Cái chết của mẹ

Khi đầu, "Công ty Pope - Edison" chuyên hướng dẫn về điện, xây lắp, bảo quản và sửa chữa đường dây điện báo, đường dây cáp, nguồn điện v.v... Sau đó, họ mượn thêm năm mươi công nhân nữa cùng làm. Edison cùng làm việc chung với họ. Biết bao nhiêu sáng kiến đã nảy ra trong óc anh vào thời kỳ này. Anh say mê làm việc thậm chí đến khuya, một ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu là anh bắt tay tay làm việc ngay, quên ngủ, quên ăn. Lòng say mê làm việc, trí thông minh tuyệt vời đã nâng Edison vượt lên trên tầm các nhà phát minh thời bấy giờ. Với Edison, lao động tự do, lao động sáng tạo là một điều thần thánh, làm cho con người trở nên cao quý. Đã bao lần, anh khao khát thoát khỏi cảnh "lao động cưỡng bức" dưới quyền các ông chủ. Điều đó anh đã thực hiện được. Chỉ còn một điều khác nữa, đó là thành lập một xưởng nhỏ do chính anh trông nom, điều khiển. Với số tiền bán máy "Ticker", Edison đã thực hiện được cả giấc mộng này.

Anh mở một xưởng riêng ở gần New York, chuyên nhận làm theo hợp đồng. Chỉ ít lâu sau, xưởng của anh lên tới một trăm năm mươi công nhân. Bây giờ anh vừa là chủ xưởng, vừa là kỹ sư trưởng và cũng vừa là công nhân. Xưởng của anh nhận không hết việc và nhịp điệu lao động lúc này cũng thoải mái, khẩn trương, cần cù như một tổ ong. Vốn không phải là một kẻ tham tiền, nên Edison được anh em thợ rất quý mến coi như người thầy, người bạn. Anh kiếm ra khá nhiều tiền và anh em công nhân cũng vậy. Từ một xưởng, dần dần anh phải mở tới ba xưởng mới đủ cho mọi người làm việc. Có những công ty điện báo ký hợp đồng vĩnh viễn với anh về việc trông nom, sửa chữa máy cho họ. Tiền kiếm được anh tiêu phần lớn vào những thí nghiệm nhưng anh cũng không quên gửi về giúp đỡ gia đình. Mẹ anh thường xuyên nhận được tiền và những bức thư đầy lòng kính yêu của anh.

Xưởng của Edison trở thành xưởng sửa chữa được tín nhiệm nhất. Không những các chủ ngân hàng, các chủ nhà máy lớn, các giám đốc, chủ các liên đoàn luôn nhắc đến tên anh, mà cả những người dân thường cũng thích thú theo dõi mọi hoạt động của anh qua báo chí. Một hôm, tổng giám đốc xí nghiệp "Điện báo tự động" mời anh đến ký một hợp đồng:

– Ông Edison ạ, tôi muốn đề nghị với ông hãy cố hoàn chỉnh hệ thống điện báo tự động của một người Anh tên là George Little. Hệ thống này có cái bất tiện là chỉ liên lạc được trong một khoảng thời gian ngắn thôi. Nếu ông làm được, tôi xin trả ông hai mươi nhăm nghìn đô-la.

Edison nhận lời. Sau ba tháng nghiên cứu khẩn trương, Edison đã giải quyết xong yêu cầu đó. Từ chỗ chỉ thu phát được trong một khoảng cách ngắn, nay anh làm cho máy ấy liên lạc được cả với những khoảng cách rất xa. Cùng thời gian ấy, Tom còn cải tiến cả giấy ghi moóc-xơ. Giấy này trước đó không bền, hay rách. Qua nhiều thí nghiệm thất bại, cuối cùng Tom đã tìm ra cách dùng giấy tráng pa-ra-phin để thay giấy thường. Máy điện báo trước kia chỉ nhận được bốn mươi tiếng một phút, nay Tom sáng chế ra chiếc máy có thể phát được hai trăm chữ trong một phút với khoảng cách liên lạc là hai trăm dặm. Ít lâu sau, Tom lại cải tiến và máy đã tăng nhận lên đến ba nghìn tiếng trong một phút.

Một lần, Tom ký hợp đồng làm một số máy điện báo đặc biệt. Khi các máy đã làm xong thì không biết vì sao tất cả đều không chạy. Thời hạn hợp đồng chỉ còn bốn ngày nữa. Đúng hạn mà không giao được máy thì coi như anh đã tự hủy hợp đồng và ngần ấy máy anh sẽ phải tự giải quyết lấy. Tom gọi tất cả các công nhân đến xưởng rồi bảo:

– Chúng ta sẽ sửa xong tất cả những cái máy này rồi mới về. Tất cả bằng lòng chứ?

Không một ai phản đối. Tất cả xưởng đã thay nhau làm liên tục trong sáu mươi giờ. Riêng Tom không chợp mắt một tí nào.

Sau sự kiện đó ít lâu, Tom nhận được tin mẹ chết. Lâu nay công việc quá bận rộn, Tom chưa rảnh lúc nào để về thăm mẹ. Trong lòng anh như có một cái gì quý giá vừa tan vỡ. Anh vội vã thu xếp công việc, lên tàu đi Port Huron.

Thành phố quê hương của anh đổi thay nhiều quá! Chị Tania lấy chồng rồi và đã có một con. Hai vợ chồng chị làm ở một đài điện báo. Còn trường tiểu học trong thời thơ ấu của anh, nơi anh có biết bao kỷ niệm, bây giờ đã là một tòa nhà to lớn, đẹp đẽ.

Cùng với đám tang người mẹ hiền yêu dấu, Tom cũng chôn theo cả tuổi thơ ấu của mình. Nỗi đau đớn đã làm Tom, con người xưa nay chỉ biết có công việc và máy móc, bị mất cân bằng. Anh thảng thốt một thời gian vì cái chết của mẹ. Lúc nào anh cũng mường tượng thấy khuôn mặt và cặp mắt dịu hiền của mẹ. Ôn lại cả quãng đời anh, anh thấy rất rõ những ảnh hưởng tốt đẹp của mẹ. Chính tâm hồn cao quý ấy đã giúp anh đứng vững trước mọi sóng gió cuộc đời như thế nào.

Gia đình riêng

1872, Edison hai mươi bốn tuổi. Anh đã là chủ một xí nghiệp được nhiều người biết tiếng, công việc của xí nghiệp rất chạy. Cuộc sống của anh đã ổn định. Tuy nhiên, một cái gì đấy vẫn còn thiếu. Một hôm, vợ chồng Tania đến thăm em. Thấy Tom đùa nghịch không chán với cháu, chị Tania bảo:

– Mọi thứ đều đã xong, đã tốt rồi. Em thì trẻ, khỏe, siêng năng và được mọi người yêu mến, sao em không lấy vợ đi!

– Vâng, đúng đấy chị ạ, việc đó thì em quên thật...

– Có gia đình, em sẽ thấy mọi việc được đầy đủ hơn. Vả lại chị thấy em rất yêu quý trẻ.

– Vâng, vâng, em rất thích chơi với chúng.

Chị Tania về rồi, ý nghĩ về chuyện vợ con đôi lúc trở lại trong Tom, anh mỉm cười vơ vẩn nghĩ...

Một hôm, trên đường từ phòng thí nghiệm đến một công ty nọ, trời mưa thu lành lạnh... Edison vừa mở chiếc ô ra thì chợt nhìn thấy ở cửa xưởng của mình có hai người thiếu nữ đang đứng nép mình sát hàng hiên, cố tránh những giọt mưa làm ướt áo. Anh mời hai cô này đi và hứa sẽ đưa họ về tới tận nhà. Hai người thiếu nữ bẽn lẽn:

– Cám ơn, xin cám ơn ông...

Anh tự giới thiệu:

– Tên tôi là Thomas Alva Edison.

– Còn chúng tôi là hai chị em: Mary và Alice Stillwell.

Trong khi đưa hai chị em về, Tom chú ý đến Mary. Thật là một cô gái đáng yêu, thanh mảnh, không lộng lẫy nhưng duyên dáng, dịu dàng. Tom vẫn hình dung ra người bạn đời của mình như vậy.

Sau đó ít lâu, một hôm, như thường lệ, Tom đến văn phòng làm việc. Vừa vào chỗ, anh ngạc nhiên nhận ra Mary đang ngồi đánh máy. Thật lạ lùng, sao từ trước đến nay anh chưa hề trông thấy cô bao giờ? Edison đứng sững giữa phòng như bị thôi miên. Anh nhìn chằm chằm vào Mary khiến cô đâm lúng túng, ngừng tay gõ máy. Tom khẽ nói:

– Xin lỗi cô, vì tôi mà cô...

– Dạ, không dám ạ...

Tom mỉm cười mạnh dạn:

– Vâng, vâng, hôm nọ chúng ta đã làm quen với nhau "trong mưa", thế mà tôi lại không hề biết cô làm ở đây. Ồ, sao chẳng bao giờ tôi nhìn thấy cô nhỉ? Cô tha lỗi cho tôi nhé!

Bỗng nhiên một quyết định đến với anh: ta còn chờ đợi gì nữa? Thời cơ đã có rồi, đừng bỏ lỡ dịp tốt đẹp này.

– Thưa cô, tôi không muốn mất thì giờ nói những câu vô ích. Tôi xin hỏi cô một câu rất ngắn gọn và rõ ràng: Cô có ưng làm vợ tôi không?

Cô gái hỏang hốt nhìn anh... anh ấy nói điều gì vậy? Biết trả lời anh thế nào đây?... Những tờ giấy đánh máy bay tung trên sàn. Những bức tường quanh cô chao đảo, cặp mắt cô mờ đi.

– Thưa ông Edison, xin ông đừng đùa...

– Không, tôi không đùa. Ngược lại tôi nói rất nghiêm chỉnh.

– Vâng, nhưng thưa ông một điều như vậy mà ông... chỉ trong một giây thôi ư...

– Những quyết định lớn đều như vậy: trong một giây thôi. Và cuộc đời ngắn ngủi quá đến nỗi ta phải cân nhắc nó đến bằng gam nữa... Ý cô thế nào? Cô nhận lời tôi nhé? Tôi xin cô hãy suy nghĩ trong năm phút.

Mary ngạc nhiên nhìn anh:

– Năm phút cơ à? Thế thì lâu quá! Em chẳng muốn ông phải chờ lâu đến thế...

– Vậy câu trả lời của cô thế nào? - Tom cố gặng hỏi.

Mary đỏ mặt vì sung sướng, cô đáp khẽ:

– Vâng... em nhận lời.

Tom vui sướng cầm tay cô khẽ hôn và nói:

– Hôm nay là thứ mấy nhỉ? Thứ hai à... Tốt! Chủ nhật này chúng ta sẽ làm lễ cưới nhé!

– Thế thì hơi quá sớm. Chủ nhật sau được không ạ?

– Thế cũng được. Nhưng, thưa cô đánh máy, tôi hy vọng rằng sau lễ cưới tôi vẫn là người chỉ huy chứ?

– Dạ, vâng, chỉ huy đánh máy chữ thôi ạ.

– Hay lắm! Tôi thích câu trả lời ấy...

Cả hai cùng cười vui vẻ. Sau đó vài ngày, Mary vẫn tin đấy chỉ là trò đùa, một hôm cô hỏi Tom:

– Ông Edison, hôm nọ ông hứa với em một điều. Ông có còn nhớ không?

– Tất nhiên là phải nhớ chứ em.

– Đó là điều em phải hỏi cho rõ vì...

Tom lộ vẻ buồn bực:

– Thế em cho là tôi đùa với em sao? Em cho rằng tôi có thể bỏ phí thì giờ vào những chuyện ngu ngốc đó hay sao?

– Không, nhưng em sợ rằng có khi đó chỉ là phút giây bồng bột của ông thôi.

– Sao lại bồng bột?

– Vì rằng chưa bao giờ em thấy ông tỏ ra có thiện cảm với em cả. Tất cả mọi điều xảy ra như sét đánh thật lạ lùng...

Tom phật ý:

– Lạ thật! Sao em chẳng hiểu tôi không có thì giờ. Ở tôi, thì giờ được cân nhắc kỹ càng. Em xem đấy, tôi còn có lúc nào rảnh mà đi tán tỉnh em được nữa, vả lại tôi không biết tán phụ nữ, em ạ... Tôi chẳng bao giờ thấy chuyện làm cho một người con gái phải chờ đợi, đau đớn, khổ sở vì mình là niềm vui. Tôi cũng chẳng bao giờ nghĩ đến chuyện hỏi đùa ai làm vợ cả. Những chuyện đó thật xa lạ với tôi quá... em hiểu không?

Buổi tối hôm cưới đã xảy ra một chuyện khá tức cười. Đám cưới đang vui vẻ, bỗng nhiên chú rể biến đi đâu mất. Khách dự đám cưới phải đi tìm chú rể khắp nơi mà không thấy. Chẳng ai biết chú rể đã trốn đâu để họ tìm mãi mà không sao thấy.

Chỉ có cô dâu là bình tĩnh. Cô đoán biết Tom ở đâu rồi, nhưng cô không nói vội để mọi người cùng tìm cho vui. Nhưng lâu quá vẫn chẳng thấy Tom lên. Niềm vui có chiều biến thành lo ngại, cô dâu vội bảo anh trai cô:

– Anh xuống phòng thí nghiệm mà tìm. Em chắc anh ấy chỉ ở đấy thôi.

– Sao, ở phòng thí nghiệm vào lúc này ư?

– Anh ấy chắc lại nghiên cứu tiếp về cái máy của anh ấy đấy...

Người anh vội vàng xuống tìm. Quả nhiên, Tom đang lúi húi ở đấy thật.

– Làm gì đó chú rể?

– Anh xem, tôi đang bận việc!

– Làm việc à, được thôi! Nhưng hôm nay là ngày chú cưới vợ. Chú để khách khứa chờ chú ở trên nhà như thế ư?

Tom vỗ trán rồi "à" lên một tiếng. Anh đã quên bẵng hôm nay là ngày cưới của anh.

– Chết thật! Tôi đãng trí quá. Cảm ơn anh đã xuống gọi. Chắc Mary giận tôi lắm đấy.

– Không đâu chú ạ, vì chú có cố ý thế đâu.

– Mấy giờ rồi anh?

– Nửa đêm rồi...

– Chao ôi, thì giờ đi nhanh quá, nửa đêm rồi ư? Thôi ta lên đi kẻo chậm.

Trở thành vợ nhà phát minh thiên tài, Mary đã tỏ ra xứng đáng. Ngay sau khi cưới, Ma-ri không đánh máy nữa mà giúp chồng làm thí nghiệm. Mary là người vợ hết lòng vì chồng, người mà chị rất mực thương yêu và kính phục, vì chị hiểu rõ mục đích công việc của chồng mình. Nhưng hạnh phúc ấy chẳng được bao lâu, sau mười ba năm chung sống, Mary bị bệnh nặng. Chị mất đi để lại cho Edison ba đứa con: hai trai và một gái.