Ở New York
Nhưng ước mơ của Tom đâu có phải suốt đời làm một điện báo viên, cho dù loại điện báo viên ưu tú chăng nữa. Trong đầu anh, biết bao nhiêu dự định, suy nghĩ đòi hỏi phải hoàn thành, phải thực hiện. Mọi phát minh của anh cho đến nay mới chỉ là những cái nhỏ, lặt vặt xoay quanh chiếc máy điện báo. Anh không thỏa mãn chút nào về những phát minh ấy. Anh muốn biến thành hiện thực tất cả mọi điều anh nghĩ, anh thấy trong óc, qua những cuộc thí nghiệm liên tục và đầy khó khăn. Nhưng muốn thế, anh phải có thời gian, phải có tiền chi phí. Mà chân điện báo viên làm sao có thể cho anh tiền bạc và thời gian để thực hiện ước mơ! Anh quyết định đi New York. Anh hy vọng thành phố lớn ấy có thể tạo cho anh một con đường thoát ra khỏi mọi khó khăn, bế tắc hiện nay.
Bước xuống ga, anh ngợp trong cái vĩ đại của thành phố. New York với toàn những dãy nhà chọc trời, những đường phố dài vô tận. Anh lạc trên phố Wall và những đại lộ khác. Cái "bệnh kinh niên" lại giày vò anh: phải tìm việc làm ngay! Đi đâu bây giờ? Gõ cửa nào đây? Anh chẳng quen biết ai mà thành phố lại mênh mông quá, xa lạ quá. Sau vài ngày mệt bã người kiếm không ra việc, anh càng thấy mình cô độc và nghèo khó hơn bao giờ hết. Biết tính sao đây? Vừa gò lưng đeo cái bao nặng đồ đạc trên vai, anh vừa nhìn những cửa kính sáng loáng, những nóc nhà mất hút trong mây... và ao ước một ngụm trà nóng. Bỗng nhiên anh nhớ tới Richard Hutchinson, người điện báo đã phát đi bức điện "thử thách" mà anh đã phải nhận khi vừa đến Boston. Richard làm ở trung tâm điện báo "Công ty liên hiệp Miền Tây"đóng tại New York. Đánh liều, anh tới gõ cửa nhà Richard nhờ anh ta giúp đỡ. Richard tuy thế nhưng là người hiểu biết. Thấy Tom đương gặp khó khăn, Richard nhiệt tình giúp đỡ:
– Tôi sẽ giúp anh, Edison ạ. Anh cứ yên tâm, tôi rất coi trọng tài năng và khả năng lao động của anh.
Dù Richard hết lòng nói hộ nhưng Tom vẫn chưa được nhận vào làm ngay vì ở đó chưa có chỗ trống. Nhưng cái đói và những nhu cầu cần thiết khác không cho phép Tom chờ đợi.
– Thật khó khăn quá, anh Tom ạ! Không thể làm thế nào hơn được. Anh chịu khó chờ hai, ba ngày nữa, tôi sẽ cố chạy thêm cho anh xem sao!
Hai ngày, rồi ba ngày... qua đi. Những ngày chờ đợi thật quá nặng nề. Anh đã bắt đầu phải nhịn đói. Hằng ngày, anh nhẫn nhục lang thang trên các phố phường mỹ lệ kia. Đêm xuống, anh ngả mình dưới mái hiên các nhà kho bỏ vắng.
Vài ngày sau, Richard bảo anh:
– Tôi đã nói chuyện về anh với một người bạn tôi là Franklin Pope. Anh ấy hứa sẽ giúp anh. Vậy bây giờ anh tới chỗ anh ấy nhé.
Chao ôi! Thật may mắn! Anh vội vã đến chỗ Franklin. Nhưng... ở nơi Franklin cũng lại không có chỗ. Cái dạ dày lép kẹp không cho phép Tom chọn lựa nữa. Tom bảo:
– Anh ạ, làm gì cũng được, miễn là có việc thì thôi...
Franklin là người hiểu biết, anh ta liền giúp Edison bằng cách tạm cho Edison ăn nhờ, bảo đảm cho Edison được ở tạm trong một xó nhà kho của lâu đài "Công ty Gold Reporting" cho đến khi có việc làm. "Gold Reporting" là một công ty theo dõi giá vàng trên trên thị trường. Để có thể làm được việc đó, công ty này có những tổng đài điện báo khổng lồ, khó vận chuyển và khó bảo quản. Những máy đó có những đường dây nối trực tiếp với các văn phòng, các trụ sở của họ ở khắp mọi nơi trong nước. Mỗi lần máy hỏng là công ty thiệt hại đến hàng triệu đô-la.
Như tất cả những người thất nghiệp khác, thường nhàn rỗi và buồn chán. Một buổi chiều, Edison đang ngồi chơi trên một chiếc ghế đá trong vườn hoa của công ty, mặc cho mọi ý nghĩ vò xé trong lòng, bỗng anh thấy hàng chục công nhân hốt hoảng chạy vào văn phòng kêu lên:
– Máy hỏng, thưa ngài, máy hỏng rồi!
Giám đốc công ty chạy bổ ra, mặt tái đi la lớn:
– Đi gọi kỹ sư, mau!
Mọi người tất tả chạy vào buồng máy. Tom Edison cũng chạy theo họ. Hàng giờ qua... các công nhân kỹ thuật không sao tìm ra chỗ hỏng. Lúc đó, kỹ sư Laws, người phát minh ra cái máy đó, cũng tới. Ông ta kiểm tra máy rất kỹ lưỡng nhưng cũng chịu, chưa phát hiện ra được chỗ hỏng. Ông ta cáu kỉnh gắt ầm lên:
– Máy móc hay ma quỷ không biết!
Lúc đó, một giọng nói chợt vang lên khiến mọi người ngạc nhiên:
– Để tôi thử tìm xem, may ra có thấy chăng?
Mọi người lạ lùng nhìn chàng thanh niên lạ mặt. Hắn ở đâu ra mà trông tồi tàn thế kia? Chẳng ai tin anh ta có thể làm được. Nhưng ở hoàn cảnh bó tay như thế này thì cứ để hắn thử "cầu may" xem sao. Và họ cho phép anh lại gần cỗ máy. Một bác thợ già bảo:
– Khéo không hắn lại làm hỏng thêm máy mất thôi!
– Không, không lo, Antony ạ. Các anh có hàng bao nhiêu chuyên gia ở đây mà còn chịu bó tay thì cứ để mặc anh ta thử xem sao. Có thể anh ta thành công đấy. Nếu không... ta sẽ có cách với hắn.
Tom Edison - người thanh niên lạ mặt - không hề bối rối sợ sệt. Thành công hay thất bại trong việc này sẽ quyết định việc anh có ở lại New York hay không. Anh rất bình tĩnh bắt tay ngay vào công việc. Mọi người nín thở đưa mắt dõi theo đôi bàn tay anh đang dò dẫm lần tìm chỗ hỏng. Mười lăm phút trôi qua...Trán đẫm mồ hôi, Edison bỗng ngẩng đầu, nhẹ nhàng nói:
– Tôi đã tìm thấy rồi!
Hàng trăm bộ ngực thở phào nhẹ nhõm. Mặt ông giám đốc bừng sáng lên vui sướng. Còn ông kỹ sư thì mặt tái nhợt như người chết đuối. Tom giải thích:
– Một cái đinh ốc bị gãy, nhưng mảnh của nó lúc rơi ra lại mắc vào giữa hai bánh xe răng cưa. Cho tôi mượn ít dụng cụ để chữa.
Chừng hai giờ sau, Tom chữa xong. Anh vui vẻ báo tin:
– Thưa ông, tôi đã chữa xong!
Các thợ máy mở cho máy chạy. Thấy cỗ máy lại hoạt động bình thường như cũ, ai cũng lạ lùng. Giám đốc chạy đến ôm chầm lấy Tom chúc mừng:
– Xin anh nhận lời chúc mừng của tôi. Anh cừ thật, anh bạn trẻ ạ. Anh thông minh lắm. Anh có muốn vào làm ở chỗ chúng tôi không?
Tom mừng rỡ. Anh chỉ mong có thế:
– Thưa ông, có chứ.
– Vậy từ hôm nay, anh được nhận vào làm chân kiểm tra máy móc. Anh có yêu cầu gì không?
– Dạ, ông trả bao nhiêu cũng được.
– Một nghìn rưởi đô-la một tháng. Anh bằng lòng chứ?
– Ôi, thật quá hậu...
Tom ngạc nhiên, mỗi tháng lương ấy là cả một gia tài nhỏ đối với anh. Cả đời, Tom chưa bao giờ có được ngần ấy tiền cả. Ít lâu sau, anh mới rõ rằng đó là một việc làm rất khó nhọc: phải làm liên tục hai mươi giờ mỗi ngày. Hằng ngày, anh chỉ còn bốn giờ để nghỉ ngơi. Một công việc như vậy sẽ hút kiệt sức anh rất nhanh. Vả lại, lương cao mà làm gì nếu như anh chẳng còn một chút thời gian nào để nghĩ đến những phát minh và thực hiện chúng! Cho đến nay, anh đã đem những năm thanh xuân đẹp đẽ nhất của đời anh để làm giầu cho các ông chủ rồi... Anh không sao chịu đựng nổi một cuộc sống đầy ti tiện và chèn ép như ở đây nữa. Giữa cái xã hội, cái thế kỷ của các nhà tư bản đang phát triển mạnh ấy, anh thấy nghẹt thở... Cái vũ khúc quái đản của đồng tiền, cái nhẫn tâm của các chủ nhà băng phố Wall, sự bóc lột tàn tệ sức lao động, những cơn sốt của giá hối đoái chi phối sự bấp bênh của giá vàng, chi phối sự phỉ báng của đạo lý... đã làm đau đớn tâm hồn và trí óc của chàng thanh niên ấy.
Cuộc chiến tranh khủng khiếp 1861-1865 đã làm kiệt quệ nền tài chính Hoa Kỳ. Để có thể phần nào kéo lại cái thua thiệt khổng lồ trong các chi phí chiến tranh, chính phủ Hoa Kỳ cho phát hành một số lượng lớn giấy bạc mầu xanh, không có vàng đảm bảo, nhưng vẫn được nhà nước "đảm bảo". Kết quả tiền vàng bị phá giá. Hàng triệu giấy bạc bị mất giá đã trở thành gánh nặng vô ích mà cả chính phủ lẫn dân Mỹ đều muốn trút bỏ. Khi tiền vàng bị thu hồi dần về kho thì các nhà băng cũng như Bộ Tài chính cũng bắt đầu ngừng tung ra những đồng tiền vàng. Và tiếp đó là một hiện tượng rất tự nhiên: giá vàng bắt đầu tăng vọt. Việc buôn vàng lậu bắt đầu phát triển mạnh. Ngân hàng hối đoái ở phố Wall cũng hoạt động mạnh.
Chính trong thời kỳ đầy biến động và lo âu này của nền kinh tế Mỹ, Laws đã nghĩ ra một hệ thống ghi giá vàng bằng cách sử dụng một tổng đài điện báo. Thời gian đầu sau chiến tranh, trong ba năm liền việc đó xem chừng được khá lãi. Gần ba trăm ngân hàng và văn phòng hối đoái ở New York đã nối vào tổng đài của Laws để nhận tin tức về nhịp lên xuống của giá vàng được chuyển qua máy phát trung tâm của Laws.
Lòng tham vô đáy của các chủ tờ-rớt đã làm cho các ngân hàng nhỏ và các văn phòng hối đoái tư nhân bị khánh kiệt. Tất nhiên kẻ bị khánh kiệt ghê gớm nhất là các viên chức, những người buôn bán nhỏ và các công nhân. Trong cuộc cạnh tranh đó, các ông chủ chẳng từ một thủ đoạn tàn bạo nào mà không đem dùng. Cuộc chạy đua về giá vàng trên thị trường nước Mỹ tất nhiên sẽ đưa đến việc hình thành một "hội vàng".
Đó là thời kỳ khốn khổ nhất nước Mỹ, thời kỳ đã làm cho nước Mỹ bị lung lay đến tận nền móng. Vua đường sắt là Jay Gould, một tên tư sản tham lam, một tên đầu tư vô liêm sỉ đã hối hả vét vàng khắp nơi và đã nâng giá vàng lên một cách giả tạo, đến mức tối đa. Chính phủ Hoa Kỳ đành phải đưa một số vàng dự trữ ra sử dụng để chấm dứt nạn buôn vàng lậu. Nhưng Gould đã thu về hàng triệu đô-la tiền lãi, đã phá tan sản nghiệp của nhiều nhà tư sản nhỏ và đã làm cho nhiều người tự tử vì lâm vào cảnh phá sản.
Cả Laws cũng bị phá sản. Ông đành phải bán cổ phần của mình cho chủ mới là tướng Lefferts.
Là người theo sát máy hằng ngày, Edison ghê tởm cái trò chơi khủng khiếp của các ngân hàng hối đoái vàng và những cuộc săn đuổi vàng của họ. Anh chán ngán hết sức về những việc xảy ra xung quanh anh, về mối quan hệ tàn nhẫn giữa con người với con người, đồng thời anh cũng thấy rõ tài năng của anh đã bị bóc lột ra sao và bị sử dụng vào những công việc xấu xa thế nào. Tại sao anh không làm gì để chấm dứt cái trò lừa đảo ấy đi? Tại sao anh không làm việc gì đó có ích cho con người? Hàng chục thiết kế, đồ án đã hoàn thành trong óc anh chỉ còn cần thực hiện thôi! Giá như anh cũng mở một văn phòng trong một khu công nghiệp nào đó nhỉ?
Anh cần một người cộng tác, vả lại... tiền anh cũng có quá ít. Sao anh không mời người bạn tốt Franklin Pope nhỉ. Nghĩ thế, anh liền đến nhà bạn:
– Ông Pope này, ông có muốn cộng tác với tôi không? Chúng ta sẽ mở chung một văn phòng nhỏ về kỹ thuật, một việc "buôn bán" chỉ có hai ta là người chủ trương...
Anh phấn khởi nói rõ ý định cho Pope nghe. Pope đồng ý ngay, vì chính anh cũng là người bị chủ bóc lột như Edison. Kết quả là ngày mồng một tháng Mười năm 1869, trên tờ báo "Người điện báo" ở New York xuất hiện mấy dòng quảng cáo như sau: "Công ty Pope, Edison. Kỹ sư điện và tổng quản lý điện báo. Trụ sở giao dịch đặt tại Broadway, số 78-80, phòng số 48".
Franklin chỉ đạo về hành chính còn Edison chỉ đạo kỹ thuật. Công việc tạm ổn và khá chạy. Một hôm, Edison bảo bạn:
– Pope ạ, có lẽ chúng ta cần có thêm cộng tác viên nữa mới đủ, thí dụ, cộng tác với một tờ báo chẳng hạn, vì ta cũng cần quảng cáo cho công việc của ta chứ!
Họ chẳng phải tìm lâu, chính bản thân chủ báo "Người điện báo" đã cộng tác với họ. Tên ông là Ashley. Khi nghe Edison ngỏ ý muốn cộng tác, ông vui vẻ vỗ vai Edison nói:
– Được thôi. Bao giờ tôi cũng thích làm việc, thích ủng hộ thanh niên có lý tưởng, rất thực tế và ham học như các ông.
"Công ty" của họ được mọi người tín nhiệm. Tom Edison rất sung sướng thấy mình được chủ động trong công việc. Anh thật sự hạnh phúc thấy mình giúp ích cho mọi người một cách thiết thực. Năm ấy, Edison hai mươi hai tuổi.
Công trình đầu tiên mà Edison hoàn thành là việc hoàn chỉnh hệ thống điện báo nhận các tin tức hối đoái ngân hàng. Đó là chiếc máy "Ticker" do Laws phát minh năm 1867, Franklin Pope đã cải tiến một vài bộ phận nhỏ, sau đó năm 1869, Edison đã nhận cải tiến thêm cho thật hoàn chỉnh. Đó là loại máy điện báo duy nhất hồi đó nhận nhanh các tin tức ngân hàng hối đoái mà ngày nay các nước tư bản phương tây vẫn còn sử dụng. Tin đồn về việc hoàn chỉnh máy "Ticker" đã lan đi rất nhanh trong các giới liên quan đến ngân hàng. Lefferts, một tên tư bản lúc bấy giờ, kẻ đã thu nạp cổ phần của Laws quyết định mua lại của Edison chiếc máy ấy cùng với tất cả hồ sơ lý lịch của máy. Lefferts mời Edison đến văn phòng mình và điều đình với anh:
– Tôi muốn mua của ông chiếc máy ấy cùng tất cả hồ sơ lý lịch của máy, vậy ông đòi bao nhiêu?
Edison suy nghĩ: ba nghìn chăng, hay năm nghìn đô-la? Năm nghìn thì nhiều quá mà ba nghìn thì ít đấy! Anh lưỡng lự rồi trả lời:
– Tôi đã tính rồi, nhưng ông cứ thử cho tôi một cái giá xem ông đánh giá chiếc máy ấy ra sao?
– Bốn chục nghìn đô-la có được không?
Edison hoảng quá, anh thấy chân mình như nhũn ra. Thật trong mơ anh cũng không dám nghĩ đến một số tiền lớn như vậy. Cố lấy vẻ thản nhiên, anh đáp:
– Thôi cũng được. Cũng gần với con số mà tôi tính toán.
Thế là hợp đồng được ký kết và Lefferts giao cho anh tấm ngân phiếu. Tom rút ra một kinh nghiệm: Không nên nói giá phát minh của mình trước mà để người mua tự trả giá lấy. Tay cầm ngân phiếu, Edison đi một mạch ra ngân hàng lĩnh tiền. Một cảm giác lâng lâng tràn ngập lòng anh. Tới cửa lĩnh tiền, anh hơi run vì xúc động. Anh sắp có bao nhiêu là tiền. Một gia tài cơ đấy.
Người thủ quỹ cầm ngân phiếu xem xét kỹ càng rồi đưa lại anh:
– Phiếu này không có chữ ký, không giao tiền được ông ạ.
Vốn điếc một bên tai nên nghe không rõ, Tom tưởng là ngân phiếu không có giá trị. Trố mắt vì ngạc nhiên và vì tức giận, Edison nghĩ: "Trời! Tay Lefferts hắn lừa mình. Mà sao mình quá ngây thơ, quá ngốc nghếch đến thế!" Anh cầm tấm ngân phiếu về trả cho Lefferts, bảo:
– Thưa ông, tờ ngân phiếu này không có giá trị!
Lefferts ngạc nhiên, xem lại rồi bỗng phá lên cười:
– Ồ, xin lỗi ông, tôi quên mất chưa ký, ông Edison ạ! Ông tha lỗi cho tôi nhé. Đây này, tôi xin ký thật rõ ràng. Bây giờ phiếu lại có giá trị rồi.
Edison quay lại ngân hàng, thấy vẻ thật thà của anh, viên thủ quỹ đùa xỏ anh bằng cách trao cho anh toàn loại tiền nhỏ. Edison ra khỏi ngân hàng với mọi túi áo, túi quần, trong ngực áo căng đầy những tiền. Anh hơi lo, nhỡ cảnh sát lại ngờ anh là một tên trộm tiền của ngân hàng thì nguy. Anh vội về nhà và suốt đêm chẳng chợp mắt được. Sáng hôm sau, chính Lefferts lại giúp anh gửi tiền vào ngân hàng và mở một tài khoản riêng.