Tàu điện
Nhìn những đoàn người từ khắp nơi trên châu Mỹ, có người ở tận châu Âu xa xôi, ùn ùn kéo đến, ngắm ánh sáng đèn điện, Edison càng cảm ơn cụ già đã gợi cho ông cái ý định: làm xe chạy bằng điện. Ừ, tại sao lại không nhỉ? Thời bấy giờ người ta mới dùng tàu hỏa để đi xa, còn đi từ tỉnh này qua tỉnh khác hoặc gần hơn thì chỉ có một phương tiện duy nhất là xe ngựa. Mà xe ngựa thì vừa chậm, vừa xóc.
Hồi ấy, khi Menlo Park mở hội "hoa đăng", số xe ngựa tuy đã nhiều mà không sao đủ cho mọi người, vì vậy nhiều người đành đi bộ... Trong số đó, có một bà cụ già. Cụ đã đi bộ mười hai cây số để đến xem cho được "điều kỳ diệu của Chúa rồi có chết cũng cam lòng". Đến Menlo Park, cụ mỏi quá ngồi xuống bên đường vừa nghỉ, vừa bóp chân, đấm lưng thùm thụp. Lúc đó Edison chợt đi đến. Ông dừng lại hỏi cụ vì sao ngồi đó. Cụ trả lời:
– Ôi, già mỏi quá. Chỉ cốt được nhìn tận mắt cái đèn bằng điện kia mà già đã phải đi bộ gần ba tiếng đồng hồ đấy ông ạ... Nhưng dù có ở tận cùng trái đất này thì già cũng đi. Ôi, ôi... cái nhà ông Edison ấy là thánh chứ chẳng phải chơi... Làm thế nào mà ông ta lại làm được những quả lê thủy tinh kia rồi bỏ ánh sáng vào đó nhỉ?
– Cụ ơi, cụ hỏi ông ta thì ông ta sẽ bảo cụ ngay thôi...
– Ôi chao, ông ấy có bảo già thì cũng như bảo bức vách thôi, già làm sao hiểu được. Tốt nhất là việc ai nấy làm, già chỉ lo việc của già thôi... Cứ nghĩ đến đường về là già lại chóng cả mặt... Ông nhỉ, giá mà ông Edison ấy nghĩ ra vài cái xe để chở người già đi nơi này nơi khác có phải là may mắn hơn cho già không nhỉ!
– Cụ ơi, tôi tưởng vẫn có xe ngựa chở khách đấy chứ?
– Thôi, thôi... ông đừng có nói đến cái xe ấy làm gì. Già mà đi xe ấy thì ốm mất. Nó xóc đến gãy xương lại còn kêu ầm ầm nhức cả đầu, long cả óc...
– Thế cụ cho xe ngựa phải như thế nào mới đúng?
– Theo ý già ấy à? Già chỉ muốn có thứ xe nào không cần ngựa kéo mà lại êm, thật êm...
Nghe bà cụ nói xong, một ý nghĩ lóe lên trong đầu Edison. Ông ngồi xuống cạnh cụ và hỏi dồn:
– Thế nào hở cụ? Xe tự đi à? Thế nghĩa là thế nào? Nó tự đi một mình được à?
– Thì chắc ông Edison ấy mới biết chứ, còn già thì... Vì ông ta cái gì cũng biết mà. Vả lại ông ta đã làm được ánh sáng bằng điện thì chắc cũng làm được cái xe biết đi một mình chứ?
Edison chợt reo lên: trong óc ông, một ý nghĩ mới vừa thành hình:
– Làm cho xe chạy bằng dòng điện à? Đúng, đúng, thế là xong đấy cụ ạ!
– Xong cái gì hả ông?
– Cái xe mà cụ mong muốn ấy. Xe điện, xe điện, cụ ạ!
Cụ già nhìn Edison tỏ ý thương hại:
– Ông làm sao thế?
– Cụ ơi, tôi là Edison đây. Nhờ cụ mà tôi đã nảy ra ý định làm một cái xe chạy bằng dòng điện đấy.
– Thật ư? Ông là Edison thật à? Thật là may mắn quá, già chỉ ao ước được thấy mặt ông... Ôi, thế ra ông cũng như mọi người khác thôi ư?
– Vâng, tôi cũng chỉ là người như mọi người thôi cụ ạ!
Edison cười lớn rồi rút ví đưa tận tay cụ già một trăm đô-la:
– Xin biếu cụ!
– Sao ông lại đưa tiền cho già làm gì? Già có giúp gì cho ông được đâu! Già không thích lấy tiền của ai. Nếu ông cho, già chỉ xin một đô-la thôi vì già đang cần...
– Không, không, đây là lao động của cụ đấy, cụ ạ. Cụ đã gợi cho tôi một ý nghĩ tuyệt diệu. Tôi sẽ được lời gấp nghìn lần số tiền biếu cụ.
Edison phải giảng giải mãi, nói mãi về giá trị của lao động trí óc so với lao động chân tay, rằng cái gợi ý của cụ chính là lao động trí óc, v.v... Cuối cùng cụ già nhận tiền nhưng vẫn chưa thật rõ vì sao. Cụ bảo:
– Ông tốt quá. Già cảm ơn ông và chẳng bao giờ già quên ông đâu.
– Tôi sẽ mời cụ đi chuyến xe điện đầu tiên...
– Thế nào già cũng đến... Nhưng ông làm nhanh lên nhé, kẻo tuổi già chẳng được bao lâu đâu.
Ngay hôm sau đó, Edison báo cho liên đoàn xe ngựa chở khách là ông có ý định "tịch thu" tất cả ngựa nghẽo của họ và sẽ thay chúng bằng dòng điện. Ông dự định đường xe điện đầu tiên sẽ là đường từ New York đến Menlo Park. Nếu thí nghiệm thành công, ông sẽ nhường lại cho liên đoàn xe ngựa cái phát minh mới ấy. Nói là làm, Edison cùng với các công nhân ngày đêm thay nhau làm việc. Ông sử dụng cuốc chim cũng thành thạo chẳng kém một công nhân nào. Công nhân làm đường xe điện ai cũng kính phục ông. Họ bảo nhau:
– Thật là một con người chân chính! Không thấy ai giàu nghị lực và ham làm việc như vậy. Với con người này thì ăn không ngồi rồi là một cực hình đấy!
Sau ba tuần làm việc khẩn trương, chuyến xe điện đầu tiên đã chạy. Người ta xếp hàng dài để mua vé. Edison đã mời cụ già đi chuyến xe đầu tiên. Đến Menlo Park, Edison đưa cụ vào nhà và bảo:
– Tôi giữ lời hứa với cụ rồi nhé! Thế nào, cụ có thích cái xe đó không?
Cụ cười móm mém:
– Giờ thì già có thể đi chơi cả ngày bằng cái xe này được rồi, ông ạ. Nhưng già hỏi thật, sao nó không có ngựa kéo mà lại đi được? Hay là ông biết phù phép?
– Không đâu cụ ạ, phù phép chỉ là chuyện người ta bịa ra thôi...
Sau đó, Edison can thiệp với liên đoàn xe điện trả cho bà cụ một số tiền trợ cấp. Riêng Edison đã tặng cụ một ngôi nhà có một khu vườn nhỏ để cụ an dưỡng tuổi già. Cụ đã sống ở đó chừng mươi năm sau mới mất.
* Từ xe điện đến xe lửa chạy bằng điện, Edison chỉ thêm một bước. Ông làm một đoạn đường xe lửa điện thí nghiệm dài năm trăm mét. Đầu máy là một động cơ mười hai mã lực, kéo ba toa, có thể lên dốc, xuống dốc bình thường. Tất cả công nhân kéo lên ngồi chật cả ba toa. Edison tự lái. Thí nghiệm thành công, Chủ tịch liên đoàn xe lửa Bắc - Thái Bình Dương yêu cầu kéo dài đường xe lửa điện đến tận các vùng miền Tây. Edison nhận lời và cặm cụi nghiên cứu sáng chế ra một loại đầu máy nhiều mã lực để chạy đường dài.
* Trong việc giao dịch với các chủ thầu tư bản chuyên mua các phát minh, sáng kiến của mình để kiếm lời, Edison đã nhiều phen bị họ lừa vì ông không nắm được và ít bận tâm đến hạch toán kinh tế. Nhưng rồi có lần họ cũng đã phải thua ông.
Sau khi nhận bằng phát minh xong, "Công ty ánh sáng" New York đề nghị mua toàn bộ số bóng đèn điện mà xưởng Edison sản xuất với giá bốn mươi xu một chiếc. Như vậy lúc đầu là lỗ cho ông vì giá vốn đã là một đô-la hai mươi nhăm xu một chiếc rồi. Nhưng Edison vẫn cứ nhận và yêu cầu công ty ấy chỉ được mua của mình trong suốt thời gian ký hợp đồng. Ngay trong năm thứ hai, Edison đã giảm giá thành một chiếc xuống còn bảy mươi xu, sang năm thứ ba, còn năm mươi xu, rồi năm thứ tư chỉ còn ba mươi bảy xu. Chỉ riêng năm này ông đã bù lỗ cho cả ba năm trước. Năm thứ năm, giá thành chỉ còn hăm hai xu một chiếc và cứ thế lãi chảy về ông như nước...