Khi bàn về cải cách giáo dục, người ta thường nhấn mạnh việc làm sao để hai chủ thể "nhà trường" và "nhà giáo" làm đúng việc của mình, mà ít khi nhắc đến một "nhà" khác cung không kém phần quan trọng là... "nhà mẹ , tức "gia đình". Gia đình chính là "ngôi trường" đầu tiên mà hầu hết mọi người đều trải qua trước khi đặt chân vào trường học chính thức hay "trường đời". Đó cũng là một trong ba thành tố có ảnh hưởng lớn nhất trong hành trình trưởng thành của một con người và thường được nhắc chung với nhau là nhà trường, gia đình và xã hội.
Trong bối cảnh ngày nay, sự quan tâm và "can dự" của gia đình vào việc giáo dục con mình lại càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.
Tuy nhiên, nếu như nhà nước không được xem giáo dục là công cụ để "nhào nặn" người dân thành thứ "dân" mà mình muốn, thì gia đình (chủ yếu là cha mẹ) cũng cũng không nên "nhào nặn" con mình theo kiểu như vậy. Khi cha mẹ thực sự thương con thì sẽ giúp con biết "khai phóng bản thân", "tìm ra chính mình", "làm ra chính mình"... chứ không nên biến con mình thành người mà mình muốn; cũng không nên dùng con để hiện thực hóa những giấc mơ của mình (nhưng lại không phải là giấc mơ của con). Một cha mẹ có hiểu biết và có tấm lòng sẽ xem con mình trước hết là một "con người”, sau đó mới là "con mình". Và "con người" thì luôn to hơn và quan trọng hơn "con mình". Ngược lại một đứa con hiểu biết và hiếu nghĩa cùng sẽ biết làm sao để được sống cuộc sống của mình, nhưng không làm phương hại tới người khác cũng không vô trách nhiệm với ai, và đặc biệt là không làm cho cha mẹ mình phải đau lòng vì nhưng lựa chọn hay cách thức chia sẻ của mình. Một khi gia đình có những người cha người mẹ tự do và đầy tình thương yêu, có những đứa con hiểu biết và hiếu nghĩa thì lý do gì mà gia đình đó lại không được hạnh phúc tròn đầy!
Hiện nay, cánh cửa hội nhập tri thức giữa Việt Nam và thế giới đã được mở rộng rất nhiều so với trước, cũng như với sự xuất hiện ngày càng nhiều của các trường quốc tế, trường tư thục và nhiều mô hình giáo dục mới khác, lẽ ra cha mẹ sẽ "khỏe" hơn nhiều trong chuyện giáo dục con mới đúng, chứ tại sao lại phải "can dự" nhiều vào việc giáo dục con cái? Chưa kể là điều kiện kinh tế của các gia đình bây giờ cũng tốt hơn nhiều so với trước, nhờ vậy mà cha mẹ cũng có thể thoải mái lựa chọn những giải pháp giáo dục tốt hơn cho con mình.
Tất nhiên, không thể phủ nhận những điểm thuận lợi nêu trên. Nhưng cũng chính những thuận lợi đó đã vô tình góp phần tạo ra hai "vấn nạn" lớn nhất trong tư duy giáo dục con cái nhiều gia đình ngày nay là: (1) Phó mặc con cho nhà trường, và (2) Cho rằng cứ bỏ tiền ra là có thể mua được giáo dục tốt cho con.
Có nhiều lý do khiến cha mẹ phó mặc chuyện giáo dục con cái cho nhà trường: quá bận rộn, quá vô tâm, quá sức... nhưng phần lớn là vì tâm thế cho rằng một khi con đã đi học thì coi như mình không còn là người chịu trách nhiệm chính. Coi như khi ấy, con mình sẽ trở thành ai, ra sao là việc của trường, của các thầy cô giáo. Thế nên mới có chuyện nhiều phụ huynh một ngày nọ nhận được thư mời họp của trường về một chuyện "ngoài sức tưởng tượng" của con thì mới ngã ngửa kêu trời, thậm chí còn đổ lỗi hay trách ngược nhà trường về việc mà lẽ ra mình cũng có một phần trách nhiệm.
Ví dụ có lần, tôi đọc trên báo mẩu chuyện về một ông bố, khi biết con mình bị nhà trường kỷ luật vì đánh nhau với bạn, ông đã xông vào trường đánh giáo viên của con vì cho rằng giáo viên đã chèn ép, thiếu công bằng với con mình, "không biết dạy nên mới để học trò đánh nhau". Tôi chợt nghĩ, có khi chính ông mới là người đã khiến con ông bị kỷ luật chứ không phải là do nhà trường hay ai khác!
Việc cho rằng hễ có tiền thì có thể mua được giáo dục tốt cho con cũng là một lối suy nghĩ rất phổ biến ngày nay, thậm chí là ở cả những phụ huynh rất quan tâm đến việc giáo dục con mình. Nhưng thực sự, nền tảng văn hóa, nền tảng giáo dục của một con người không phải là thứ có thể mua bằng tiền. Tiền bạc không bao giờ là thứ đảm bảo chắc chắn cho giá trị giáo dục mà con cái chúng ta sẽ nhận được (dù nó có thể giúp mang lại cơ sở vật chất, chất lượng dịch vụ tốt hơn).
Có một người mà tôi biết đã dồn hết mọi tiền bạc để cho con đi học ở một trường quốc tế có tiếng và cũng là thuộc diện đắt đỏ bậc nhất ở Sài Gòn, dù gia đình chị cũng thuộc diện tương đối khá giả chứ không phải giàu có lắm, với mong muốn sẽ cho con một nền giáo dục "chuẩn quốc tế" không thua kém bất kỳ ai. Bỗng một ngày nọ, chị nói với tôi rằng chị đang muốn tìm một ngôi trường khác cho con, trường công bình thường cũng được. Chuyện là đứa con của chị xin mẹ cho đi trại hè ở nước ngoài cùng với các bạn cùng lớp, nhưng chị thấy chi phí chuyến đi lên đến - hàng ngàn đô la - một con số quá lớn nên chị không đồng ý. Ít lâu sau, chị tình cờ đọc được tin nhắn của con gửi cho bạn với những lời chê trách chị thậm tệ, thậm chí con còn gọi chị là "bà già lẩm cẩm", rồi "bà già quê mùa không biết gì".
Quá sốc và đau buồn trước những gì mà mình được con đáp trả, chị đâm ra hoài nghi, phải chăng chính vì được học trong một môi trường xa xỉ đắt đỏ với những người bạn giàu có hơn nhà mình rất nhiều mà con đâm ra ích kỉ, chỉ biết đòi hỏi mà không biết ơn những gì những người khác đã làm cho mình. Nên bây giờ chị lại muốn cho con học ở một trường công bình thường để con bớt đua đòi hơn, dù biết rằng có khi trường công cũng có vô số vấn đề không như mình mong muốn.
Tuy nhiên, chuyện trường công hay trường tư, chuyện đầu tư nhiều tiền hay ít tiền cho sự học của con không thể giải quyết được tận gốc những vấn đề mà chị cũng như nhiều phụ huynh khác đang "đau đầu nhức óc". Bởi trong bối cảnh nhiều xáo trộn ngày nay, các bậc làm cha làm mẹ không thể trông cậy hết vào nhà trường, xã hội hay một giải pháp đâu đó bên ngoài trong chuyện giáo dục con mình. Khi mà nhà trường thay vì là một "thánh đường" của lương giáo lại là nơi ngổn ngang quá nhiều vấn đề đáng lo ngại như nạn chạy trường, mua điểm, gian lận thi cư, bạo lực học đường, đua đòi...; khi mà xã hội đang hứng chịu nhiều cú sốc văn hóa và vô số biến tướng về cách sống, cách hành xử như hiện nay thì hi vọng lớn nhất và cũng là giải pháp chắc chắn nhất cho việc dạy con và cứu con mình khỏi những lệch lạc của cuộc sống lại chính là gia đình. Nói nôm na như một phụ huynh từng nói với tôi là: "Nhà trường vầy, xã hội vầy thì sao dám giao con cho ai? Chỉ có mình tự cứu lấy con mình thôi!"
Nhưng đó cũng không phải là chuyện dễ dàng gì với các gia đình, khi mà toàn cầu hóa đang cuốn chúng ta vào một cơn lốc xoáy mãnh liệt, kèm theo bối cảnh khủng hoảng về nhiều mặt, đẩy những đứa trẻ ra khỏi vòng kiểm soát của cha mẹ một cách nhanh chóng. Cùng với nó là khoảng cách thế hệ ngày càng bị kéo giãn bởi những thay đổi như vũ bão của thời cuộc. Tình thương yêu không bao giờ mất đi, nhưng sự đối thoại giữa ông bà, cha mẹ và con cái đang ngày càng khó khăn hơn vì khoảng cách thế hệ quá lớn này. Nếu như trước đây, khoảng cách giữa hai thế hệ thường được xem là khoảng 25 năm thì ngày nay, với sự thay đổi chóng mặt và khôn lường của mọi thứ, có khi chỉ cách nhau mấy tuổi đã là hai thế hệ. Nhưng không đối thoại thì làm sao có thể dạy con? Không đối thoại thì chuyện con nhìn cha mẹ như "đồ cổ", "hàng tồn kho" (hay như "bà già lẩm cẩm" trong câu chuyện của chị bạn nói trên), còn cha mẹ nhìn con như những đứa "không ra thể thống gì", "không thể hiểu nổi" e là chuyện khó tránh khỏi!
Một người chủ một doanh nghiệp lớn mà tôi biết đặt ra một quy định như sau cho gia đình mình: Hàng tuần, cho dù có bận rộn đến mấy đi nữa, cả gia đình phải ăn với nhau ít nhất là một bữa cơm chung. Và hàng chục năm qua, gia đình anh hiếm khi phá vỡ quy định này. Dù bận rộn đến mấy, cứ hàng tuần, vợ chồng con cái dâu rể nhà anh (trong đó có không ít người thành đạt ngoài xã hội) lại sum vầy đông đủ để ăn cơm cùng nhau (trừ trường hợp có ai đó phải vắng mặt vì lý do đi công tác xa) và trong khoảng thời gian đoàn viên đó hầu như không ai đụng tới điện thoại hay máy tính. Anh nói, trong thời đại bận rộn ngày nay, bữa cơm gia đình vừa là "diễn đàn đối thoại" giữa các thế hệ, lại vừa là một "trường học đặc biệt" cho những đứa trẻ. Chỉ là một mâm cơm nhỏ nhưng lại có tác dụng rất lớn trong việc xóa nhòa khoảng cách giữa cha mẹ con cái.
Ai cũng muốn có những bữa ăn ngon, nhưng thế nào là bữa ngon? Có thể hình dung một bữa ăn ngon (nhất là bữa ăn sum họp gia đình) gồm năm yếu tố sau: yếu tố đầu tiên, tất nhiên đồ ăn phải ngon; yếu tố thứ hai là món ăn phải được trình bày đẹp, vì người ta không chỉ ăn bằng miệng mà còn "ăn" bằng mắt nữa; yếu tố thứ ba la khung cảnh của bữa ăn (đây cũng là lý do mà trong những gia đình văn minh, dù nhà có nhỏ hẹp mấy đi nữa thì nơi đẹp nhất và thoáng nhất thường chính là bàn ăn ở gian bếp); yếu tố thứ tư là những người cùng ăn (ăn cái gì là quan trọng, nhưng ăn với ai đó cũng quan trọng không kém); và yếu tố cuối cùng là câu chuyện của bữa ăn. Đó cũng chính là lý do vì sao mà mâm cơm đầm ấm đã trở thành nơi khởi nguồn cho việc hình thành gia đạo và cũng là trường học vĩ đại bậc nhất của mỗi người, nhất là thuở đầu đời.
Tất nhiên, "mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh", không ai giống ai, không nhà nào giống nhà nào, và không phải cứ đối thoại là sẽ xóa nhòa được khoảng cách thế hệ. Khi ấy, việc xây dựng gia đạo như một "người thầy lớn" giúp dạy con nên người là việc mà các ông bố bà mẹ hoàn toàn có thể chủ động được.
Gia đạo, đó là "con đường" của một gia đình. Con đường ấy có thể được thừa hưởng từ các thế hệ trước, hay do chính thế hệ của mình ý thức tạo dựng nên. Còn "gia pháp", "gia phong , trong mường tượng của nhiều người cũng tựa như một cây roi bên cạnh bàn thờ tổ tiên, không dùng để đánh mắng con cái bao giờ nhưng lúc nào cũng có tác dụng nhắc nhở, răn đe, hướng dẫn con cháu trở về con đường đúng đắn. Nghe những này có vẻ hơi hoài cổ. Nhưng càng hiện đại thì càng cần phải sàng lọc và gìn giữ những nếp nhà tuy xưa cũ nhưng vẫn còn nguyên giá trị. Từ nếp nhà này cộng với những giá trị phổ quát từ thế giới tiến bộ thì mới có thể hình thành một "gia đạo hội nhập" cho con cháu thời nay.
Gia đạo là những thứ mà một gia đình hay đại gia đình đã dày công tạo dựng và lưu truyền qua nhiều thế hệ để hình thành nên bản chất và đặc trưng của chính gia đình ấy, là người thầy có ảnh hưởng thầm lặng nhưng vô cùng lớn tới con cháu. Gia đạo là việc nghệ sĩ Thành Lộc lớn lên và làm nghệ thuật với lời cha dặn: "Nghệ sĩ chân chính thì không hơn thua nhau nơi cánh gà". Gia đạo cũng là việc có những bạn thủ khoa chia sẻ: "Em được may mắn sinh ra trong một gia đình hiếu học". Hay có lúc gia đạo chỉ đơn giản là việc một cô nhân viên nổi trội và được yêu mến trong tổ chức vì luôn tâm niệm lời mẹ dạy: "Ở nhà với mẹ thì sao cũng được, nhưng ra đường thì phải luôn nhớ: Ăn thì nhường mà làm thì giành."
Nhưng không phải gia đạo nào cũng tốt, như các cụ ngày xưa đã nói, có hai loại gia đạo phổ biết nhất mà các bậc cha mẹ có thể tự chọn lựa nhằm để lại cho con cháu đời sau, đó là: (1) " Cha mẹ hiền thì để đức cho con "; hoặc (2) " Đời cha ăn mặn thì đời con khát nước ". Và để gia đình mình có gia đạo nào thì đây phải là sự lựa chọn cả đời, chứ không phải chỉ là lựa chọn vào cuối đời .
Gia đạo, một cách văn vẻ hơn, là văn hóa gia đình, là những giá trị làm nên một gia đình, là những thứ mà vì nó và để bảo vệ nó, các thành viên trong gia đình sẵn lòng hi sinh mọi thứ khác. Gia đạo sẽ làm một gia đình được kính trọng hoặc bị coi khinh. Đó cũng là thứ làm cho những đứa con sinh ra, lớn lên và cảm thấy tự hào về gia đình mình. Đó không phải là bố làm lớn, mẹ nhiều tiền hay gia thế lẫy lừng, nhà to, xe xịn, mà là những kỷ cương cần thiết, những giá trị vô hình đủ đẹp để mọi thành viên trong gia đình theo đuổi và làm gương cho con cháu. Gia đạo vừa là "chân ga" vừa là "chân thắng" của gia đình, giúp đứa con có động lực để vượt qua khó khăn để đi đến điều mình muốn, nhưng cũng biết dừng lại đúng lúc trước những cám dỗ.
Lớn lên trong một gia đạo như thế, khó ai có thể phản bội niềm tin, giá trị, truyền thống của gia đình mình, ngay cả khi bối cảnh xã hội xung quanh đầy rẫy những điều ngược lại.
Đó chính là câu chuyện của một huấn luyện viên bóng đá nổi tiếng tại Rwanda tên là Stone. Khi đang trên đỉnh cao sự nghiệp bóng đá của mình, Stone bị một cầu thủ khác cố tình chơi xấu và hệ quả là ông vĩnh viễn không còn có thể chơi bóng được nữa. Trong tình huống đó, điều Stone hoàn toàn có thể làm là trả thù lại người chơi xấu ông, vì trả thù là điều được khuyến khích trong văn hóa Rwanda, một người đàn ông bị chơi xấu mà không trả thù thậm chí còn bị xem là hèn nhát. Nhưng Stone đã chọn cách tha thứ. Rồi ông chọn cách trở thành một huấn luyện viên bóng đá, dạy bóng đá cho những trẻ em đường phố của Rwanda, giúp chúng từ những đứa trẻ lang thang ngỗ ngược thành những cầu thủ thành công, dạy chúng thành những con người tử tế. Ông nói rằng, động lực lớn nhất giúp ông đi ngược lại cái "lẽ thông thường" của xã hội Rwanda chính là những lời mẹ ông vẫn luôn căn dặn từ tấm bé: "Con ạ, hãy biết yêu thương và tha thứ!" Stone được ngưỡng mộ như một biểu tượng của tình yêu thương và lòng tha thứ ở Rwanda, nhưng có lẽ chính người mẹ của ông với gia đạo tuyệt vời của bà mới là người còn đáng ngưỡng mộ hơn!
Không phải ai cũng may mắn được sinh ra trong một gia đình với gia đạo tốt đẹp như Stone. Nhưng ngay cả trong hoàn cảnh đó, chúng ta vẫn có thể thay đổi bản thân mình và thay đổi gia đình mình thông qua việc tái xác lập một gia đạo mới, bắt đầu từ việc xây dựng những "nếp nhà" nho nhỏ. Cách cha mẹ đối xử với ông bà cũng sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến cách con cái đối xử với cha mẹ. Hình ảnh cha mẹ thành kính khi thắp một nén nhang trước bàn thờ tổ tiên sẽ đi vào tiềm thức, tâm thức và ký ức của đứa con về cội nguồn và sự biết ơn để rồi mai này, đến lượt con cũng sẽ biết trân trọng nếp nhà như cha mẹ.
Để rồi nếp nhà ấy sẽ trở thành gia đạo, và gia đạo ấy sẽ quyết định số phận tương lai của gia đình và cả các thế hệ con cháu mai sau.