Chủ thể cuối cùng trong "bộ năm chủ thể" của hệ thống giáo dục của bất kỳ quốc gia nào chính là nhà nước. Nói một cách ngắn gọn, công việc quan trọng nhất của nhà nước là tạo môi trường, tạo điều kiện để các chủ thể khác có thể làm đúng vai trò và phát huy tối đa vai trò của mình trong hệ thống giáo dục. Nếu nhà nước làm đúng việc và làm tốt việc này, khả năng những chủ thể khác cũng làm đúng việc và làm tốt việc của mình được tăng lên rất cao. Ngược lại, nó có thể khiến cho từng chủ thể cũng như toàn bộ hệ thống giáo dục rơi vào tình trạng tê liệt.
Năm 2009, tôi có một báo cáo tại Đại học Tokyo với nhan đề " Định nghĩa lại giáo dục " (trong đó đặc biệt là định nghĩa lại vai trò của các chủ thể then chốt trong một hệ thống giáo dục). Và năm 2011, tôi đã phân công TS. Nguyễn Khánh Trung và hai thành viên của Viện Nghiên cứu Phát triển Giáo dục (gọi tắt là "Viện IRED") thực hiện một đề tài nghiên cứu so sánh giáo dục Việt Nam và Phần Lan (thông qua việc nghiên cứu điển hình giữa hai trường tiểu học công lập của hai nước), để tìm hiểu và làm rõ thêm về vai trò của các chủ thể then chốt trong hệ thống giáo dục hiện nay.
Giáo dục Phần Lan là một trong những nền giáo dục tiến bộ của thế giới, được nhiều quốc gia quan tâm học hỏi. Đặt Việt Nam bên cạnh Phần Lan để so sánh, nghiên cứu này đã chỉ ra những vấn đề đáng trăn trở. Tại sao một quốc gia có điều kiện thiên nhiên khó khăn khắc nghiệt hơn cả Việt Nam, tại sao cũng xuất phát là một đất nước nghèo khó nợ nần sau 40 năm chiến tranh và thuộc phe bại trận mà nay Phần Lan đã trở thành một trong những quốc gia thịnh vượng và văn minh bậc nhất của thế giới và đặc biệt thành công trong giáo dục? Câu hỏi ấy khiến chúng ta không khỏi thắc mắc: điều mà họ đã làm khác chúng ta là gì?
Dưới đây là một phần bảng so sánh về vai trò của các chủ thể trong xây dựng nội dung chương trình giáo dục được trích từ nghiên cứu này:
Vai trò các chủ thể
Việt Nam
Phần Lan
Nhà nước
Bao sân hết toàn bộ: tổ chức biên soạn chương trình giáo dục phổ thông, sách giáo khoa, sách giáo viên, các chuyên đề điều chỉnh theo đợt cũng như các nhiệm vụ kế hoạch giảng dạy hàng năm.
Biên soạn chương trình khung quốc gia, xét duyệt và cấp phép cho các bộ sách giáo khoa.
Hiệu trưởng
Tổ chức triển khai thực hiện nội dung chương trình giáo dục, các chuyên đề điều chỉnh theo đợt. Kiểm soát, hướng dẫn các giáo viên thực hiện theo các văn bản, phản ánh các ý kiến của mình và của giáo viên lên trên thông qua các đợt học tập, hội thảo.
Tham gia chủ động vào việc biên soạn chương trình giáo dục địa phương, tố chức biên soạn chương trình riêng của trường và chọn sách giáo khoa sử dụng trong trường trong sự trao đổi với các giáo viên.
Giáo viên
Thực hiện giảng dạy những gì đã được soạn sẵn một cách chi tiết, phản ảnh lên cấp trên những ý kiến qua các hội thảo, các buổi học chuyên đề.
Tham gia chủ động vào việc biên soạn nội dung chương trình giáo dục địa phương, của riêng trường và quyết định chọn sách giáo khoa để sử dụng, chủ động lựa chọn những chất liệu, nội dung phục vụ việc giảng dạy trong lớp.
Học sinh
Không biết, chỉ học theo những gì đã có sẵn.
Có thể đóng góp với các giáo viên trong việc lựa chọn các môn học và thời lượng học thuộc thẩm quyền của trường, cùng với giáo viên lựa chọn một số nội dung và chất liệu học tập trong các tiết học.
Phụ huynh
"Quá tầm tay", không biết, giao phó con cái cho nhà trường.
Không tham gia trực tiếp, nhưng gián tiếp bằng cách viết thư, điện thoại, gặp trực tiếp trao đổi với cán bộ, hiệu trưởng và giáo viên, sử dụng lá phiếu bầu ra các cấp chính quyền đại diện cho tiếng nói của mình. Đóng góp vào những nội dung giảng dạy thuộc thẩm quyền của trường.
Nghiên cứu cũng chỉ ra một số điểm khác biệt đáng lưu ý khác như: Nội dung chương trình giáo dục tại Việt Nam nặng về chính trị, thiên về sự đồng loạt, tập thể; trong khi nội dung chương trình giáo dục tại Phần Lan là nằm ngoài chính trị, ngày càng thiên về hình thức khác biệt hóa, cá nhân hóa trong giảng dạy nhằm hoàn thành mục tiêu đào tạo là " con người tự do, tự chủ và tự chịu trách nhiệm ". Hay ở Phần Lan, sự khác biệt giữa chủ trương của nhà nước và thực tế đang diễn ra là không lớn, không có tình trạng chủ trương thì "đổi mới" nhưng cách làm thì vẫn như cũ.
Từ những so sánh trên về hai quốc gia, có thể rút ra kết luận rằng nếu nhà nước càng bao trùm và lấn át các chủ thể còn lại thì các chủ thể đó ngày càng trở nên bị động, đối phó.
Albert Einstein từng nói: " Sự kiểm soát mà một nhà nước áp dụng lên hệ thống giáo dục có thể dẫn đến sự nô lệ hoá của các công dân của nó. Nếu các ủy ban hay các hội đồng nhà trường bắt đầu can thiệp vào sự chọn lựa sách giáo khoa và phương pháp giảng dạy thì việc học thật sự sẽ bị giết chết. Đối với con người kiến thức không quan trọng lắm. Để có kiến thức, con người không cần đến đại học. Cái đó người ta có thể học từ sách. Giá trị của giáo dục đại học không nằm ở chỗ học thuộc lòng thật nhiều kiến thức mà ở chỗ tập luyện tư duy, cái mà người ta không bao giờ học được từ sách giáo khoa. Bởi vì tất cả những gì vĩ đại và cao cả đều được tạo ra bởi cá nhân trong sự phấn đấu tự do"
Do đo, để đổi mới hệ thống giáo dục, việc trước hết cần làm là phải rà soát và trả lại quyền cho các chủ thể để mỗi chủ thể có thể làm đúng việc của mình. Chừng nào mà chủ thể này còn ôm đồm lấy việc lẽ ra thuộc về chủ thể khác, chừng nào mà mỗi chủ thể còn chưa hiểu được mình có những quyền gì để mà giành lấy; chừng đó sẽ vẫn còn một khoảng cách lớn giữa chủ trương và thực tế đổi mới giáo dục. Nói cách khác, là dù cờ "đổi mới" được phất đi phất lại không biết bao nhiêu lần, nhưng "đổi" hoài mà vẫn chưa thấy "mới"!
Bên cạnh việc tạo ra một "hệ sinh thái" lành mạnh cho các chủ thể, vai trò của nhà nước còn là thắp lên ngọn lửa cho sự học của mỗi người và sự học của cả một dân tộc. Giống như sự học của tổ chức bắt đầu từ hoài bão và sứ mệnh chung mà tổ chức đó theo đuổi hay sự học của người sẽ bắt đầu từ lẽ sống của người đó, sự học của dân tộc sẽ bắt đầu từ khát vọng quốc gia.
Hàng trăm năm trước, nước Nhật đã thực hiện cuộc Duy Tân Minh Trị, trong đó có chủ trương " Hòa thần Dương khí " (Tinh thần Nhật Bản Tinh hoa phương Tây) nhằm đưa tất cả những quyển sách quý nhất của thế giới trong hầu hết các lĩnh vực đến với mọi người dân. Những tinh hoa tri thức của loài người đã phủ đều lên khắp nước Nhật với nhiều triệu bản in của mỗi tựa sách đã được phát hành. Người Nhật trước đó, không hẳn là một dân tộc mê đọc sách cũng không phải là một dân tộc sính ngoại, nhưng khát khao vươn mình, khát vọng đua tranh cùng phương Tây đã làm cho họ hiểu và tin rằng, sự học và tiếp nhận tình hoa tri thức của phương Tây chính là con đường ngắn nhất và khôn ngoan nhất giúp họ có đủ năng lượng để thành công trong cuộc đua tranh này.
Chính khát vọng mãnh liệt ấy của dân tộc đã hun đúc cho hàng triệu công dân của đất nước mặt trời mọc, đã thổi bùng một niềm tin, một động lực ghê gớm, để mỗi ngày, họ dốc sức cho sự học, cho việc tiếp thu tri thức và văn minh của loài người, cho sự phát triển của bản thân, cho sự phồn thịnh và văn minh của quốc gia.
Qua thật, một quốc gia chỉ có thể hùng mạnh khi chia sẻ được nhiều giá trị với thế giới. Điều này đòi hỏi quốc gia ấy phải có nhiều con người có khát vọng và có khả năng tạo ra những giá trị đẳng cấp toàn cầu thông qua việc cung cấp các "sản phẩm" của mình cho "thị trường" toàn cầu. Chăng hạn như cần có nhiều hơn những doanh nhân tạo ra được những sản phẩm cho thế giới dùng, những nhà văn viết ra được những quyển sách cho thế giới đọc, những nhạc sĩ sáng tác ra được những bản nhạc cho thế giới nghe, những họa sĩ vẽ ra được những bức tranh cho thế giới xem, những nhà khoa học đưa ra được những phát kiến cho thế giới ứng dụng... cần có nhiều hơn những con người có khả năng sống một cách đàng hoàng và làm việc thành công ở bất cứ môi trường nào trên thế giới.
Giáo dục chính là con đường để tạo ra những con người mới cho xã hội tương lai. Và những con người mới này, cũng cần có một hệ giá trị mới, hệ giá trị mới ấy cần lấy phẩm giá con người làm trọng trong mọi chuyện và mọi vấn đề, hệ giá trị ấy cũng cần phải phù hợp với bối cảnh “loài người sống chung" và đang nỗ lực kết nối với các hành tinh khác.
Khát vọng thay đổi mình để thế giới được góp phần đổi thay, hay khát vọng định vị lại hình ảnh quốc gia, tạo dựng vị trí cho tập thể, hay đơn giản hơn là để khẳng định bản thân mình, để được sống với chính mình, luôn là những động lực (bên trong và bên ngoài), những tác nhân (bên trong và bên ngoài) tạo ra sức mạnh lớn lao cho việc học của mỗi người cho mỗi nền giáo dục của quốc gia đó. Khát vọng đó sẽ được thắp lên bởi chính mỗi chủ thể trong hệ thống giáo dục. Nhưng mất bao lâu để thắp nó lên và giữ nó cháy được trong bao lâu, điều đó không chỉ phụ thuộc vào các thành viên cá nhân và các chủ thể khác nhau của xã hội, mà còn cũng phụ thuộc rất nhiều vào sự "đúng việc" trong mọi chuyện và mọi vấn đề của nhà nước vận hành quốc gia đó.