, trường học cần có sự độc lập cần thiết với tôn giáo, nhất là về mục đích và nội dung học tập.
Tương tự như vậy, phần lớn các trường học trong nền giáo dục cũng cần độc lập tương đối với chính trị, nếu không sẽ rất dễ trở thành một dạng "trại tuyên huấn" - nơi nhào nặn ra những con người công cụ cho các chế độ hay nhà cầm quyền chứ không phải là những con người tự do như lý tưởng mà lẽ ra nó phải hướng đến.
Và cũng như thế, nhìn tổng thể nền giáo dục, phần lớn các nhà trường (nhất là trường phổ thông công lập và đại học tinh hoa) sẽ không phải là một doanh nghiệp, nơi giáo dục được xem như một "món hàng" để trao đổi hay một công cụ để tìm kiếm thật nhiều lợi nhuận. Cho đến nay, cuộc tranh luận về việc nhà trường nên là vị lợi nhuận hay phi lợi nhuận hay không vì mục tiêu lợi nhuận vẫn chưa ngã ngũ. Nhưng chắc chắn có một nguyên tắc bất di bất dịch là: nhà trường có thể có lợi nhuận, nhưng không bao giờ được phép vì lợi nhuận mà hi sinh hay bóp méo mục tiêu giáo dục vốn có của một trường học.
Vậy, một nhà trường đúng nghĩa sẽ là... cái gì? Có nhiều quan điểm về vai trò của nhà trường trong xã hội, nhưng theo tôi, vai trò quan trọng nhất của nhà trường trong xã hội là đại diện cho trí tuệ và tư tưởng của xã hội đó và đại diện cho chân lý, công lý và lương tri mà xã hội đó hướng đến. ("Xã hội" ở đây không chỉ được hiểu là một cộng đồng, một địa phương, một quốc gia, mà còn được hiểu là xã hội toàn cầu).
Nên nếu phải chọn một hình ảnh gần nhất để ví von, tôi sẽ muốn ví nhà trường như một thánh đường thiêng liêng, nhưng "giáo lý" duy nhất được dạy ở đó không gì khác chính là "lương giáo" (lương tri, phẩm giá) và "khoa giáo" (chân lý, khoa học). Tức là dạy làm sao, học làm sao để trở thành những người lương thiện, biết hướng đến và sống với chân - thiện - mỹ, biết yêu chuộng lẽ phải, công lý và sự thật.
Trong một xã hội văn minh, hầu hết các nơi trong nhân gian đều là "cõi phàm", chỉ có ba nơi thường được xem là "cõi thiêng", đó là: nhà thờ, nhà chùa và nhà trường. Nếu như nhà thờ là thánh đường của Công giáo và giáo lý là Kinh Thánh, còn nhà chùa là thánh đường của Phật giáo và giáo lý là Kinh Phật, thì nhà trường có thể được ví như là "thánh đường" của "lương giáo" và "khoa giáo", và giáo lý chính là khoa học và nghệ thuật, chính là chân lý và đạo lý.
Nhưng nếu một xã hội mà phần lớn nhà trường không "đúng việc", mà chỉ toàn là "nhà-trường-mà-không-phải-nhà-trường" thì xã hội ấy sẽ ra sao?
Lịch sử hàng ngàn năm của văn minh phương Tây cho thấy, về cơ bản, xã hội được vận hành bởi triều đình (quyền lực cứng) và giáo hội (quyền lực mềm). Và trường học về cơ bản cũng chỉ là nơi truyền giáo, khoa học đích thực khó có cơ hội phát triển nếu như nó dám đi ngược lại với những tín điều của các tôn giáo, mà câu chuyện của nhà bác học Galileo là một ví dụ điển hình. Vì tin rằng, trái đất hình cầu và trái đất quay quanh mặt trời mà Galileo đã bị giáo hội đưa lên giàn hỏa thiêu. Và chỉ khi buộc phải thừa nhận tín điều của giáo hội là mặt trời quay quanh trái đất thì mới được tha, nhưng ông vẫn lẩm bẩm "Dù sao thì trái đất vẫn quay". Qua đó cho thấy, phải khó khăn lắm thì nhà trường mới bước ra khỏi nhà thờ, nhưng nếu không cẩn thận thì có khi nhà trường lại bước vào nhà nước hay chui vào "nhà thương" (thương gia, doanh nhân, doanh nghiệp).
Nói cách khác, nhà trường sẽ khó mà hiện thực hóa được sứ mệnh thiêng liêng của mình, nếu không đạt được vị thế độc lập cần có sau: (1) Độc lập với quyền lực, chính trị; (2) Độc lập với tiền bạc (nhà nước hay nhà tài trợ có thể tài trợ tài chính cho trường học hoạt động nhưng không được phép chi phối hay bóp méo bản chất công việc của trường học; và đồng thời, trường học cũng không được phép để tiền bạc hay quyền lực chi phối hay bóp méo bản chất công việc của mình); (3) Độc lập với tôn giáo.
Nói ngắn gọn hơn, trong một nền giáo dục tiến bộ, có thể có những nhà trường có mục đích chính trị, hay có mục đích lợi nhuận, hay có mục đích tôn giáo, nhưng hầu hết nhà trường (bất kể là trường công, trường tư hay kết hợp công - tư, bất kể là được tài trợ bởi nhà nước hay doanh nghiệp hay nhà thờ, nhà chùa) thì cần phi chính phủ, phi lợi nhuận (hay không vì mục tiêu lợi nhuận) và phi tôn giáo.
Chỉ khi nhà trường có được vị thế "ba độc lập" hay "ba phi" nói trên (độc lập ở một mức độ nào đó) thì may ra mới có thể có "tự do" (tự do học thuật, tự do đào tạo, tự do nghiên cứu...) và "tự chủ" (tự chủ về học thuật, tự chủ về nhân sự, tự chủ về tuyển sinh, tự chủ về tài chính...). Nhưng tóm lại là, chỉ khi có các tiền đề "độc lập", "tự do" và "tự chủ" (nhất là về mặt học thuật) như trên, phần lớn nhà trường mới có thể phát triển theo đúng cái nghĩa mà thế giới văn minh đang hiểu, còn không thì không có gì để bàn nhiều. Tất nhiên, trước khi trao cho nhà trường những thứ này (độc lập, tự do) thì cũng cần một hành lang pháp lý hữu hiệu nhằm bảo đảm nhà trường sẽ phát huy tối đa những tinh thần và lý tưởng tốt đẹp của mình và đồng thời kiểm soát được những vấn đề phát sinh ngoài ý muốn.
Abraham Lincoln là người từng nói rằng: "Triết lý của nhà trường ở một thế hệ này sẽ là nền móng cho xã hội của thế hệ kế tiếp". Victor Hugo cũng nói: "Một cánh cửa nhà trường mở ra, một nhà tù đóng lại". Càng có nhiều nhà trường đích thực thì xã hội hiện tại mới càng tốt đẹp lên và nền móng cho xã hội tương lai mới càng vững chắc hơn. Muốn thế, nhà trường cần có quyền được quay về với chân giá trị của mình, được trả lại những gì thuộc về mình cũng như được từ chối những thứ gì không thuộc về và không phải là lý tưởng chân chính mà mình cần theo đuổi.