Người học thường được xem như "sản phẩm" của hệ thống giáo dục, gồm nhiều nhân tố, từ nhà nước, đến nhà trường, nhà giáo và gần gũi nhất là từ gia đình và các tác nhân ngoài xã hội.
Tuy nhiên, có thể nhận thấy, đồng thời với quá trình chịu tác động của hệ thống giáo dục này, con người còn là "sản phẩm" của chính mình, của một quá trình "giáo dục tự thân”.
Chẳng hạn, một số người vẫn bảo rằng, rất nhiều người trong số chúng ta là những sản phẩm bị "lỗi" của nền giáo dục Việt Nam. Nhưng có một thực tế khác: đâu phải tất cả những ai thụ hưởng nền giáo dục trong nước đều bị "lỗi", vẫn có rất nhiều người thành nhân và thành tài mà chưa hề thụ hưởng một nền giáo dục nào khác ngoài những điều đã được học, được dạy trong nhà trường Việt Nam. Tìm hiểu những kinh nghiệm của họ, sẽ rất dễ nhận ra, điểm khác nhau chính là ở nhận thức về sự học và quá trình tự học, tự rèn luyện, tự thân vận động của họ.
Thực tế là không nhiều người xem việc học là một mục tiêu tự thân như vậy. Hầu hết chúng ta khi còn nhỏ thì học vì gia đình, lớn lên thì học vì bằng cấp, vì danh tiếng, hay vì muốn kiếm một chỗ làm tốt lương cao.
Năm 1931, học giả Phan Khôi từng nhận định: " Người mình coi sự học cũng như cái cục gạch để gõ cửa, khi cửa mở ra rồi thì cục gạch ném đi. Cái học của ta là để gõ cái cửa giàu sang, khi giàu sang rồi thôi không nói đến học nữa ". Còn năm 1959, học giả Nguyễn Duy Cần cũng đã viết trong tác phẩm Tôi tự học của mình như sau:
"Có kẻ đậu năm ba bằng, có người đậu cử nhân tiến sĩ thế mà cũng bị người ta mắng cho là đồ vô học.
Như thế thì người có học" là người như thế nào? Chắc chắn, nó phải có một định nghĩa rõ ràng, nhưng thường được hiểu ngầm hơn là nói trắng ra.
Tôi có quen nhiều bạn đậu kỹ sư điện, thế mà trong nhà có máy điện nào hư, phải đi tìm những anh thợ máy điện đến sửa. Nếu ta bảo họ giảng nghĩa về điện học, thì phải biết, họ sẽ làm cho ta điếc óc. Tôi có biết nhiều ông giáo sư ở trường sư phạm ra, thế mà trong khi dạy học, họ không biết áp dụng một nguyên tắc sư phạm nào cả, học trò vẫn than phiền là giờ dạy của họ buồn ngủ muốn chết, không hiểu được gì cả. Rồi họ còn bảo: "Học trò mà học dở, không phải lỗi tại thầy". Tôi cũng thấy vài ông đậu bằng tiến sĩ hay thạc sĩ triết học, thế mà cách ăn ở với đời vụng dại như một người ngu, không hiểu chút gì về tâm lý con người cả.
Học như thế, không có lợi ích gì cho mình mà còn hạ phẩm cách của con người. Georges Duhamel có nói: ''Đừng sợ máy móc của bên ngoài, hãy sợ máy móc của cõi lòng". Một xã hội mà con người chỉ còn là bộ máy thì sứ mạng của văn hóa đã đến ngày tận cùng rồi, mà tinh thần loài người rồi cũng đến lúc diệt vong: có xác mà không hồn. Học mà đưa con người đến tình trạng ấy, tôi tưởng thà đừng học có hơn không? Cái hiện trạng của xã hội ngày nay phải chăng một phần nào đều do những bộ óc "học thức nửa mùa" ấy gây nên?
Tất cả những dòng ấy đều được viết cách đây non một thế kỷ nhưng gần như chẳng khác chuyện thời nay là mấy! Vậy thì phải chăng đã đến lúc người học cần ý thức được vai trò "làm chủ" của mình trong toàn bộ quá trình giáo dục - mà ở đó mọi tác nhân khác như nhà nước, nhà trường hay nhà giáo... chỉ đóng vai trò hỗ trợ, bổ sung và cung cấp thông tin, kiến thức cho người học để họ tự hoàn thành mục tiêu học tập của chính mình. Nghĩa là, người học vừa là nguyên liệu, vừa là sản phẩm, vừa là nhà sản xuất và cũng lại là trung tâm của cả quá trình giáo dục. Người học cần phải biết nắm lấy sự chủ động cao nhất trong toàn bộ quá trình này. Và mọi sự đổi thay, mọi sự cải cách hay mọi cuộc cách mạng về giáo dục đều bắt đầu từ sự học, chính xác là bắt đầu từ "cách mạng sự học" của bản thân mỗi người.
Trong một báo cáo toàn cầu về giáo dục vào năm 1996, UNESCO đã định nghĩa lại mục tiêu của việc học dành cho mỗi người như sau: học để hiểu biết, học để làm việc, học để làm người và học để chung sống. Chúng ta cũng có thể có một cách hiểu, một cách diễn đạt khác về những mục tiêu nay, đó là: học làm người, học làm việc và học làm dân. Những mục tiêu này có thể được giải quyết một cách thấu đáo bằng phương pháp luận cơ bản mà tôi gọi là "Sự học 2W1H". Cụ thể, chúng ta sẽ tìm được ý nghĩa thực sự của sự học nói chung, cũng như của từng tiết học, buổi học, môn học, lớp học, khóa học, cấp học, bậc học... với hệ thống câu hỏi: "Why - Tại sao học (lý do) và "For What" - Học để làm gì?" (mục đích); "What - Học cái gì để đạt được mục tiêu đó?" (nội dung học) và How - Học như thế nào?" (phương pháp học). Trước tiên phải xác định được cái "Why & For What", rồi mới đến cái "What" và cái "How".
Hãy bắt đầu bằng một ví dụ cụ thể về chuyện học để làm việc: Một sinh viên bước chân vào khoa điện của một trường đại học. Từ ngưỡng cửa này, có rất nhiều "kịch bản tương lai" mà người sinh viên đó có thể chọn cho mình. Anh ta có thể chọn: "Miễn sao lấy được tấm bằng kỹ sư điện, còn chuyện biết gì về điện hay không tính sau", hoặc là "Chẳng lấy được tấm bằng nào cũng được, chuyện đèn sách ở trường đi về đâu cũng được, miễn có thể trở thành một chuyên gia giỏi về điện nhờ suốt ngày miệt mài đam mê tự nghiên cứu và thực hành”; hay "Nhất định phải vừa có bằng kỹ sư hẳn hoi mà lại rất giỏi nghề." Tùy theo mỗi kịch bản mà chàng sinh viên này sẽ có cách học, nội dung học khác nhau. Nhưng chính anh ta, chứ không ai khác, mới có thể quyết định tương lai của chính mình bằng việc hiểu rõ động cơ thực sự bên trong của mình trong suốt quá trình được đào luyện và tự đào luyện này.
Hay một câu chuyện khác: Có một sinh viên nói với tôi rằng em đang cảm thấy chán nản vì sau giai đoạn học đại cương, em không được xếp vào ngành học mà mình mong muốn. Em rất muốn theo ngành kiểm toán, nhưng lại bị xếp vào ngành tài chính nhà nước. Em đang cảm thấy không còn chút thiết tha nào với việc học và đang suy nghĩ liệu có nên bỏ học hay không. Tôi bèn nói với em: Mục tiêu học của em là gì? Nếu mục tiêu của em là lấy được một tấm bằng chuyên ngành kiểm toán của trường đại học thì đúng là em không nên mất thời gian ở trường đại học nữa, vì chắc chắn em sẽ không đạt được mục tiêu đó. Còn nếu mục tiêu của em là học nghề kiểm toán thì chuyện em được phân vào chuyên ngành nào hay có ngồi trên ghế giảng đường đại học hay không phải là chuyện quan trọng nữa. Bởi cho dù trong khoa tài chính nhà nước người ta không dạy em nghề kiểm toán, nhưng cũng không ai cấm em học thứ em muốn. Một khi em đã thực sự muốn học thì nhất định em sẽ kiếm được cách này hay cách khác để học. Chính em sẽ là người quyết định tương lai nghề nghiệp của em, chứ không phải cái quyết định xếp chuyên ngành của nhà trường.
Qua những ví dụ trên, có thể thấy rằng, tất cả những môn học, những lớp học... và thậm chí cả hệ thống giáo dục, đều có thể được định nghĩa lại bằng 2W1H. Không chỉ định nghĩa lại từ cấp vĩ mô mà còn từ bản thân mỗi người học, không chỉ định nghĩa lại từ cả một đời học mà còn từ mỗi tiết học.
Phải định nghĩa lại, vì chỉ có học thực mới có năng lực thực; chỉ có năng lực thực mới có thể làm thực; chỉ có làm thực mới có thể tạo ra giá trị thực; chỉ có tạo ra giá trị thực mới có thể sống thực, mới có thể có cuộc đời tự do. Tất cả, bắt đầu từ thực học!
Và mỗi người sẽ có thể "thực học" thông qua việc "làm chủ" quá trình giáo dục và quá trình tự học của chính mình. Làm chủ sự học, tức là giành lấy một trong những quyền thiêng liêng nhất của con người: quyền được làm ra chính mình, chứ không phó mặc cho mình là một sản phẩm được “nhào nặn" bởi một bàn tay nào khác. Ngay cả một đứa trẻ non nớt cũng cần được tôn trọng quyền này. Nhà giáo dục Maria Montesson - tac giả của phương pháp Montessori nổi tiếng thế giới từng đúc kết một câu hết sức súc tích về triết lý giáo dục dành cho trẻ em mà bà tin tưởng là: Help me do it myself" ("Hãy giúp con để con có thể tự mình làm lấy"). Năng lực tự đào luyện mình chính là đích đến quan trọng nhất của sự học và năng lực ấy chỉ có thể được hình thành ở người học khi họ có quyền được làm ra chính mình trong diễn trình giáo dục.
Yếu tố quan trọng nhất của mọi cuộc cách mạng là sự "đổi ngôi": đổi vai trò của nhân dân từ người nô lệ thành người làm chủ, đổi kẻ bị trị thành người cai trị hay tự trị, và ngược lại. Cách mạng sự học cũng tương tự như vậy, nó thay đổi vai trò của người học từ thân phận của kẻ nô lệ của quá trình giáo dục thành người làm chủ quá trình giáo dục, và đổi từ quá trình giáo dục thành quá trình học tập. Khi ấy, tất cả các chủ thể (nhà nước, nhà trường, nhà giáo, nhà mẹ...) phải xoay quanh sự học của người học, lấy đó làm trung tâm phục vụ của mình. Khi ấy, " ta là sản phẩm của chính mình " sẽ là câu tuyên ngôn mà người học phải giương cao trong cuộc cách mạng sự học của mình. Chính mỗi người là sẽ người nắm lấy thế chủ động trong hành trình làm ra chính mình, như sử gia người Anh, Edward Gibbon từng nói: " Mỗi người đều nhận được hai thứ giáo dục: một thứ do người khác truyền cho; một thứ, quan trọng hơn nhiều, do mình tự tạo lấy".
Khi người học hiểu được rằng " Ta là sản phẩm của chính mình " thì sẽ có thêm niềm tin vào giáo dục. Bởi có thể phải mất rất nhiều năm để có thể tạo ra một cuộc cách mạng về giáo dục, trong đó cần đến sự tham gia của nhà nước, nhà trường và cả các bậc thức giả trong xã hội. Nhưng một cuộc cách mạng về sự học của cá nhân có thể diễn ra một cách rất nhanh chóng, chỉ bằng sự chủ động và quyết tâm của chính bản thân mỗi người. Bởi đây là cuộc cách mạng " của ta, do ta và vì ta ".
Có niềm tin vào việc học, có niềm tin vào giáo dục, thì sẽ có niềm tin vào tất cả. Đó là tiền đề, cũng là cơ sở cho mọi thành công của mỗi cá nhân, của nền giáo dục và của cả xã hội trên con đường dài phía trước.